Talk:Brest Litovsk Voivodeship

Brest-Litovsk
IMHO it is incorrect to use the name Brest-Litovsk for a 15th century establishment. The historical Ruthenian name for the city was Berestie (modern Belarusian - Bierascie, Берасце). It later transformed to Polish Brzesc and then the adjective "Lithuanian" was added to it - Brzesc Litewski. Only after Russians came, they russified the Polish name and got Brest-Litovsk. So we should either use Brzesc-Litewki or Byerastsye Litouskaye. If noone objects, I would move the article to Voivodeship of Byerastsye Litouskaye--Czalex 16:45, 22 July 2009 (UTC)

Gloger, Geografia historyczna
Zygmunt Gloger, Geografia historyczna ziem dawnej Polski. W tek&#347;cie 63 autentycznych rycin, Kraków 1903

Województwo Brzesko-litewskie.

Po Dirze, Olegu, Igorze, &#346;wi&#281;tos&#322;awie i Jarope&#322;ku, szósty z rz&#281;du skandynawski czyli waregski konung, t. j. ksi&#261;&#380;&#281;, w&#322;adca Kijowa, prawnuk Ruryka, pierwszego zdobywcy szerokich ziem s&#322;owia&#324;skich, a syn &#346;wiatos&#322;awa, by&#322; Waldemar, przezwany przez lud s&#322;owia&#324;ski W&#322;odzimierzem. W Chersonie od Greków ksi&#261;&#380;&#281; ten wiar&#281; chrze&#347;cija&#324;sk&#261; przyj&#261;&#322; i do Kijowa, b&#281;d&#261;cego ogniskiem swej w&#322;adzy, takow&#261; wprowadzi&#322;, kazawszy pos&#261;g s&#322;owia&#324;skiego Peruna przywi&#261;za&#263; do ogona koniowi i ok&#322;adanego kijami przez dwunastu drabów do Dniepru zaci&#261;gn&#261;&#263;. On te&#380; utrwaliwszy panowanie swoje w ziemiach od Dniepru do Bugu, osadzi&#322; w nich trzech z pomi&#281;dzy licznych swoich synów. Te ich trzy dzielnice by&#322;y: wo&#322;y&#324;ska, oddana Wsiew&#322;odowi, gdzie by&#322; za&#322;o&#380;ony gród W&#322;odzimierz, drewla&#324;ska z Owruczem, oddana &#346;wi&#281;tos&#322;awowi i poleska z Turowem, w którym osiad&#322; &#346;wi&#281;tope&#322;k, zi&#281;&#263; naszego Boles&#322;awa Chrobrego. Dzi&#347; by&#322;oby to upo&#347;ledzeniem dla ksi&#281;cia osadzi&#263; go na Polesiu. Ale w czasach gdy rolnictwo nic prawie jeszcze nie znaczy&#322;o, a &#380;ywi&#322;a naród g&#322;ównie ryba i zwierzyna, bogaci&#322;y za&#347; futra i skóry, gdy najlepszemi drogami by&#322;y rzeki, a najsilniejsz&#261; twierdz&#261; moczary – Polesie maj&#261;ce najwi&#281;cej wód i kniei przedstawia&#322;o wówczas dzielnic&#281; jedn&#261; z lepszych. Wsiew&#322;od wo&#322;y&#324;ski i &#346;wi&#281;tos&#322;aw drewla&#324;ski musieli wcze&#347;nie zej&#347;&#263; ze &#347;wiata, skoro o nich nic latopisowie nie podaj&#261;. &#346;wi&#281;tope&#322;k jeden prze&#380;y&#322; braci i torowa&#322; drog&#281; wp&#322;ywowi polskiemu na Wo&#322;y&#324;. Biskup pomorski z Ko&#322;obrzegu, Reinbern, osobisty przyjaciel Boles&#322;awa Wielkiego przywióz&#322; &#380;on&#281; &#346;wi&#281;tope&#322;kowi do Turowa. Kraje zabu&#380;ne &#347;wie&#380;o nawrócone, a zw&#322;aszcza Polesie, by&#322;y jeszcze nieuprawion&#261; rol&#261; dla chrze&#347;cija&#324;stwa. Reinbern pierwszy aposto&#322;owa&#263; tu przyjecha&#322;. Dytmar powiada, i&#380; m&#261;&#380; ten „w wy&#380;szej kszta&#322;cony umiej&#281;tno&#347;ci przez rozumnych mistrzów, dost&#261;pi&#322; pasterskiej dostojno&#347;ci drog&#261; zas&#322;ugi”. On pierwszy zniszczy&#322; tu ba&#322;wany poga&#324;skie i t&#281;pi&#322; ogniem &#347;wi&#261;tynie ba&#322;wochwalców. „Nowotn&#261; p&#322;onk&#281; zaszczepia&#322; Bogu w nazbyt dzikiem drzewie”. W&#322;odzimierz biskupa ko&#322;obrzeskiego oraz &#346;wi&#281;tope&#322;ka i Boles&#322;awówn&#281; polsk&#261; kaza&#322; uwi&#281;zi&#263;, nied&#322;ugo jednak sam zako&#324;czy&#322; &#380;ycie, a wówczas &#346;wi&#281;tope&#322;k zapanowa&#322; w Kijowie. Boles&#322;aw Chrobry pierwszy raz stan&#261;&#322; nad Bugiem, chc&#261;c powetowa&#263; krzywdy z czasów Mieczys&#322;awa I w grodach Czerwie&#324;skich, zabranych Lachom przez W&#322;odzimierza, zamy&#347;la&#322; przytem o skupieniu ludów s&#322;owia&#324;skich w jedno wielkie pa&#324;stwo. Wsz&#281;dzie po drodze witali go Wo&#322;ynianie „z wielkiem poszanowaniem i podarunkami”, a jak zapewnia wspó&#322;czesny Dytmar, „ca&#322;a kraina obróci&#322;a si&#281; do zwyci&#281;zcy”.

Pó&#378;niej po &#347;mierci Jaros&#322;awa, twórcy „Prawdy ruskiej”, ziemie miedzy Bugiem i Dnieprem przechodzi&#322;y d&#322;ug&#261; dob&#281; podzia&#322;ów i rozdrobnienia na liczne ksi&#281;stwa, w&#347;ród których ksi&#281;stwo Turowskie, obejmuj&#261;ce prawie ca&#322;e &#347;rodkowe Polesie z Pi&#324;skiem, zmienia&#322;o ci&#261;gle swoich ksi&#261;&#380;&#261;t a&#380; do roku 1316 do 1320, w którym wcielone zosta&#322;o przez Gedymina do Litwy. Syn Gedymina, Kiejstut, otrzyma&#322; w dziale ca&#322;&#261; zachodni&#261; cz&#281;&#347;&#263; Litwy, t. j. pó&#378;niejsze województwo Trockie, Podlasie i Polesie brzeskie. Do Polesia tego musia&#322; i Pi&#324;sk nale&#380;e&#263;, s&#261; bowiem wyra&#378;ne &#347;lady panowania Zygmunta, syna Kiejstutowego w Pi&#324;sku. Tym sposobem w jedn&#261; dzielnic&#281; brzesk&#261; &#322;&#261;czono Polesie brzeskie, pi&#324;skie i turowskie, ci&#261;gn&#261;ce si&#281; po obu brzegach Muchawca oraz górnej i &#347;redniej Prypeci. Gdy potem podczas unii lubelskiej roku 1569 regulowano województwa, Brze&#347;&#263;, który z okolicznym krajem zarówno jak Podlasie, nale&#380;a&#322; do Kiejstutowej dzielnicy Trockiej, z powodu nadmiernej d&#322;ugo&#347;ci tej&#380;e, zosta&#322; od Trok oddzielonym. Wówczas to utworzono województwo Brzeskie w granicach, które do drugiego podzia&#322;u Polski dotrwa&#322;y. Ca&#322;a &#347;rodkowa i wschodnia cz&#281;&#347;&#263; tego 50 mil d&#322;ugiego województwa, by&#322;o to w&#322;a&#347;nie dawne ksi&#281;stwo Turowskie z Pi&#324;skiem, gdzie panowa&#322;a niegdy&#347; ze &#346;wi&#281;tope&#322;kiem córa naszego Boles&#322;awa Wielkiego. I z tego to powodu niniejszy ust&#281;p o województwie Brzeskiem zacz&#281;li&#347;my od wiadomo&#347;ci o ksi&#281;stwie Turowskiem. Naturalnie o to&#380;samo&#347;ci zupe&#322;nej ich rubie&#380;y nie mo&#380;e by&#263; nigdy mowa na Polesiu, gdzie jeszcze w kilka wieków pó&#378;niej, nawet maj&#261;tki prywatne nie mia&#322;y cz&#281;sto postanowionych &#347;ci&#347;le swoich granic.

Województwo Brzeskie z roku 1569 graniczy&#322;o od pó&#322;nocy na ca&#322;ej swej d&#322;ugo&#347;ci, pocz&#261;wszy od &#378;róde&#322; rzeki Narwi a&#380; pod Petryków nad Prypeci&#261;, z województwem Nowogródzkiem, na wschód z powiatem Mozyrskim województwa Mi&#324;skiego i Owruckim Kijowskiego. Na po&#322;udnie sucha granica z województwem Kijowskiem, Wo&#322;y&#324;skiem i ziemi&#261; Che&#322;msk&#261; ci&#261;gn&#281;&#322;a si&#281; ze wschodu od okolic Owrucza na zachód a&#380; do granicy województwa Lubelskiego u rzeki Piwonii w okolicy Parczewa. Zachodni&#261; granic&#281; stanowi&#322;o województwo Podlaskie od Parczewa a&#380; po miasto Narewk&#281; nad rzek&#261; Narwi&#261;. Zawarte w powy&#380;szych granicach województwo Brzeskie dzieli&#322;o si&#281; na dwa olbrzymie powiaty: Brzeski i Pi&#324;ski. Oba te powiaty w swoich stolicach maj&#261; starostwa grodowe i u siebie sejmikuj&#261;, obieraj&#261;c ka&#380;dy po dwóch pos&#322;ów i po dwóch deputatów trybunalskich. Senatorów krzes&#322;owych by&#322;o dwóch, t. j. wojewoda i kasztelan brzesko-litewscy. Wojewoda zasiada&#322; krzes&#322;o po rawskim. Do dóbr sto&#322;owych królewskich nale&#380;a&#322;y w tem województwie dwie ekonomie: Brzeska z Kobryniem i Pi&#324;ska. „Okazowanie” zbrojnego rycerstwa odbywa&#322;o si&#281; w obu miastach powiatowych. Herbem województwa Brzeskiego by&#322;a Pogo&#324; w polu czerwonem, tylko &#380;e ubiór na koniu i rycerzu nie by&#322; bia&#322;y, ale b&#322;&#281;kitny. Województwo to dla rozró&#380;nienia od Brzesko-kujawskiego nazywano b&#261;d&#378; Brzesko-litewskiem b&#261;d&#378; Brze&#347;cia&#324;skiem.

Miasta znaczniejsze by&#322;y: Brze&#347;&#263; litewski, przy uj&#347;ciu Muchawca do Buga, pami&#281;tny synodem unii ko&#347;cielnej z roku 1596, Pi&#324;sk, b&#281;d&#261;cy jakby stolic&#261; Polesia, Turów, znany ju&#380; w wieku X, dawna stolica ksi&#281;stwa Turowskiego, Bia&#322;a-radziwi&#322;&#322;owska z pa&#322;acem Radziwi&#322;&#322;ów i szko&#322;ami, zwanemi akademi&#261;, zostaj&#261;c&#261; pod w&#322;adz&#261; wszechnicy krakowskiej, która tu dosy&#322;a&#322;a ze swego ramienia profesorów, Kode&#324; hrabstwo sapie&#380;y&#324;skie, Wo&#322;czyn z pa&#322;acem ksi&#261;&#380;&#261;t Czartoryskich, Kamieniec litewski ze staro&#380;ytn&#261; wie&#380;&#261; zamkow&#261;, której liczne wieki skruszy&#263; jeszcze nie zdo&#322;a&#322;y.

Pó&#322;noco-zachodni k&#261;t województwa Brzeskiego zajmowa&#322;a puszcza Bia&#322;owieska, której nale&#380;y si&#281; w ksi&#261;&#380;ce niniejszej oddzielny ust&#281;p. W czasach przedjagiello&#324;skich ca&#322;a kraina litewska przedstawia&#322;a jedn&#261; olbrzymi&#261;, rzekami tylko i pasmami jezior poprzecinan&#261; puszcz&#281;. Dopiero udzielaj&#261;cy si&#281; z Polski do Litwy pot&#281;&#380;ny ruch rolniczy w wieku XIV, ods&#322;aniaj&#261;c pomi&#281;dzy lasami pola, wytwarza&#322; pewne granice i nazwy dziewiczych puszcz oddzielnych. Monarchowie, do których nale&#380;a&#322;o wy&#322;&#261;cznie prawo &#322;owów na grubszego zwierza w ca&#322;ym kraju, zacz&#281;li si&#281; opiekowa&#263; puszczami, pozostaj&#261;cemi w ich r&#281;ku. Do najcelniejszych takich puszcz nale&#380;a&#322;a, po&#322;o&#380;ona przy &#378;ród&#322;ach Narwi i Narewki, nazwana w wieku XV, zapewne od jakiej&#347; bia&#322;ej wie&#380;y ksi&#261;&#380;&#281;cego my&#347;liwskiego zameczku, „puszcza Bia&#322;owieska”. Znajdowa&#322;a si&#281; ona na wododziale europejskim, bo wody jej &#347;cieka&#322;y z jednej strony do Narwi i Bugu, to jest Ba&#322;tyku, a z drugiej przez Prype&#263; i Dniepr do morza Czarnego. Wyborna gleba le&#347;na i wilgo&#263; umiarkowana wytworzy&#322;y w tej puszczy bujniejszy, ni&#380; gdzieindziej, porost drzew rozmaitych i wszelkiej ro&#347;linno&#347;ci. Warunki powy&#380;sze, w po&#322;&#261;czeniu ze znacznym obszarem le&#347;nym i opiek&#261;, dan&#261; przez królów polskich, spowodowa&#322;y, &#380;e puszcza Bia&#322;owieska sta&#322;a si&#281; ostatniem w Europie, a bodaj dzi&#347; i na ca&#322;ym starym l&#261;dzie schroniskiem &#380;ubrów, w stanie pierwotnej dziko&#347;ci zostaj&#261;cych.

Maszty z borów Bia&#322;owie&#380;y musia&#322;y by&#263; ju&#380; w &#347;rednich wiekach wysoko na zachodzie cenione, skoro w archiwach hiszpa&#324;skich i portugalskich dochowa&#322;y si&#281; z pocz&#261;tku XV wieku relacye kupców tamtejszych o drogach sp&#322;awu drzewa okr&#281;towego po Narwi i Wi&#347;le do Gda&#324;ska i portów atlantyckich. D&#322;ugosz i Bielski pisz&#261;, &#380;e Jagie&#322;&#322;o z Wito&#322;dem w roku 1409 przez o&#347;m dni polowali w Bia&#322;owie&#380;y, g&#322;ównie w celu zaopatrzenia si&#281; w mi&#281;so dla wojska przed zamierzon&#261; wielk&#261; wojn&#261; przeciw Krzy&#380;akom. Jako&#380; ubiwszy ogromn&#261; moc zwierzyny, kazali j&#261; nasoli&#263; i w beczkach sp&#322;awi&#263; Narwi&#261; i Wis&#322;&#261; do P&#322;ocka, a zapasy te przyda&#322;y si&#281; bardzo roku nast&#281;pnego w wojnie grunwaldzkiej. W roku znów 1426, podczas strasznego morowego powietrza w Polsce i na Litwie, szukali tu przed niem schronienia Wito&#322;d i Jagie&#322;&#322;o razem z &#380;onami. Wtedy to król, poluj&#261;c, z&#322;ama&#322; sobie nog&#281; w goleniu, skutkiem upadku konia, a mia&#322;o to sta&#263; si&#281; w miejscowo&#347;ci, zwanej „Jelenie góry”. Prawdopodobnie w owych czasach powsta&#322;a tu pierwsza wie&#347; w puszczy, zapewne gdzie dzi&#347; w stra&#380;y Browskiej jest miejscowo&#347;&#263;, zwana „Star&#261; Bia&#322;owie&#380;&#261;”, od której o &#263;wier&#263; mili le&#380;y znów uroczysko, zwane „Zamczyskiem”.

Po Jagielle i Wito&#322;dzie zje&#380;d&#380;ali tu na &#322;owy wszyscy monarchowie polscy. Przybywa&#322; Zygmunt I i Zygmunt August w przejazdach z Korony do Litwy. Stefan Batory, zawo&#322;any my&#347;liwy, nieraz tu z Grodna doje&#380;d&#380;a&#322;, a z pobytu jego pozosta&#322;a pami&#261;tka w nazwie „Góry Batorowej”, po&#322;o&#380;onej w stra&#380;y Hajnowskiej. Jan Kazimierz polowa&#322; roku 1650 tak&#380;e w tych lasach, na pami&#261;tk&#281; za&#347; wielkich &#322;owów Augusta III w roku 1752 postawiono nad brzegiem Narewki kamienny obelisk ze szczegó&#322;owem wyliczeniem nazwisk dygnitarzy i ubitej przez nich zwierzyny. Stanis&#322;aw August, powracaj&#261;c z sejmu grodzie&#324;skiego roku 1784, polowa&#322; tu przez trzy dni. Uporz&#261;dkowanie i pomierzenie puszczy Bia&#322;owieskiej mia&#322;o nast&#261;pi&#263; po raz pierwszy za Zygmunta Augusta, a uskuteczniane by&#322;o tak&#380;e za W&#322;adys&#322;awa IV, podobnie jak podzia&#322; puszczy Rudnickiej ko&#322;o Wilna. Ostatecznie urz&#261;dza&#322; te lasy za Stanis&#322;awa Augusta g&#322;o&#347;nej pami&#281;ci podskarbi nadworny litewski, Antoni Tyzenhauz, zarz&#261;dzaj&#261;cy dobrami sto&#322;owemi królewskiemi, do których „Le&#347;nictwo Bia&#322;owieskie” nale&#380;a&#322;o.

Rzeka Narew ma swoje &#378;ród&#322;a na wschodnim kra&#324;cu puszczy, której stanowi&#322;a pó&#322;nocn&#261; granic&#281; od powiatów: Grodzie&#324;skiego i Wo&#322;kowyskiego. Zachodn&#261; &#347;cian&#281; puszczy tworzy&#322;o województwo Podlaskie. Rzeczka Narewka przep&#322;ywa&#322;a &#347;rodkiem obszaru puszczy, który obejmowa&#322; 23 mile kwadratowe i podzielony by&#322; na 12 stra&#380;y, maj&#261;cych nast&#281;puj&#261;ce nazwy: Augustowska, Narewska, Browska, Hajnowska, Le&#347;nia&#324;ska, Starzy&#324;ska, Sto&#322;powicka, Krukowska, Okolnicka, &#346;wietlicza&#324;ska, Podbielska i Dziadowla&#324;ska. Stra&#380;e te pooddzielane by&#322;y od siebie t. zw. „duktami”, czyli przeci&#281;ciami, na 12 &#322;okci szerokiemi, id&#261;cemi w kierunku promieni od &#347;rodkowego punktu puszczy, którym by&#322;a dzisiejsza wie&#347; Bia&#322;owie&#380;a. Zaprowadzeni w ko&#324;cu XVI stulecia stra&#380;nicy nie pobierali &#380;adnej pensyi, ale ka&#380;dy z nich posiada&#322; osad&#281; roln&#261;, która, wraz z obowi&#261;zkami, z ojca na syna przechodzi&#322;a. Oprócz nich mieszkali w puszczy osocznicy, których obowi&#261;zkiem by&#322;o naprawianie dróg w puszczy, stawanie do ob&#322;awy podczas &#322;owów i przygotowywanie stogów siana dla &#380;ubrów na zim&#281;. Wiele osad, czyli t. zw. bud, za&#322;o&#380;onych by&#322;o pierwotnie w puszczy przez „mazurów”, którzy, trudni&#261;c si&#281; wypalaniem pota&#380;u i smo&#322;y, rozchodzili si&#281; z Mazowsza i osiadali po le&#347;nych zak&#261;tkach Litwy i Rusi.

Wierszopis, J&#281;drzej Zbylitowski, wyda&#322; w roku 1589: „Pisanie satyrów puszcz litewskich”, które tak zaczyna:

„Z g&#281;stych lasów, gdzie Narew cicho zdawna bie&#380;y I od strumieniów, które biegn&#261; z Bia&#322;owie&#380;y” i t. d.

Poemat ten przypisany zosta&#322; Annie, królewnie szwedzkiej, zamieszkuj&#261;cej zamek brodnicki, siostrze Zygmunta III, a córce króla Jana szwedzkiego i Katarzyny Jagiellonki, prawnuczki W&#322;adys&#322;awa Jagie&#322;&#322;y.

A Commons file used on this page or its Wikidata item has been nominated for deletion
The following Wikimedia Commons file used on this page or its Wikidata item has been nominated for deletion: Participate in the deletion discussion at the nomination page. —Community Tech bot (talk) 15:07, 24 July 2022 (UTC)
 * Herbarz Kaspra Niesieckiego Берестейское.svg