Talk:Bracław Voivodeship

Gloger, Geografia historyczna
Zygmunt Gloger, Geografia historyczna ziem dawnej Polski. W tek&#347;cie 63 autentycznych rycin, Kraków 1903

Województwo Brac&#322;awskie.

Po przy&#322;&#261;czeniu Podola w&#322;a&#347;ciwego, czyli województwa Podolskiego, podczas unii lubelskiej w roku 1569 do Korony, z Podola, ni&#380;ej po&#322;o&#380;onego nad Dniestrem i Bohem, czyli Podola ukrainnego, utworzono województwo Brac&#322;awskie z zamkami: Brac&#322;awiem, Winnic&#261; i Zwinogrodem. Gdy podczas tego&#380; sejmu po&#322;&#261;czone zosta&#322;o nast&#281;pnie z Koron&#261; województwo Kijowskie i Brac&#322;awskie, polecono zaraz w roku nast&#281;pnym (1570) osobnej komisyi ustanowienie granic nowego województwa. Poniewa&#380; na zachodzie województwa Brac&#322;awskiego wiadom&#261; granic&#261; od Podola by&#322;a rzeka Murachwa, a na po&#322;udnio-zachodzie od Wo&#322;oszczyzny Dniestr, g&#322;ównem przeto zadaniem tej komisyi by&#322;a granica pó&#322;nocna od województwa Kijowskiego. Wyprowadzon&#261; ona zosta&#322;a od pó&#322;noco-wschodniego kra&#324;ca Podola, z okolicy U&#322;anowa, i skierowana Czarnym szlakiem, to jest wododzia&#322;em, pomi&#281;dzy Teterwi&#261;, Hni&#322;opiatem i Rastawic&#261; z jednej strony, a &#346;niwod&#261;, De&#347;nic&#261; i dop&#322;ywami górnej Rosi z drugiej. Dla umorzenia sporów granicznych, Stefan Batory 1584 roku w przywileju dla miasta Korsunia, za lini&#281; graniczn&#261; dwóch województw ukrainnych (Kijowskiego i Brac&#322;awskiego) przeznaczy&#322; Uhorski Tykicz (poczynaj&#261;c od Woronnego), a ju&#380; przez to samo i Sine wody. Granica ta pozostawa&#322;a jednak d&#322;ugo sporn&#261; w okolicach „Zwinogrodczyzny”, jak równie&#380; nieuchwytnej „Biskupszczyzny” jako pustyni, gdzie&#347; na Orzechowa&#263;cu w dorzeczu górnej Rosi, nadanej niegdy&#347;, mo&#380;e przez Wito&#322;da, biskupom kijowskim. Co do granicy po&#322;udniowo-wschodniej województwa Brac&#322;awskiego, to Beauplan naznacza j&#261; na swej mapie, poczynaj&#261;c od Dniestru, znacznie ni&#380;ej Kuczurhanu przez Kujalnik i Teligu&#322; do Bohu, powy&#380;ej uj&#347;cia Czyczaklei, gdzie sta&#322; zamek turecki Ba&#322;aklej u rzeki Suchej, st&#261;d do Ingu&#322;u w punkcie, przez który prowadzi&#322; „szlak Czarny”, id&#261;cy ku Targowicy poni&#380;ej „Czarnego lasu”, odk&#261;d ju&#380; poczyna&#322;a si&#281; granica kijowska.

Pod koniec XVI wieku – jak mówi Aleksander Jab&#322;onowski – wi&#281;ksz&#261; cz&#281;&#347;&#263; województw ukrainnych zajmowa&#322;y jeszcze dzikie pola, to jest pustynie, stepy; &#380;ycie za&#347; polityczno-spo&#322;eczne skupia&#322;o si&#281; tylko w pasie rolniczym, t. j. poleskim, w Kijowszczy&#378;nie i na Pobo&#380;u, bli&#380;ej zamków królewskich w województwie Brac&#322;awskiem. Ruch atoli osadniczy pocz&#261;&#322; ju&#380; ogarnia&#263; pustynie owe, jedn&#281; po drugiej, nawet w pasie przy granicach po&#322;udniowych województwa, który nazwano Pobere&#380;em.

„Po unii lubelskiej i przy&#322;&#261;czeniu ziem ukrainnych do Korony – mówi Jab&#322;onowski – posta&#263; si&#281; ich zmieni&#322;a. Wyst&#281;puje na pierwszy plan, trybem polskim, stan rycerski, szlachta, a wszystko poczyna si&#281; stosowa&#263; do jego potrzeb. Starostowie, wojewodowie nawet, ju&#380; nie maj&#261; mocy nad nim, jak pierwej, zdobywa on sobie w&#322;asne ziemstwo, s&#261;dy etc. Do jego te&#380; potrzeb nagina si&#281; i podzia&#322; województw s&#261;dowo-administracyjny. Powiat przestaje by&#263; równoznacznikiem obr&#281;bu przys&#261;du zamkowego starostów, a staje si&#281; powoli, faktycznie, zakresem terytoryalnym s&#261;du ziemskiego szlachty. Utrzymuje si&#281; zatem w starym obr&#281;bie tam tylko, gdzie ju&#380; bojarstwo miejscowe zdoby&#322;o sobie prawa ziemian, szlachty, gdzie szlachta sta&#322;a si&#281; ju&#380; pot&#281;g&#261; – nawet liczebnie. A wi&#281;c w województwie Brac&#322;awskiem dwa by&#322;y tylko zamki hospodarskie, czyli wielkoksi&#261;&#380;&#281;ce i dwa powiaty: Winnicki i Brac&#322;awski. Po unii te same dwa pozosta&#322;y i nadal. Próbowano jeszcze od czasu do czasu wskrzesi&#263; trzeci powiat Zwinogrodzki, o rubie&#380;ach zupe&#322;nie nieokre&#347;lonych (bo trudnych do okre&#347;lenia w pustkowiach). Nie posiadamy te&#380; wyra&#378;nie okre&#347;lonych granic mi&#281;dzy powiatami: Winnickim i Brac&#322;awskim. W dukcie granicznym z roku 1546 jedno tylko wyra&#378;nie wskazano, &#380;e na tym rubie&#380;u przedziela powy&#380;sze powiaty „szlak kuczma&#324;ski”, przechodz&#261;cy tu pomi&#281;dzy Nowosielcami a Noskowcami (s&#322;obod&#261;)”.

Powiat Winnicki by&#322; najmniejszy, bo zajmowa&#322; najwi&#281;cej zaludnion&#261; cz&#281;&#347;&#263; pó&#322;noco-zachodni&#261; województwa Brac&#322;awskiego nad Bohem, posiada&#322; jednak przestrzeni oko&#322;o 200 mil kwadratowych. Powiat Brac&#322;awski obejmowa&#322; ca&#322;&#261; po&#322;udniow&#261; i wschodni&#261; cz&#281;&#347;&#263; województwa nad Dniestrem i Bohem, a przestrze&#324; jego wynosi&#322;a oko&#322;o 420 mil kwadratowych. Sk&#322;ada&#322; si&#281; on jednak z dwóch obwodów: Brac&#322;awskiego i Zwinogrodzkiego. Zwinogrodzki, który mia&#322; obejmowa&#263; dawniej pustynie Sinych wód, po zburzeniu zamku w Zwinogródce zosta&#322; tylko nominalnym. Aleksander Jab&#322;onowski podaje rozleg&#322;o&#347;&#263; obwodu Brac&#322;awskiego na 292–3 mil kwadr. a Zwinogrodzkiego na 127–8. Ten ostatni by&#322; jednak pierwej znacznie wi&#281;kszym. Wobec poczucia potrzeby odbudowania twierdzy Zwinogrodzkiej, utrzymywa&#322;a si&#281; te&#380; na Ukrainie g&#322;ucha pami&#281;&#263; dawnego obszaru Zwinogrodczyzny – „a&#380; do lasów kaniowskich i granicy czerkaskiej” (1570 r.). Gdy atoli zamek ten nie powstawa&#322;, obszar ten podzielono za Batorego w roku 1584 pomi&#281;dzy obydwa województwa ukrainne, naznaczaj&#261;c za lini&#281; rozgraniczenia mi&#281;dzy Kijowskiem i Brac&#322;awskiem rzek&#281; Uhorski Tykicz. T&#281; cz&#281;&#347;&#263; w&#322;a&#347;nie, która do województwa i powiatu Brac&#322;awskiego odpad&#322;a i w powiecie tym wschodni&#261; cz&#281;&#347;&#263; jego &#322;&#261;cznie z dawn&#261; pustyni&#261; „Umaniem” stanowi&#322;a, nazywa Aleksander Jab&#322;onowski obwodem Zwinogrodzkim.

Zygmunt August, wcielaj&#261;c na sejmie w Lublinie 1569 roku podolskie i wo&#322;y&#324;skie ziemie do Korony, zar&#281;cza pod dniem 26. maja obywatelom nowo utworzonego województwa Brac&#322;awskiego, &#380;e „wszelkie sprawy ich, tak u s&#261;dów grodzkich i ziemskich, jako te&#380; za apelacyami na s&#261;d nasz przypadaj&#261;ce, z pany radami koronnemi s&#261;dzi&#263; i odprawowa&#263; mamy i powinni b&#281;dziemy statutem litewskim, przez nas im dzier&#380;e&#263; poprzysi&#281;&#380;onym, który im wcale zostawujemy”. Poczet wojewodów brac&#322;awskich rozpocz&#261;&#322; Roman ksi&#261;&#380;&#281; Sanguszko, pierwszym za&#347; kasztelanem brac&#322;awskim zosta&#322; J&#281;drzej knia&#378; Kapusta. Nadanie herbu nast&#261;pi&#322;o roku 1589, o czem brzmi uchwa&#322;a sejmowa: „Pisarze ziemscy, gdy sprawy w trybunale odprawowane b&#281;d&#261;, maj&#261; ksi&#281;gi osobne mie&#263;, a wszystkie sprawy do tych ksi&#261;g pismem ruskiem zapisowa&#263;, dekreta i sprawy wszelkie tak&#380;e pismem ruskiem wydawa&#263; za piecz&#281;ci&#261; województwa. Herbowa piecz&#281;&#263; ma by&#263; pó&#322; ksi&#281;&#380;yca a krzy&#380;”. Tu obja&#347;niamy, i&#380; na chor&#261;gwi brac&#322;awskiej umieszczony by&#322; w polu czerwonem krzy&#380; kawalerski, maj&#261;cy w &#347;rodku tarcz&#281; b&#322;&#281;kitn&#261;, na której pó&#322;ksi&#281;&#380;yc. Województwo Brac&#322;awskie mia&#322;o dwóch senatorów wi&#281;kszych: to jest wojewod&#281; i kasztelana brac&#322;awskich: pos&#322;ów na sejm wybiera&#322;o sze&#347;ciu, to jest po dwóch z powiatu, utrzymuj&#261;c nominalnie, cho&#263; nie faktycznie, istnienie powiatu Zwinogrodzkiego. Deputatów na trybuna&#322; lubelski wybierano dwóch. Niezale&#380;nie od tego, województwo Brac&#322;awskie, podobnie jak Podolskie, mia&#322;o swoich s&#281;dziów pogranicznych, którzy wraz z komisarzami od Porty ottoma&#324;skiej i hana tatarskiego zsy&#322;anymi, rozs&#261;dzali sprawy i k&#322;ótnie, zachodz&#261;ce mi&#281;dzy obywatelami tych dwóch pa&#324;stw pogranicznych.

Gdy na mocy konstytucyi sejmowej z roku 1598 przeniesione zosta&#322;y s&#261;dy ziemskie i grodzkie oraz sejmiki z Brac&#322;awia do Winnicy, wówczas to ostatnie miasto pocz&#281;&#322;o by&#263; uwa&#380;ane za stolic&#281; województwa. Ziemstwu winnickiemu naznaczono trzy, dla grodu za&#347; winnickiego cztery kadencye s&#261;dowe do roku. Wobec wzrastaj&#261;cego zaludnienia stepów, ustawa sejmowa z roku 1791 utworzy&#322;a w województwie Brac&#322;awskiem czwarty powiat, Nadbohski i powi&#281;kszy&#322;a odpowiednio liczb&#281; pos&#322;ów z sze&#347;ciu na o&#347;miu, co wszak&#380;e, z powodu konfederacyi Targowickiej i rozbioru Rzeczypospolitej, nie przysz&#322;o do skutku. Po nast&#261;pionym rozbiorze, z województwa Brac&#322;awskiego utworzono najprzód guberni&#281; Brac&#322;awsk&#261;, która zosta&#322;a pó&#378;niej na czas krótki nazwana Woznese&#324;sk&#261;, a&#380; nareszcie utworzono z czterech województw istniej&#261;ce dot&#261;d trzy gubernie: Kijowsk&#261;, Podolsk&#261; i Wo&#322;y&#324;sk&#261;, pomno&#380;ywszy znacznie liczb&#281; powiatów.

Województwo Brac&#322;awskie mia&#322;o gleb&#281; naj&#380;y&#378;niejsz&#261; ze wszystkich województw ca&#322;ej dawnej Polski. Boh, p&#322;yn&#261;c kr&#281;tem korytem przez &#347;rodek województwa, przecina&#322; je na dwie prawie równe cz&#281;&#347;ci, z których zabiera&#322; mnóstwo rzek pomniejszych i strumieni, a mianowicie: Zhar, Sob i Sina woda, czyli Siniucha, utworzona z po&#322;&#261;czenia Tykicza Gni&#322;ego z Tykiczem Uhorskim. Po&#322;udniowa cz&#281;&#347;&#263; województwa Brac&#322;awskiego, ci&#261;gn&#261;ca si&#281; ponad Dniestrem i stepami tatarskimi, zwa&#322;a si&#281; z dawna, jak ju&#380; to nadmienili&#347;my powy&#380;ej, Pobere&#380;em, t. j. pobrze&#380;em, pograniczem, które by&#322;o przewa&#380;nie we w&#322;adaniu dwóch rodzin magnackich: Potockich i Koniecpolskich. Pola zasiewane tu s&#261; przewa&#380;nie kukurudz&#261;, a t. zw. basztany (z tureckiego bostan – ogród w polu) pokryte s&#261; kawonami i melonami, winograd przyodziewa ska&#322;y naddniestrza&#324;skie, dziko rosn&#261; brzoskwinie, morele i szparagi.

Na po&#322;udnie od Pobere&#380;a i granic województwa Brac&#322;awskiego, na przestrzeni mi&#281;dzy Dniestrem i Bohem, ci&#261;gn&#281;&#322;o si&#281; ku brzegom morza Czarnego tak zwane Pole oczakowskie, inaczej jedysa&#324;skie. Nazwa pierwsza pochodzi&#322;a od portu nadmorskiego Oczaków, po&#322;o&#380;onego przy gardzieli limanu dnieprowego, druga za&#347; od hordy „Jedysa&#324;skiej” Tatarów, koczuj&#261;cych po stepach „pola oczakowskiego”. Za Wito&#322;da i W&#322;adys&#322;awa Jagiello&#324;czyka „pole oczakowskie” nale&#380;a&#322;o do Wielkiego ksi&#281;stwa Litewskiego. Za Kazimierza Jagiello&#324;czyka jeszcze Litwa, mimo faktycznego cofni&#281;cia si&#281; od brzegów Czarnego morza, nie zrzeka&#322;a si&#281; wcale swych praw do ca&#322;ego „pola oczakowskiego”, usi&#322;uj&#261;c sp&#281;dzi&#263; z niego Tatarów przemoc&#261; i zastrzegaj&#261;c pó&#378;niej sobie prawa swoje w uk&#322;adach z Turcy&#261;. W roku np. 1542 tak&#261; udzielono „nauk&#281;” tym, którzy s&#261; wys&#322;ani „na ukazanie granic z pa&#324;stwy cara tureckiego”: „Je&#347;li Turcy b&#281;d&#261; mówi&#263;, i&#380; to tatarskie s&#261; pola, bo na nich zna&#263; groby tatarskie, odpowiedzie&#263;, &#380;e&#347;my na on czas dopu&#347;cili Tatarów Oczakowa u&#380;ywa&#263; dla pos&#322;ug, które Tatarowie na on czas nam czynili”. Par&#281; lat pierwej w „nauce”, danej (r. 1540) dzier&#380;awcy winnickiemu Kmityczowi „o granicach mi&#281;dzy pa&#324;stwy Jego król. m. i ziemi&#261; Wo&#322;osk&#261; oraz Bia&#322;ogrodem, bardziej jeszcze ostro wyst&#281;powano, nakazuj&#261;c powiedzie&#263; pos&#322;owi su&#322;ta&#324;skiemu”: „My granic oczakowskich ukazywa&#263; nie mo&#380;emy, bo Oczaków jest króla Jmci i stoi na gruncie w&#322;asnym Wielkiego ksi&#281;stwa Litewskiego i z dawnych czas k'temu pa&#324;stwu nale&#380;a&#322; i trzymany by&#322;, czemu &#347;wiadcz&#261; i „pisma dokonczalne” z carami perekopskimi. Na takich to niezmiernych przestrzeniach roztacza&#322;y si&#281; obszary dwóch województw ukrainnych: Kijowskiego i Brac&#322;awskiego, w epoce zjednoczenia ich z Koron&#261;.

Pod&#322;ug spisu wsi z roku 1625 znajdowa&#322;o si&#281; wówczas tych&#380;e w województwie Brac&#322;awskiem 285, nie licz&#261;c tylko sadyb i chutorów, rozsianych pojedynczo. Przez wiek XVII i XVIII osadnictwo i zaludnienie pusty&#324; posuwa&#322;o si&#281; tak szybko, i&#380; pod koniec bytu Rzeczypospolitej województwo Brac&#322;awskie liczy&#322;o ju&#380; wsi oko&#322;o pó&#322;tora tysi&#261;ca. Nadzwyczajnie szybk&#261; kolonizacy&#281; Ukraina brac&#322;awska w tej epoce zawdzi&#281;cza&#322;a waleczno&#347;ci i energii stanu rycerskiego w obronie swych wiosek. Gdy przed uni&#261; roku 1569 województwo Brac&#322;awskie nie liczy&#322;o wi&#281;cej zamków i zameczków nad 30, to w lat 50 po unii znajdujemy powi&#281;kszenie si&#281; ich liczby uderzaj&#261;cem. Wprawdzie zamków królewskich przyby&#322;o ju&#380; niewiele, ale za to powsta&#322;a ogromna liczba prywatnych. Za najsilniejsz&#261; twierdz&#281; w województwie Brac&#322;awskiem uwa&#380;any by&#322; w wieku XVII Huma&#324;. Pod os&#322;on&#261; za&#347; tylko zamków polskich przemienia&#322;y si&#281; otaczaj&#261;ce pustynie „w rozleg&#322;e i &#380;yzne role”, po&#347;ród których rozrzucone by&#322;y domki ze strzelnicami, gdzie ratowali si&#281; ucieczk&#261; wie&#347;niacy, zaskoczeni znienacka przez Tatarów. Po unii stró&#380;em granic od Tatarów by&#322; „hetman polny”, który znajdowa&#322; si&#281; zwykle przy wojsku zaci&#281;&#380;nem, a pó&#378;niej kwarcianem na kresach Podola i Ukrainy, wyr&#281;cza&#322; go za&#347; „stra&#380;nik trzech szlaków tatarskich”, zwany „stra&#380;nikiem koronnym”. Za hetma&#324;stwa Jana Zamojskiego „kopyto tatarskie przez kilkana&#347;cie lat polskiej ziemi nie depta&#322;o”, hetmani za&#347; &#379;ó&#322;kiewski i Koniecpolski „tak dzikie pola &#380;o&#322;nierzem przejrzeli i pomierzyli, i&#380; co tylko móg&#322; wiedzie&#263; stary kozak, to ju&#380; lada ciura &#380;o&#322;nierski na Ukrainie by&#322; tego &#347;wiadom”. W XVIII wieku województwo Brac&#322;awskie liczy&#322;o wiele wspania&#322;ych rezydencyj magnackich, a pomi&#281;dzy niemi s&#322;awn&#261; Zofijówk&#281; Potockich o &#263;wier&#263; mili od Humania, opisan&#261; poematem Stanis&#322;awa Trembeckiego.

External links modified
Hello fellow Wikipedians,

I have just modified one external link on Bracław Voivodeship. Please take a moment to review my edit. If you have any questions, or need the bot to ignore the links, or the page altogether, please visit this simple FaQ for additional information. I made the following changes:
 * Added archive https://web.archive.org/web/20161112212830/https://www.msz.gov.pl/resource/49da65c5-9917-40de-b542-5c89751cacf6%3AJCR to https://www.msz.gov.pl/resource/49da65c5-9917-40de-b542-5c89751cacf6%3AJCR

When you have finished reviewing my changes, you may follow the instructions on the template below to fix any issues with the URLs.

Cheers.— InternetArchiveBot  (Report bug) 09:33, 24 July 2017 (UTC)