Talk:Brześć Kujawski Voivodeship

Gloger, Geografia historyczna
Zygmunt Gloger, Geografia historyczna ziem dawnej Polski. W tek&#347;cie 63 autentycznych rycin, Kraków 1903

Województwo Brzesko-kujawskie.

Na wschód od ziemi Polan le&#380;a&#322;y Kujawy, rozci&#261;gaj&#261;ce si&#281; w znacznie wi&#281;kszej po&#322;owie na lewym brzegu Wis&#322;y, gdzie utworzono z nich dwa województwa: Brzesko-kujawskie i Inow&#322;oc&#322;awskie. Trzecia za&#347; ich cz&#281;&#347;&#263; pod nazw&#261; ziemi Dobrzy&#324;skiej le&#380;a&#322;a na prawym brzegu Wis&#322;y. Boles&#322;aw Krzywousty, dziel&#261;c roku 1138 monarchi&#281; polsk&#261; pomi&#281;dzy synów swoich, z Kujaw i Mazowsza uczyni&#322; jedn&#261; dzielnic&#281;, któr&#261; odda&#322; Boles&#322;awowi IV K&#281;dzierzawemu. Gdy potem najm&#322;odszy syn Krzywoustego Kazimierz II Sprawiedliwy, ksi&#261;&#380;&#281; krakowski sandomierski, mazowiecki i kujawski, pozostawi&#322; dwóch synów: Leszka Bia&#322;ego i Konrada I, ci podzielili si&#281; (roku 1207) pa&#324;stwem w ten sposób, &#380;e Mazowsze z Kujawami i ziemi&#261; &#321;&#281;czyck&#261; przypad&#322;o Konradowi. Jako&#380; od synów tego Konrada posz&#322;y linie ksi&#261;&#380;&#261;t kujawskich i mazowieckich. Linia Piastów mazowieckich dotrwa&#322;a w Polsce do wieku XVI, ale kujawska wygas&#322;a na Kazimierzu Wielkim i W&#322;adys&#322;awie Bia&#322;ym w wieku XIV, i st&#261;d Kujawy zosta&#322;y Koronie przywrócone na dwa wieki pierwej ni&#380; Mazowsze. Kiedy za&#347; podzielono je na dwa województwa, nie jest napewno wiadomem. Na sejmie horodelskim roku 1413 widzimy ju&#380; obecnych dwóch wojewodów z Kujaw. Jeden z nich, Maciej z &#321;abiszyna, podpisa&#322; si&#281; wojewod&#261; Brzeskim, a drugi, Janusz z Ko&#347;cielska, wojewod&#261; Gniewkowskim.

Województwo Brzesko-kujawskie graniczy&#322;o od pó&#322;nocy z Inow&#322;oc&#322;awskiem i przez Wis&#322;&#281; z ziemi&#261; Dobrzy&#324;sk&#261;, od wschodu z województwem Rawskiem, od po&#322;udnia z &#321;&#281;czyckiem i Kaliskiem, od zachodu tak&#380;e z Kaliskiem, a w ostatnich czasach Rzeczypospolitej z nowo utworzonem Gnie&#378;nie&#324;skiem.

Rozleg&#322;o&#347;&#263; województwa Brzesko-kujawskiego wynosi&#322;a mil kwadratowych niespe&#322;na 60. Na tej przestrzeni liczy&#322;o ono: parafij 67, miast 13 i wiosek 567, podzielone za&#347; by&#322;o na pi&#281;&#263; powiatów: Brzeski, Radziejowski, Przedecki, Kowalski i Kruszwicki, odpowiednio do pi&#281;ciu s&#261;dów ziemskich: w Brze&#347;ciu, Radziejowie, Przedczu, Kowalu i Kruszwicy. Pod wzgl&#281;dem rozleg&#322;o&#347;ci by&#322;y to powiaty najmniejsze w ca&#322;ej prowincyi Wielkopolskiej. Zaledwie Brzeski mia&#322; oko&#322;o 20 mil kwadratowych, za to Przedecki tylko 9, a Kruszwicki 6. Tak ma&#322;y rozmiar powiatów wynikiem by&#322; ilo&#347;ci s&#261;dów ziemskich, liczba za&#347; znaczna tych ostatnich spowodowana by&#322;a g&#281;sto&#347;ci&#261; zaludnienia. Województwo bowiem Brzesko-kujawskie, wzgl&#281;dnie do przestrzeni, mia&#322;o najg&#281;stsze zaludnienie w Polsce. W wieku XVI posiada&#322;o ono &#322;anów kmiecych oko&#322;o 4000, szlachty zagrodowej 325, szlachty folwarcznej wsi 540. Pod&#322;ug oblicze&#324; uczonego Pawi&#324;skiego, dwa województwa: Brzesko-kujawskie i &#321;&#281;czyckie z najg&#281;stszem zaludnieniem w Polsce, posiada&#322;y wówczas przeci&#281;tnie na mili kwadratowej oko&#322;o 1200–1300 dusz pog&#322;owia, co stanowi&#322;o w krajach rolniczych ówczesnej Europy maksymum zaludnienia.

Senatorów wi&#281;kszych posiada&#322;o województwo 3, którymi byli: biskup kujawski oraz wojewoda i kasztelan brzesko-kujawscy; mniejszych senatorów tak&#380;e 3, to jest kasztelanów:

kruszwickiego, kowalskiego i konarsko-kujawskiego. Starostw grodowych by&#322;o tyle co powiatów, t. j. Brzeskie, Radziejowskie, Przedeckie, Kruszwickie i Kowalskie; niegrodowe starostwa: Dunikowskie i Nieszawskie. Poniewa&#380; oba województwa, Brzeskie i Inow&#322;oc&#322;awskie, stanowi&#322;y dawniej jedn&#261; ziemi&#281; kujawsk&#261;, sejmikowa&#322;y zatem razem w Radziejowie, wybieraj&#261;c 4 pos&#322;ów na sejm i 2 deputatów na trybuna&#322;, po po&#322;owie z ka&#380;dego województwa. Popis pospolitego ruszenia, czyli „okazywanie rycerstwa”, odbywa&#322; si&#281; pod Brze&#347;ciem kujawskiem.

Herb obu województw kujawskich by&#322; jeden, to jest pó&#322; or&#322;a bia&#322;ego i pó&#322; lwa czarnego, grzbietami do siebie obróconych i jedn&#261; uwie&#324;czonych koron&#261; na polu z&#322;otem. Mundurem pos&#322;ów sejmowych by&#322; kontusz karmazynowy, a wy&#322;ogi i &#380;upan granatowe, po za sejmem za&#347; odwrotnie: kontusz granatowy, a wy&#322;ogi i &#380;upan karmazynowe.

W województwie tem le&#380;a&#322;o najwi&#281;ksze z jezior wielkopolskich Gop&#322;o, oko&#322;o pi&#281;ciu mil d&#322;ugie, a do pó&#322; mili szerokie, podaniami zwi&#261;zane z kolebk&#261; dziejów polskich. Na jednej z wysp tego jeziora znajdowa&#322; si&#281; gród jeszcze w czasach przedpiastowych, do którego w&#322;a&#347;nie mia&#322; si&#281; schroni&#263; i &#347;mier&#263; tu znale&#347;&#263; wygnany z Gniezna, znienawidzony przez Polan, Popiel. W pobli&#380;u tego grodu na brzegu jeziora za&#322;o&#380;yli Kujawianie miasto Kruszwic&#281;, jedno z najstarszych i znaczniejszych miast lechickich. Roku 1096, w czasie wojny domowej pomi&#281;dzy W&#322;adys&#322;awem Hermanem i Zbigniewem, Kruszwica obrucona w perzyn&#281;, nigdy ju&#380; potem do dawnego znaczenia i zamo&#380;no&#347;ci nie przysz&#322;a.

Po upadku tego miasta zas&#322;yn&#261;&#322; pó&#378;niej w tem województwie: Brze&#347;&#263; nad Zg&#322;owi&#261;czk&#261;, W&#322;oc&#322;awek, nowa stolica i katedra biskupów kujawskich nad Wis&#322;&#261;, Radziejów, miejsce sejmików kujawskich i Nieszawa. Liczne i wa&#380;ne zdarzenia uczyni&#322;y Brze&#347;&#263; kujawski miastem bardzo g&#322;o&#347;nem w dziejach kraju za Piastów i Jagiellonów. Tu Konrad, ksi&#261;&#380;&#281; Kujaw i Mazowsza, chc&#261;c zabezpieczy&#263; swoje ksi&#281;stwa przed napadami pogan, nada&#322; roku 1228 ziemi&#281; Che&#322;mi&#324;sk&#261; Zakonowi Krzy&#380;aków. Potem odda&#322; roku 1236 ca&#322;e Kujawy synowi swemu Kazimierzowi I, który gród tutejszy uczyni&#322; swoj&#261; stolic&#261;. Gdy nast&#281;pnie po Kazimierzu odziedziczy&#322; Brze&#347;&#263; z okolicznym powiatem syn jego W&#322;adys&#322;aw &#321;okietek, gród tutejszy sta&#322; si&#281; miejscem wielokrotnego pobytu tego bohatera, a niedalekie Po&#322;owce roku 1331 polem wiekopomnej chwa&#322;y, na którem osiwia&#322;y w bojach, male&#324;ki cia&#322;em s&#281;dziwy Piast, wysiek&#322; kwiat rycerstwa zachodniej Europy. Syn jego Kazimierz Wielki, ugod&#261; kalisk&#261; z 1343, powróci&#322; Brze&#347;&#263; z ziemi&#261; Kujawsk&#261; Koronie polskiej.