Talk:Duchy of Samogita

Gloger, Geografia historyczna
Zygmunt Gloger, Geografia historyczna ziem dawnej Polski. W tek&#347;cie 63 autentycznych rycin, Kraków 1903

Ksi&#281;stwo &#379;mudzkie.

(Samogitia).

Ju&#380; w pierwszej cz&#281;&#347;ci tej ksi&#261;&#380;ki powiedzieli&#347;my, &#380;e nazwa &#379;mudzi pochodzi od litewskiego wyrazu ziemaj – nisko. St&#261;d lud tamtejszy nazywa siebie &#379;emajtis – &#379;mudzinami, a ziemi&#281; swoj&#261; Ziemajciej, Ziemajczis, czyli krain&#261; ni&#380;sz&#261; od Litwy, po&#322;o&#380;onej w górze Niemna, któr&#261; nazywa Aukstote, to jest wy&#380;sz&#261;, od wyrazu litewskiego auksztas – wysoki.

Ziemia &#380;mudzka graniczy&#322;a na pó&#322;noc z krain&#261; pobratymczych Kuronów, t. j. szczepem &#322;otewskim, od którego posz&#322;a potem zniemczona nazwa Kurlandyi; na wschód z w&#322;a&#347;ciw&#261; Litw&#261;, od której znaczn&#261; cz&#281;&#347;&#263; granicy stanowi&#322;a &#347;rednia i dolna Niewia&#380;a (od okolic Upity do Niemna). Na po&#322;udniu dolny Niemen odgranicza&#322; &#379;mudzinów od pobratymczych plemion Prusów. &#346;cian&#281; zachodni&#261; stanowi&#322; Baltyk, od uj&#347;cia Niemna ku pó&#322;nocy, a&#380; do uj&#347;cia rzeki &#346;wi&#281;tej w okolicy Po&#322;ongi. Na tej to przestrzeni mieszka&#322; w po&#347;ród odwiecznych lasów, &#380;yj&#261;c z my&#347;liwstwa, rybo&#322;ówstwa, pszczelnictwa, pasterstwa i dzikich owoców lud ubogi, bez miast, nieznany w dziejach, dopóki nieludzka napa&#347;&#263; dwóch zakonów krzy&#380;owych, pruskiego i inflanckiego, które go wzi&#281;&#322;y we dwa ognie, nie wywiod&#322;a go do bohaterskiej walki i nie przywi&#261;za&#322;a tem silniej do starych wierze&#324; ba&#322;wochwalczych, jakie tu jeszcze do wieku XV i XVI ukrywa&#322;y si&#281; przed &#347;wiat&#322;em wiary Chrystusowej, czyni&#261;c ze &#379;mudzi ostatni przytu&#322;ek dla poga&#324;stwa w Europie.

Historya &#379;mudzi wy&#322;&#261;czna – powiada Micha&#322; Bali&#324;ski – nied&#322;uga jest, bo tradycye ustne zagubione a podania kronikarskie ciemne lub niepewne. Pó&#378;niejsze za&#347; sprawy i walki, a nakoniec cywilizacya chrze&#347;cija&#324;ska, wspólne i te&#380; same, co Litwy, z ma&#322;ymi odcieniami. Ta jednak g&#322;ównie zachodzi&#322;a ró&#380;nica, &#380;e ksi&#261;&#380;&#281;ta litewscy, aby ocali&#263; wy&#380;sz&#261; Litw&#281;, lub zjedna&#263; sobie przyja&#378;&#324; i posi&#322;ki niemieckie we w&#322;asnych wojnach domowych, oddawali przedewszystkiem &#379;mud&#378; na pastw&#281; Krzy&#380;aków. Tak np. Wito&#322;d ust&#261;pi&#322; ca&#322;&#261; zachodni&#261; &#379;mud&#378;, to jest trzy czwarte cz&#281;&#347;ci tego kraju, Zakonowi, od Baltyku po rzek&#281; Dubiss&#281;. Tym sposobem &#379;mud&#378;, gdyby nie Grunwald i po&#322;&#261;czenie Litwy z Polsk&#261;, uleg&#322;aby podobnemu wynarodowieniu, jak plemiona prusko-litewskie w Prusiech krzy&#380;ackich, do dolnej Wis&#322;y przedtem si&#281;gaj&#261;ce. Pokój toru&#324;ski, w dniu 1. lutego 1411 po wojnie grunwaldzkiej mi&#281;dzy Wielkim mistrzem Henrykiem Plauen a Jagie&#322;&#322;&#261; i Witoldem zawarty, odda&#322; &#379;mud&#378; w do&#380;ywotnie posiadanie króla polskiego i Wielkiego ksi&#281;cia. Zaraz po unii horodelskiej roku 1413 sam król z Wito&#322;dem udali si&#281; na &#379;mud&#378;, aby j&#261; dobrowolnie sk&#322;oni&#263; do przyj&#281;cia wiary Chrystusowej. Kie&#380;gaj&#322;&#322;o, uczyniony starost&#261; ca&#322;ego kraju, obok piastowanej godno&#347;ci wojewody wile&#324;skiego, mia&#322; czuwa&#263; nad zupe&#322;nem dokonaniem nawrócenia, wspólnie z ustanowionymi wójtami w 28 w&#322;o&#347;ciach, czyli powiatach (traktach), &#379;mud&#378; sk&#322;adaj&#261;cych. Roku 1417 fundowan&#261; zosta&#322;a dyecezya &#379;mudzka. Zatargi atoli o tytu&#322; w&#322;asno&#347;ci i granice &#379;mudzi za&#322;atwione dopiero zosta&#322;y ostatecznie z Zakonem pruskim przez traktat w Wielkopolsce, nad jeziorem Mielnem roku 1422 dnia 17. wrze&#347;nia zawarty, a z Mistrzem inflanckim przez pokój w Chrystmemlu roku 1431. Granice ksi&#281;stwa &#379;mudzkiego, ustanowione powy&#380;szymi traktatami i zachowane w wiekach nast&#281;pnych, przedstawia&#322;y tylko nad Baltykiem i Niemnem wi&#281;ksze ró&#380;nice z przyrodzonemi granicami ziemi &#379;mudzkiej. Zakon pruski pozosta&#322; tam w posiadaniu szerokiego mil kilka szmatu &#379;mudzi, ci&#261;gn&#261;cego si&#281; nad morzem na po&#322;udnie od Po&#322;ongi i po prawym brzegu dolnego Niemna. Powy&#380;ej za&#347; zaliczony zosta&#322; do ksi&#281;stwa &#379;mudzkiego do&#347;&#263; znaczny klin ziemi na lewym brzegu Niemna, od granicy województwa Trockiego do granicy pruskiej i rzeki Szeszupy, s&#322;ynny urodzajno&#347;ci&#261; gleby.

Aleksander Jagiello&#324;czyk w przywileju swoim z dnia 22. sierpnia 1492 roku, danym &#379;mudzi, zastrzeg&#322; wa&#380;ne dla jej mieszka&#324;ców na wzór polskich swobody, a mi&#281;dzy temi, &#380;e „za Niewia&#380;&#281;” nie b&#281;dzie wysy&#322;a&#322; Dzieckich, t. j. sekwestratorów, &#380;e starost&#281; &#380;mudzkiego (wojewod&#281;) i ciwunów (zarz&#261;dzaj&#261;cych powiatami), których sami sobie wybior&#261;, potwierdzi i t. d. O&#347;wiadczaj&#261;c przytem, &#380;e &#379;mud&#378; nie or&#281;&#380;em, lecz dobrowolnie z Litw&#261; si&#281; po&#322;&#261;czy&#322;a, przypu&#347;ci&#322; &#380;mudzk&#261; szlacht&#281; do wszelkich przywilejów, posiadanych przez litewsk&#261;. Zygmunt I, m&#261;dry i sprawiedliwy w&#322;adca, a szlachetny opiekun uci&#347;nionych, aby ukróci&#263; nadu&#380;ycia po wsiach, wydal roku 1529 ustaw&#281; dla ludu pospolitego ziemi &#380;mudzkiej, gdzie wyra&#378;nie okre&#347;lone s&#261; obowi&#261;zki naczelnego Starosty &#380;mudzkiego i ciwunów powiatowych, tak wzgl&#281;dem szlachty jak kmieci, których zbyteczne ci&#281;&#380;ary i op&#322;aty zosta&#322;y zniesione. Tem&#380;e postanowieniem nakazano dzier&#380;awcom dworów królewskich sumienniejsze post&#281;powanie z ludem wiejskim i nadano stalsze zasady s&#261;downictwu miejskiemu (obacz Zbiór Praw Litewskich, Pozna&#324;, roku 1841, strona 131). Zygmunt August poszed&#322; dalej i, chc&#261;c ustali&#263; stosunki szlachty z w&#322;o&#347;cianami, rozmierzy&#263; kraj i rozwin&#261;&#263; gospodarstwo krajowe, nada&#322; &#379;mudzi dnia 1. kwietnia 1557 r. ustaw&#281; ekonomiczn&#261;, zwan&#261; Sprawa W&#322;oczna, moc&#261; której Piotr Falczewski, ucze&#324; Andrzeja z &#321;&#281;czycy, dokona&#322; pod sterem Miko&#322;aja Czarnego Radziwi&#322;&#322;a i Eustachego Wo&#322;&#322;owicza, za pomoc&#261; rozes&#322;anych po kraju mierników i rewizorów, wielkiej reformy w gospodarstwie ziemia&#324;skiem na &#379;mudzi i Litwie.

Gdy inne dzielnice Litwy przybra&#322;y nazwanie „województw” i podzia&#322; tych&#380;e na „powiaty” (nie ró&#380;ni&#261;c si&#281; w tem od Korony), konserwatywni &#379;mudzini pozostawili sobie pod&#322;ug woli swojej „Ksi&#281;stwo &#379;mudzkie” z podzia&#322;em nie na powiaty, ale na „Trakty”. Podzia&#322; ten pochodzi&#322; z czasów, nie tak zreszt&#261; tu dawnych, kiedy w krainie lasami pokrytej szlaki tylko, czyli go&#347;ci&#324;ce, trakty, &#322;&#261;cz&#261;ce z sob&#261; g&#322;ówniejsze punkta, by&#322;y jedynie zaludnione. Gdy Litwa z województwami przyj&#281;&#322;a wojewodów, &#379;mud&#378; pozostawi&#322;a sobie „Starost&#281; &#380;mudzkiego” w tej&#380;e, co oni, godno&#347;ci. Starosta sprawowa&#322; tak&#380;e w imieniu królewskiem w&#322;adz&#281; s&#261;downicz&#261; z obowi&#261;zkiem odbywania cztery razy do roku s&#261;dów, do których apelacya sz&#322;a od ciwunów, zarz&#261;dzaj&#261;cych „traktami”. Traktów tych, czyli powiatów, z których ka&#380;dy mia&#322; swój gródek na wzór kasztelanii piastowskich, posiada&#322;o ksi&#281;stwo &#379;mudzkie 28, a mianowicie: 1) Ejrago&#322;a, 2) Wilki, 3) Wielona, 4) Rosienie, 5) Widukle, 6) Kro&#380;e, 7) Tendziago&#322;a, 8) Jaswony, 9) Szawle, 10) Wielkie Dyrwiany, 11) Ma&#322;e Dyrwiany, 12) Ber&#380;any, 13) U&#380;wenta, 14) Telsze, 15) Retow, 16) Pojury, 17) Wieszwiany, 18) Korszew, 19) Szadów, 20) Gondinga, 21) Twery, 22) Potumsza, 23) Bir&#380;iniany, 24) Po&#322;onga, 25) Powende&#324;, 26) Mendingiany, 27) Korklany i 28) Zokany. Trakt Zapuszcza&#324;ski (zwany po litewsku U&#380;giris) le&#380;a&#322; na lewym brzegu Niemna.

Ksi&#281;stwo &#379;mudzkie mia&#322;o senatorów wi&#281;kszych, czyli krzes&#322;owych, trzech, którymi byli: biskup, starosta i kasztelan &#380;mudzcy. Starosta &#380;mudzki by&#322; mianowany przez króla z wybranych przez szlacht&#281; kandydatów, do czego nawet województwa polskie prawa nie mia&#322;y. Krzes&#322;o jego w senacie Rzeczypospolitej sta&#322;o mi&#281;dzy wojewodami: &#322;&#281;czyckim i brzesko-kujawskim. Sejmikowa&#322;a &#379;mud&#378; w Rosieniach, obieraj&#261;c trzech pos&#322;ów na sejm i czterech deputatów na trybuna&#322; litewski, to jest po dwóch na kadency&#281; wile&#324;sk&#261; i rusk&#261;. Pod wzgl&#281;dem s&#261;dowym podzielone zosta&#322;o Ksi&#281;stwo na dwie cz&#281;&#347;ci czyli Repartycye: Rosie&#324;sk&#261; i Telszewsk&#261;, do Szawel pó&#378;niej przeniesion&#261;. Ka&#380;da z tych dwóch cz&#281;&#347;ci mia&#322;a swój oddzielny s&#261;d ziemski i grodzki. Do pierwszej nale&#380;a&#322;o traktów czyli powiatów 13, do drugiej 15. Starosta ma jurysdykcy&#281; nad obu grodami: Rosie&#324;skim i Telszewskim.

Herb ksi&#281;stwa &#379;mudzkiego wyobra&#380;a na bia&#322;ej chor&#261;gwi Pogo&#324; litewsk&#261; w polu czerwonem na jednej tarczy, a na drugiej nied&#378;wiedzia czarnego z bia&#322;&#261; obro&#380;&#261;, wspi&#281;tego na tylnych &#322;apach, w polu czerwonem. &#379;mud&#378; przyj&#281;&#322;a za swój mundur sejmowy kontusz szkar&#322;atny z niebieskimi wy&#322;ogami i &#380;upan bia&#322;y.

Ksi&#281;stwo &#379;mudzkie przed wiekiem XV miast jeszcze nie posiada&#322;o. Miedniki, inaczej Wornie (u Krzy&#380;aków Medeniken), z powodu za&#322;o&#380;onej w nich pierwszej katedry biskupiej &#380;mudzkiej, uwa&#380;ane by&#322;y za stolic&#281; ksi&#281;stwa. Po&#322;onga, po litewsku Pa&#322;anga, by&#322;a portem niegdy&#347; s&#322;awnym na Ba&#322;tyku, potem przez Szwedów kamieniami zarzuconym. Sejmiki i s&#261;dy ziemskie, oraz grodzkie, odbywane w Rosieniach, Telszach i Szawlach, wp&#322;yn&#281;&#322;y na utworzenie si&#281; tych g&#322;ówniejszych miast na &#379;mudzi. Do najdawniejszych, bo ju&#380; od XIII wieku wspominanych, na &#379;mudzi osad nale&#380;a&#322;y: Miedniki, Rosienie (po litewsku Rosejnej), Kro&#380;e (po litewsku Kra&#380;ej) nad Kro&#380;ent&#261;, Ejrago&#322;a i Wielona nad Niemnem. Ten ostatni gród by&#322; w dziejach &#379;mudzi najwi&#281;cej historycznym. W klinie ksi&#281;stwa &#379;mudzkiego, na lewym brzegu Niemna, na t. zw. Trakcie Zapuszcza&#324;skim, le&#380;a&#322;y stare zameczki: Kidule, Gie&#322;gudyszki i Szaki, tudzie&#380; nowsze miasteczka: Wierzbo&#322;ów, W&#322;adys&#322;awów i wie&#347; ko&#347;cielna B&#322;ogos&#322;awie&#324;stwo.

Od starych zamków bra&#322;y nazw&#281; pierwotne powiaty &#380;mudzkie. W roku 1390 spotykamy nazwy nast&#281;puj&#261;cych siedmiu powiatów: Miednicki, Ko&#322;tynia&#324;ski, Knetowski, Kroski, Widuklewski, Rosie&#324;ski i Ejragolski. Z tych pierwsze trzy nie by&#322;y znane w pó&#378;niejszych czasach. Obok niezbyt licznej szlachty mo&#380;nej, posiada&#322;a &#379;mud&#378; sporo szlachty szaraczkowej, dziedzicznej, bardzo dawnej, zamieszkuj&#261;cej za&#347;cianki i okolice, których nazwy zwykle od rodowych nazwisk osiad&#322;ej w nich szlachty wzi&#281;&#322;y pocz&#261;tek. Tak np. w Rymgaj&#322;ach mieszkali pierwotnie Rymgaj&#322;owie, w Dowborach Dowborowie, w Pi&#322;sudach Pi&#322;sudzcy, w Jamonciach Jamontowie, w Tyszkach Tyszkowie, w Kondratowiczach Kondratowiczowie i t. d. Gdy podczas sejmu wielkiego uchwalonym zosta&#322; (dnia 6. kwietnia 1789 roku) podatek dochodowy pod nazw&#261;: „Ofiara wieczysta prowincyów obojga narodów na powi&#281;kszenie si&#322; krajowych”, u&#322;o&#380;one zosta&#322;y w tym&#380;e roku ksi&#281;gi skarbowe, z których widzimy, &#380;e najwi&#281;cej „okolic” czyli wiosek cz&#261;stkowej szlachty posiada&#322;y powiaty Telszewski i Rosie&#324;ski. W pierwszym by&#322;o takich okolic 57, w drugim 37. Z ogólnej liczby 28 ma&#322;ych powiatów &#380;mudzkich, 15 po&#322;udniowo-zachodnich posiada&#322;o razem okolic 304, w których znajdowa&#322;o si&#281; gospodarstw szlachty dziedzicznej oko&#322;o 1350. Przeci&#281;ciowo zatem wypada&#322;o na jedn&#261; okolic&#281; 4–5 fortun. W najwi&#281;kszej ze wszystkich okolicy, Towkin&#322;awkie, mieszka&#322;o szlachty domów 27, w Pi&#322;sudach by&#322;o w&#322;a&#347;cicieli 15, w Janowdowie 16, w Bujwidach siedzia&#322;o panów Bujwidów 5. Do nazwisk rodzin najliczniejszych w ogóle nale&#380;a&#322;y: Godwojsz, Borodzic, Wojdy&#322;&#322;o, Syrtowtt, Blinstrub, Strumi&#322;&#322;o, Giedmin, Wysocki, Malinowski, Konopi&#324;ski, Dauksza, Wojzgia&#322;&#322;d, Jagie&#322;&#322;o, Skirgaj&#322;&#322;o, Kierzgaj&#322;&#322;o i D&#261;browski.