Talk:Gniezno Voivodeship

Gloger, Geografia historyczna
Zygmunt Gloger, Geografia historyczna ziem dawnej Polski. W tek&#347;cie 63 autentycznych rycin, Kraków 1903

Województwo Kaliskie i Gnie&#378;nie&#324;skie.

Województwo Kaliskie stanowi&#322;o wschodni&#261; po&#322;ow&#281; pierwotnej Wielkopolski. Graniczy&#322;o na pó&#322;nocy z województwem pomorskiem, gdzie poza Note&#263; si&#281;ga&#322;o, na wschodzie z Inow&#322;oc&#322;awskiem, Brzesko-kujawskiem i &#321;&#281;czyckiem, na po&#322;udnie mia&#322;o &#346;l&#261;sk i województwo Sieradzkie, na zachód ca&#322;&#261; d&#322;ugo&#347;&#263; województwa Pozna&#324;skiego. Przy podziale Polski mi&#281;dzy synów Boles&#322;awa Krzywoustego, ziemia Kaliska, jako cz&#281;&#347;&#263; Wielkopolski, dosta&#322;a si&#281; Mieczys&#322;awowi Staremu. Dwaj prawnucy jego: Przemys&#322;aw I i Boles&#322;aw Pobo&#380;ny, podzielili si&#281; w ten sposób Wielkopolsk&#261; (r. 1247), &#380;e Przemys&#322;aw, starszy, wzi&#261;&#322; Pozna&#324; i Gniezno, a Boles&#322;aw Pobo&#380;ny Kalisz. Boles&#322;aw (który zas&#322;yn&#261;&#322; w kronikach trzema rzeczami: pobo&#380;no&#347;ci&#261;, prawami dla &#380;ydów i znajomo&#347;ci&#261; sztuki wojennej), by&#322; zarazem pierwszym i ostatnim ksi&#281;ciem kaliskim. Nie zostawiwszy bowiem synów, jeno same córki, umieraj&#261;c roku 1279, przekaza&#322; ksi&#281;stwo synowcowi swemu, Przemys&#322;awowi II Pogrobowcowi, który roku 1295 ukoronowa&#322; si&#281; na króla. Gdy pó&#378;niej W&#322;adys&#322;aw &#321;okietek odbudowywa&#322; ca&#322;o&#347;&#263; królestwa polskiego, ksi&#281;stwo Kaliskie wróci&#322;o do Korony jako Kaliskie województwo i od tej pory mia&#322;o swoich wojewodów.

Ogólna przestrze&#324; województwa wynosi&#322;a 300 mil kwadratowych. Sze&#347;&#263; za&#347; powiatów, na które si&#281; dzieli&#322;o, mia&#322;o rozleg&#322;o&#347;&#263;: Kaliski mil kwadratowych 60, Gnie&#378;nie&#324;ski 51, Kcy&#324;ski 43, Nakielski przesz&#322;o 56, Koni&#324;ski niespe&#322;na 40, Pyzdrski 50. W po&#322;owie XVI stulecia województwo Kaliskie liczy&#322;o parafii 411, miast 88 i wiosek 1869.

Herbem jego by&#322;a Wieniawa, t. j. g&#322;owa &#380;ubra w koronie, z pier&#347;cieniem, przechodz&#261;cym przez nozdrza, na polu w szachownic&#281; z barwy bia&#322;ej i czerwonej u&#322;o&#380;onem. Sejmikowa&#322;o razem z województwem Pozna&#324;skiem w &#346;rodzie, gdzie obierano dla ka&#380;dego z tych województw po 6 pos&#322;ów sejmowych na jeden raz i po 2 deputatów do trybuna&#322;u. Zjazd obranych pos&#322;ów przed sejmem, czyli tak zwany „genera&#322;” prowincyi Wielkopolskiej, zbiera&#322; si&#281; w Kole. Popis rycerstwa coroczny odbywa&#322; ka&#380;dy powiat u siebie, zwykle pod miastem powiatowem, na powszechny za&#347; co 4 lata, w poniedzia&#322;ek po &#347;w. Mateuszu (w ko&#324;cu wrze&#347;nia) zbiera&#322;o si&#281; ca&#322;e województwo pod &#346;rod&#281;. W Kaliszu obierano kandydatów na podkomorzego granicznego i s&#281;dziów ziemskich z ca&#322;ego województwa, z których król po jednym mianowa&#322; do&#380;ywotnie. Tam&#380;e ulokowany by&#322; s&#261;d ziemski a tak&#380;e s&#261;d grodzki dla trzech powiatów: Kaliskiego, Kami&#324;skiego i Pyzdrskiego, oraz archiwum s&#261;dów ziemskich i grodzkich dla tych&#380;e powiatów.

Senatorów mia&#322;o 8, t. j. wi&#281;kszych czyli krzes&#322;owych 4: arcybiskup gnie&#378;nie&#324;ski jako prymas królestwa, wojewoda kaliski, kasztelanowie: kaliski i gnie&#378;nie&#324;ski, oraz mniejszych tak&#380;e 4, którymi byli kasztelanowie: l&#281;dzki, nakielski, biechowski i kamie&#324;ski. Z liczby 6 powiatów jeden nakielski mia&#322; swego oddzielnego grodowego starost&#281;, a wszystkie inne, t. j. Kalisz, Gniezno, Pyzdry, Konin i Kcy&#324;, nale&#380;a&#322;y do jurysdykcyi s&#261;dowej genera&#322;a starosty wielkopolskiego. Znaczniejsze starostwa niegrodowe by&#322;y: Uj&#347;skie, Powidzkie, Odolanowskie, Kleckie, Pobiedzickie i Kolskie.

Znaczniejsze miasta w tem województwie: Kalisz, sto&#322;eczne, z obu stron rzek&#261; Prosn&#261; oblane, Gniezno (prezydent i wiceprezydent trybuna&#322;u koronnego prowincyi wielkopolskiej zawsze bywali z kapitu&#322;y gnie&#378;nie&#324;skiej wybierani), Lenda i W&#261;growiec, opactwa cysterskie; Mogilno, opactwo benedykty&#324;skie; Trzemeszno, opactwo kanoników regularnych &#347;wi&#281;tego Augustyna.

Roku 1768 z pó&#322;nocnej po&#322;owy województwa Kaliskiego, a mianowicie z trzech jego powiatów: Gnie&#378;nie&#324;skiego, Kcy&#324;skiego i Nakielskiego, utworzone zosta&#322;o nowe województwo Gnie&#378;nie&#324;skie. Cze&#347;&#263; powiatu Nakielskiego, która si&#281; styka&#322;a z województwem Pomorskiem, nazywano „krain&#261;”. W Kaliskiem zosta&#322;y powiaty: Kaliski, Koni&#324;ski i Pyzdrski, wojewoda i kasztelan wi&#281;kszy, oraz mniejszy lendzki i biechowski. W Gnie&#378;nie&#324;skiem by&#322; odt&#261;d nowy wojewoda i drugi kasztelan wi&#281;kszy z mniejszymi: nakielskim i kamie&#324;skim.

Ju&#380; na pocz&#261;tku niniejszej ksi&#261;&#380;ki, w rozdziale o Lechii, zrobiona by&#322;a wzmianka o greckim geografie Ptolemeuszu, który opisuj&#261;c w drugim wieku po Chrystusie drogi handlowe z Po&#322;udnia do Baltyku, wymienia miasto Calischa jako stolic&#281; Ligeów i naznacza mu prawie ten&#380;e sam stopie&#324; szeroko&#347;ci geograficznej pod jakim le&#380;y dzisiejszy Kalisz. Tegoczesny archeolog i badacz Sadowski dowiód&#322;, &#380;e Ptolemeusz najdok&#322;adniej wskaza&#322; po&#322;o&#380;enie Kalisza na drodze od Karpat ku morzu bursztynowemu. Nie ulega przeto w&#261;tpliwo&#347;ci, &#380;e Kalisz jest najstarszem z miast lechickich i s&#322;owia&#324;skich. Nazwa za&#347; jego ma w sobie pierwiastek j&#281;zykowy rdzennie polsko-s&#322;owia&#324;ski. Pochodzi bowiem od wyrazów: ka&#322;, ka&#322;u&#380;a, kali&#263; w znaczeniu miejscowo&#347;ci b&#322;otnej i powsta&#263; musia&#322;a od po&#322;o&#380;enia pierwotnej posady grodu na bagnistej nizinie rzeki Prosny, tam gdzie dzi&#347; znajduje si&#281; wie&#347; Stare Miasto, jak to po&#347;wiadczaj&#261; nasi kronikarze.