Talk:Inowrocław Voivodeship

Gloger, Geografia historyczna
Zygmunt Gloger, Geografia historyczna ziem dawnej Polski. W tek&#347;cie 63 autentycznych rycin, Kraków 1903

Województwo Inow&#322;oc&#322;awskie z ziemi&#261; Dobrzy&#324;sk&#261;.

Za doby dzielnic w Polsce i panowania w Kujawach Piastów kujawskich, ziemia kujawska ulega&#322;a tak&#380;e podzia&#322;om mi&#281;dzy ksi&#261;&#380;&#281;tami. A &#380;e przy powrocie do Korony dzielnice takie zachowywa&#322;y zwykle posta&#263; oddzielnych województw, wi&#281;c te&#380; i Kujawy do samego ko&#324;ca Rzeczypospolitej podzielone by&#322;y na województwa: Brzeskie, Inow&#322;oc&#322;awskie i ziemi&#281; Dobrzy&#324;sk&#261;. Województwo Inow&#322;oc&#322;awskie nosi&#322;o pierwej miano Gniewkowskiego, a uchwa&#322;&#281; sejmu horodelskiego roku 1413 podpisa&#322; w&#322;a&#347;nie obok Macieja z &#321;abiszyna, wojewody Brzeskiego, Janusz z Ko&#347;cielca, wojewoda Gniewkowski. Atoli ju&#380; roku 1434 spotykamy podpis wojewody Inow&#322;oc&#322;awskiego.

Województwo Inow&#322;oc&#322;awskie graniczy&#322;o na pó&#322;noc z województwem Pomorskiem, tudzie&#380; przez Wis&#322;&#281; z województwem Che&#322;mi&#324;skiem, na zachód przez Wis&#322;&#281; z ziemi&#261; Dobrzy&#324;sk&#261;, na po&#322;udnie z województwem Brzeskiem, a na zachód z pó&#322;nocn&#261; cz&#281;&#347;ci&#261; województwa Kaliskiego (z której za Stanis&#322;awa Augusta utworzono województwo Gnie&#378;nie&#324;skie). Województwo Inow&#322;oc&#322;awskie posiada&#322;o przestrzeni 53 mil kwadratowych i w wieku XVI liczy&#322;o parafij 41, miast 10 i wsi 291; &#322;anów czyli gospodarstw kmiecych mia&#322;o wówczas 1823, szlachty folwarcznej 291, zagrodowej 72. Widzimy ju&#380; z cyfr powy&#380;szych, &#380;e stosunkowo do przestrzeni województwo to posiada&#322;o zaludnienie znacznie mniejsze ni&#380; województwo Brzesko-kujawskie. A przyczyny tego szuka&#263; nale&#380;y w znacznie gorszych warunkach gleby. Ró&#380;nica ta spowodowa&#322;a stare kujawskie przys&#322;owie: „Kujawiak idzie szuka&#263; kija z chlebem, a Pa&#322;uczanin z kijem chleba”. Pa&#322;ukami bowiem zwie lud cz&#281;&#347;&#263; ziemi kujawskiej, le&#380;&#261;c&#261; mi&#281;dzy Noteci&#261; i We&#322;n&#261;, a mianowicie pó&#378;niejsze powiaty: W&#261;growiecki, Mogilnicki i Szubi&#324;ski. Nazwa to odwieczna, s&#322;owia&#324;ska, która oznacza&#322;a zapewne pastwiska, &#322;&#261;ki, bo dot&#261;d w j&#281;zyku czeskim palouk znaczy &#322;&#261;ka.

Województwo Inow&#322;oc&#322;awskie dzieli&#322;o si&#281; na 2 powiaty: nieco mniejszy Inow&#322;oc&#322;awski i wi&#281;kszy Bydgoski. W Inow&#322;oc&#322;awiu i Bydgoszczy by&#322;y starostwa grodowe, niegrodowe za&#347; by&#322;y: Dybowskie, Gniewskowskie, Murzynowskie i inne. Senatorów wi&#281;kszych mia&#322;o 2, t. j. wojewod&#281; i kasztelana inow&#322;oc&#322;awskich, mniejszy za&#347; jeden, kasztelan bydgoski. Herbu u&#380;ywa&#322;o tego&#380; samego co i województwo Brzeskie i uchwa&#322;a z roku 1510 pozwala&#322;a na wspólne z tem&#380;e województwem odbywanie sejmików w Radziejowie, na których obierano dla ka&#380;dego z tych województw po 2 pos&#322;ów sejmowych i po l deputacie na trybuna&#322;. „Okazowanie pospolitego ruszenia” odbywa&#322;o si&#281; pod Inow&#322;oc&#322;awiem.

Miasta znaczniejsze by&#322;y: Inow&#322;oc&#322;aw, sto&#322;eczne województwa, i Bydgoszcz. Uchwa&#322;&#261; sejmow&#261; z roku 1764 do Bydgoszczy równie jak do Poznania przenosi&#322; si&#281; z Piotrkowa co drugi rok trybuna&#322; dla prowincyi wielkopolskiej, pod tym&#380;e prezydentem i marsza&#322;kiem.

Mi&#281;dzy nazwami dwóch miast kujawskich: W&#322;oc&#322;awka i Inow&#322;oc&#322;awia, zachodzi&#322; ten zwi&#261;zek, &#380;e W&#322;oc&#322;awek zwa&#322; si&#281; w dokumentach &#322;aci&#324;skich Vladislavia, Inow&#322;oclaw za&#347; Vladislavia Junior, Junivladys1avia, Junovladislavia, po niemiecku Jungen-Leslau. Widocznie oba miasta nazywa&#322;y si&#281; bardzo podobnie lub jednakowo i dlatego m&#322;odszemu dodano Junior, Junovladislavia, co w spolszczeniu gwary potocznej przerobi&#322;o si&#281; na Inow&#322;oc&#322;aw, pó&#378;niej Inowroc&#322;aw.

Ziemia Dobrzy&#324;ska, za Wis&#322;&#261; po&#322;o&#380;ona, mia&#322;a kszta&#322;t podobny do trójk&#261;ta, którego podstaw&#281; po&#322;udniowo-zachodni&#261; stanowi&#322;a Wis&#322;a, bok pó&#322;nocno-zachodni Drw&#281;ca, a &#347;cian&#281; wschodni&#261; wpadaj&#261;ca tak&#380;e do Wis&#322;y Skrwa. Za Drw&#281;c&#261; le&#380;a&#322;a ziemia Che&#322;mi&#324;ska, pó&#378;niej województwo tej nazwy, do Prus królewskich nale&#380;&#261;ce, za Skrw&#261; Mazowsze p&#322;ockie. Do czasów Konrada nie mamy w dziejach nazwiska ziemi Dobrzy&#324;skiej, tylko wzmianki z roku 1065 o grodach Dobrzyniu i Rypinie. Dopiero gdy poganie pruscy zacz&#281;li ustawicznymi najazdami trapi&#263; pograniczne ziemie Kujaw i Mazowsza, ksi&#261;&#380;&#281; Konrad z biskupem pruskim Krystyanem za&#322;o&#380;yli roku 1222 zakon Braci Chrystusowych, z&#322;o&#380;ony z wojowników niemieckich, dla których Konrad odbudowa&#322; zamek w Dobrzynie nad Wis&#322;&#261; i uposa&#380;y&#322; ziemi&#261;, po&#322;o&#380;on&#261; mi&#281;dzy strugami Kamienic&#261; i Che&#322;mic&#261;. Rycerze przyj&#281;li miano Braci Dobrzy&#324;skich i zobowi&#261;zali si&#281; broni&#263; granic Konrada, a ziemiami, jakie zdob&#281;d&#261; na Prusakach, podzieli&#263; si&#281; z ksi&#281;ciem.

Uposa&#380;enie Dobrzy&#324;ców nie obejmowa&#322;o wi&#281;c ca&#322;ej ziemi Dobrzy&#324;skiej, ale tylko jej cz&#261;stk&#281;, przestrzeni mniej wi&#281;cej 6 do 7 mil kwadratowych. Kl&#281;ska zadana im przez pogan roku 1225 pod Brodnic&#261; po&#322;o&#380;y&#322;a koniec m&#322;odemu zakonowi, a wówczas to Konrad postanowi&#322; sprowadzi&#263; starszy Zakon teuto&#324;ski (Krzy&#380;aków), któremu da&#322; w uposa&#380;enie ziemi&#281; Che&#322;mi&#324;sk&#261;, poczem w roku 1233 oba te zakony niemieckie po&#322;&#261;czy&#322;y si&#281; w jeden.

Od roku 1236, w którym Konrad podzieli&#322; synów swoich: Kazimierza i Boles&#322;awa Kujawami i Mazowszem, a ziemi&#281; Dobrzy&#324;sk&#261;, lubo w szczuplejszych jej granicach, wraz z grodem Dobrzyniem nad Wis&#322;&#261;, odda&#322; Boles&#322;awowi, m&#322;odszemu synowi, zaczyna si&#281; w&#322;a&#347;ciwie historya ziemi Dobrzy&#324;skiej, która odt&#261;d przechodzi&#322;a kolejno w dziedzictwo potomków Konradowych i stanowi&#322;a do&#347;&#263; d&#322;ugo osobn&#261; dziedzin&#281;, ale bez odr&#281;bno&#347;ci politycznej, bo by&#322;a zawsze z&#322;&#261;czona z inn&#261; dzielnic&#261;, kujawsk&#261; lub &#322;&#281;czyck&#261;. Maj&#261;c z jednej strony s&#261;siedztwo pogan pruskich, z drugiej chciwy Zakon, który do jej zaw&#322;adni&#281;cia wdziera&#322; si&#281; gwa&#322;tem, nigdy prawie nie za&#380;ywa&#322;a pokoju. Zdobywana i frymarczona przez Krzy&#380;aków, naje&#380;d&#380;ana i &#322;upiona przez Prusaków i Litw&#281;, odbierana i wykupowana przez Polsk&#281;, by&#322;a przez dwa wieki g&#322;o&#347;n&#261; w dziejach naszych widowni&#261; historycznych wypadków.

Jednym z najsro&#380;szych napadów by&#322;o naj&#347;cie Prusaków i Litwy w roku 1287, którzy ca&#322;&#261; prawie ziemi&#281; Dobrzy&#324;sk&#261; zburzyli, miasta spalili i moc ludu w niewol&#281; zabrali. Podczas napadu w roku 1323, jak za&#347;wiadczaj&#261; kronikarze, Litwa uprowadzi&#322;a z ziemi Dobrzy&#324;skiej i Kujaw nad Niemen 20.000 mieszka&#324;ców. Wówczas to W&#322;adys&#322;aw, ksi&#261;&#380;&#281; dobrzy&#324;ski, synowiec króla &#321;okietka, nie widz&#261;c mo&#380;no&#347;ci opierania si&#281; d&#322;u&#380;ej napadom pogan i Krzy&#380;aków, uda&#322; si&#281; osobi&#347;cie do Krakowa i do króla z tem, &#380;e ust&#261;pi mu prawem wieczystem ziemi&#281; Dobrzy&#324;sk&#261;, byle tylko otrzyma&#322; w do&#380;ywocie dla siebie, brata i matki jak&#261; inn&#261; dzielnice. Przychyli&#322; si&#281; W&#322;adys&#322;aw &#321;okietek do tej pro&#347;by, a obj&#261;wszy ziemi&#281; Dobrzy&#324;sk&#261;, pu&#347;ci&#322; mu w lenno&#347;&#263; ksi&#281;stwo &#321;&#281;czyckie. Wówczas Krzy&#380;acy opanowali (r. 1329) ziemi&#281; Dobrzy&#324;sk&#261;, skutkiem czego kilka ostatnich lat swego &#380;ycia, stary &#321;okietek strawi&#322; na corocznych z nimi bojach. Dopiero Kazimierz Wielki, umow&#261; zawart&#261; w Kaliszu roku 1343, odzyska&#322; t&#281; ziemi&#281; dla Polski od Zakonu. Pomimo to, jeszcze do roku 1466, t. j. do upadku pot&#281;gi Zakonu i powrócenia Pomorza do Polski, by&#322;a prawie ci&#261;gle naje&#380;d&#380;ana, oddawana w lenno&#347;&#263;, zastawiana i wykupowana, a nawet król Jan czeski, roszcz&#261;cy sobie prawo do Polski po Wac&#322;awie, nie waha&#322; si&#281; wzi&#261;&#263; za ni&#261; od Krzy&#380;aków 4.800 kóp groszy pragskich.

Dopiero po traktacie roku 1466, wcielaj&#261;cym ziemi&#281; Dobrzy&#324;sk&#261; ostatecznie do Korony, w krainie tej, dzi&#281;ki s&#322;odkim owocom pokoju, d&#378;wign&#281;&#322;y si&#281; z gruzów wsie i miasta, zakwit&#322;o rolnictwo i handel z Gda&#324;skiem, zacz&#281;&#322;a wzrasta&#263; szybko ludno&#347;&#263;. W po&#322;owie XVI wieku ziemia Dobrzy&#324;ska na przestrzeni oko&#322;o 54 mil kwadratowych liczy&#322;a parafij 61, miast 7, wsi 366, &#322;anów kmiecych 2094 i szlachty zagrodowej 410, a zaludnienie jej w stosunku do przestrzeni zajmowa&#322;o w prowincyi Wielkopolskiej, po województwach Brzeskiem i &#321;&#281;czyckiem, pierwsze miejsce.

Ziemia Dobrzy&#324;ska dzieli&#322;a si&#281; na 3 powiaty: Dobrzy&#324;ski, Rypi&#324;ski i Lipnowski, (ustanowiony w miejsce dawnego S&#322;o&#324;skiego). Sejmiki odbywa&#322;y si&#281; w Lipnie, gdzie obierano dwóch pos&#322;ów na sejm, deputata na trybuna&#322; i komisarza na komisy&#281; radomsk&#261;. Popisy, czyli „okazowanie rycerstwa”, odbywa&#322;y si&#281; na polach pod Lipnem. Senatorów mniejszych by&#322;o 3, t. j. kasztelanowie: dobrzy&#324;ski, rypi&#324;ski i s&#322;o&#324;ski. Starostwo grodowe Bobrownickie, niegrodowe: Dobrzy&#324;skie, Lipnowskie, Rypi&#324;skie i inne.

Ziemia ta, lubo uchwa&#322;&#261; sejmu 1717 roku do województwa Brzesko-kujawskiego, a nast&#281;pnie do Inow&#322;oc&#322;awskiego przy&#322;&#261;czona, nie przesta&#322;a wszak&#380;e odr&#281;bnie si&#281; rz&#261;dzi&#263;. Herb jej wyobra&#380;a g&#322;ow&#281; s&#281;dziwego cz&#322;owieka z dwiema koronami, jedn&#261; na g&#322;owie z rogami bawolimi, a drug&#261; na szyi. G&#322;owa ta oznacza króla W&#322;adys&#322;awa &#321;okietka, którego rycerstwo ziemi Dobrzy&#324;skiej, wdzi&#281;czne za wydobycie ze szponów Zakonu krzy&#380;ackiego, uprosi&#322;o, &#380;e mu za herb pozwoli&#322; u&#380;ywa&#263; swojego w&#322;asnego wizerunku. Dwie za&#347; korony, jedna na g&#322;owie, druga na szyi, s&#261; to w&#322;a&#347;nie owe dwie cz&#281;&#347;ci, mazowiecka i kujawska, które si&#281; ostatecznie za przyczyn&#261; walecznego &#321;okietka zjednoczy&#322;y; nakoniec rogi bawole czy turze mia&#322;y oznacza&#263; le&#347;n&#261; natur&#281; tej krainy. G&#322;ówne miasta by&#322;y; Dobrzy&#324; nad Wis&#322;&#261; (sto&#322;eczne), Bobrowniki, Lipno i Rypin. Oprócz Dobrzynia nad Wis&#322;&#261;, by&#322; w tej ziemi drugi Dobrzy&#324; nad Drw&#281;c&#261; w Powiecie Rypi&#324;skim. W Dobrzyniu nad Wis&#322;&#261; i w Rypinie, wspominane s&#261; ju&#380; w XI wieku zamki i dwory królewskie.