Talk:Malbork Voivodeship

Gloger, Geografia historyczna
Zygmunt Gloger, Geografia historyczna ziem dawnej Polski. W tek&#347;cie 63 autentycznych rycin, Kraków 1903

Województwo Malborskie.

Najmniejsze z trzech województw w Prusiech polskich, od pó&#322;nocy Baltykiem, a w&#322;a&#347;ciwie zatokami Gda&#324;sk&#261; i Frysk&#261; oblane, od wschodu granicz&#261;ce z ksi&#281;stwem Warmi&#324;skiem i Prusami ksi&#261;&#380;&#281;cemi, od po&#322;udnia z cz&#281;&#347;ci&#261; tych&#380;e Prus, która si&#281; zwa&#322;a Pomezani&#261;, od zachodu przedzielone by&#322;o korytem Wis&#322;y od województwa Pomorskiego. Dzieli&#322;o si&#281; na cztery powiaty: Sztumski, Kiszporski, Elbl&#261;ski i Malborski. Starostwo grodowe Kiszporskie nale&#380;a&#322;o do wojewody, który wybiera podwojewodziego i pisarza, a je&#380;eli nie s&#261;dzi sam, to przez nich sprawuje s&#261;dy grodzkie w Kiszporku. Niegrodowe starostwa by&#322;y: Sztumskie, Tolkmickie i inne. Sejmiki wojewódzkie, s&#261;dy grodzkie i ziemskie nie w Malborgu, ale w Sztumie si&#281; odbywa&#322;y. Gród sztumski zale&#380;a&#322; od starosty w Kiszporku. Na sejmikach wojewódzkich wybieranych jest o&#347;miu pos&#322;ów na Genera&#322; pruski, to jest po dwóch z powiatu, i dwóch deputatów na trybuna&#322; z ca&#322;ego województwa. S&#261;dy ziemskie sprawowa&#322; s&#281;dzia ziemski z &#322;awnikami.

Herb województwa Malborskiego by&#322; ten, co Che&#322;mi&#324;skiego, zachodzi&#322;a tylko ró&#380;nica w barwach, a mianowicie, &#380;e w herbie che&#322;mi&#324;skim orze&#322; jest bia&#322;y na polu czerwonem, a w herbie malborskim orze&#322; czerwony na polu bia&#322;em.

Sto&#322;ecznem miastem województwa by&#322; Malborg, po &#322;acinie Marieburgum, po niemiecku Mariaenburg, co po polsku przemieniono na Malborg. Za&#322;o&#380;yli go roku 1274 Krzy&#380;acy we wsi pruskiej Alem, na prawym brzegu Nogatu, o mil 5–6 od Gda&#324;ska, a zagrabiwszy Polsce Gda&#324;sk w roku 1309 i zbudowawszy w Malborgu wielkim kosztem zamek, jeden z najwarowniejszych wówczas w Europie, uczynili Malborg stolic&#261; swojej pot&#281;gi. Jagie&#322;&#322;o, po wielkiem zwyci&#281;stwie roku 1410 pod Grunwaldem, zaj&#261;&#322; miasto Malborg, nie móg&#322; jednak zdoby&#263; zamku. Podczas tego obl&#281;&#380;enia, wystrzelona z rozkazu króla kula dzia&#322;owa, maj&#261;ca zburzy&#263; &#347;rodkowy filar, utrzymuj&#261;cy sklepienie wielkiej sali, w której zasiada&#322; Wielki Mistrz z Komturami, utkwi&#322;a w murze nad kominem, chybiwszy o kilka cali. Kazimierz IV by&#322; szcz&#281;&#347;liwszy i zdoby&#322; twierdz&#281; malborsk&#261; podczas wojny trzynastoletniej roku 1460, a w sze&#347;&#263; lat potem Malborg przeszed&#322; pod panowanie polskie. Tu si&#281; odt&#261;d odbywa&#322; naprzemian z Grudzi&#261;dzem sejm Prus polskich, zwany Genera&#322;em.

Pot&#281;&#380;ne mury twierdzy dzieli&#322;y si&#281; na zamek dolny, &#347;redni i wysoki. W dolnym jedna z baszt zwa&#322;a si&#281; Bab&#261;, druga z bram&#261; Cwetor, a by&#322;a i mynnica, w której dzia&#322;a lano. W &#347;rednim zamku, mi&#281;dzy wielu innemi, by&#322;a izba, podobnie jak na Wawelu, kurz&#261; stop&#261; zwana. Ta cz&#281;&#347;&#263; zamku obejmowa&#322;a za polskich czasów mieszkanie Króla i Królowej Jejmo&#347;ci, gdzie pierwej sam Wielki Mistrz Zakonu mia&#322; siedzib&#281; i st&#261;d urz&#261;dza&#322; wyprawy na ci&#261;g&#322;e niszczenie Polski i Litwy. W trzeciej cz&#281;&#347;ci, zwanej zamkiem wysokim, mi&#281;dzy innymi znajdowa&#322; si&#281; sklep Witolda, to jest mieszkanie, które ten bohater jako wi&#281;zie&#324; lub go&#347;&#263; Zakonu pobytem swoim upami&#281;tni&#322;. Ca&#322;y ogromny gmach zamku malborskiego, obejmuj&#261;cy tyle wspomnie&#324; z dziejów Zakonu i dziejów polskich, uleg&#322; znacznym uszkodzeniom w wielkim po&#380;arze 1644 r.

Elbl&#261;g, po staropolsku Olbi&#261;g, po niemiecku Elbing, nad rzeczk&#261; tego&#380; imienia, do Friszhafu wpadaj&#261;c&#261;, miasto powiatowe w województwie Malborskim. Roku 1237 postawiony by&#322; tu przez Krzy&#380;aków, przy pomocy Konrada Mazowieckiego, zamek, ko&#322;o którego kupcy z Lubeki zabudowali miasto. Roku 1454 Elbl&#261;&#380;anie, nie mog&#261;c znie&#347;&#263; d&#322;u&#380;ej ucisku krzy&#380;ackiego, zburzyli ten zamek, osadzony za&#322;og&#261; niemieck&#261;, i poddali si&#281; królowi Kazimierzowi IV. Odt&#261;d Elbl&#261;g d&#322;ugo by&#322; Polsce wierny i roku 1520 m&#281;&#380;nie si&#281; opar&#322; napa&#347;ci Alberta, margrabiego Brandeburskiego. Miasto nale&#380;a&#322;o do zwi&#261;zku hanzeatyckiego i bi&#322;o w&#322;asn&#261; monet&#281;.

Sztum, Stum, miasto, za&#322;o&#380;one w miejscu lechickiej wsi Postolin, mi&#281;dzy jeziorami, dwie mile od Malborga, powiatowe i staro&#347;ci&#324;skie; posiada&#322;o znakomity zamek krzy&#380;acki, by&#322;o miejscem sejmików województwa, oraz s&#261;dów ziemskich i grodzkich. Gustaw Adolf, podczas wyprawy swojej na Polsk&#281; za Zygmunta III, pobity dnia 25. czerwca 1629 roku przez Koniecpolskiego pod Sztumem, dwa razy w s&#261;siednim lesie dosta&#322; si&#281; do niewoli, z której jednak zdo&#322;a&#322; si&#281; zawsze wy&#347;lizn&#261;&#263;. W pobliskiej miastu wsi Sztumdorf W&#322;adys&#322;aw IV zawar&#322; roku 1635 zawieszenie broni ze Szwedami i rozejm na lat 26.

W wid&#322;ach Wis&#322;y i Nogatu le&#380;a&#322;a, s&#322;ynna z urodzajno&#347;ci, nizina, zwana &#379;u&#322;awami. &#377;ród&#322;os&#322;ów tej nazwy pochodzi&#322; zapewne z j&#281;zyka pierwotnych Prusów i tylko zosta&#322; spolszczonym (po litewsku: sa&#322;a – wyspa, &#380;elu – zielenieje, &#380;olé – trawa). Nazwa u&#380;ywa si&#281; zwykle w liczbie mnogiej, poniewa&#380; s&#322;u&#380;y dwom wielkim i kilku pomniejszym wyspom nizinnym. Odró&#380;niano &#379;u&#322;aw&#281; gda&#324;sk&#261;, elbl&#261;sk&#261; i dwie malborskie, ogó&#322;em 16 mil kwadratowych maj&#261;ce. Od Malborga ku Gda&#324;skowi ci&#261;gn&#261; si&#281; niziny, Wis&#322;&#261; i Nogatem oblane, a drugie ku Elbl&#261;gowi, mi&#281;dzy korytem Nogatu a jeziorem Druznem zawarte. Po osuszeniu kana&#322;ami i tamami &#379;u&#322;awy sta&#322;y si&#281; jedn&#261; z naj&#380;y&#378;niejszych w &#347;wiecie okolic ju&#380; za czasów krzy&#380;ackich. &#379;u&#322;awy malborskie, do Malborskiej ekonomii królewskiej przynale&#380;ne, dziel&#261; si&#281; na Wielk&#261; &#379;u&#322;aw&#281;, mi&#281;dzy Wis&#322;&#261; i Nogatem po&#322;o&#380;on&#261;, i Ma&#322;&#261; &#379;u&#322;aw&#281;, inaczej Fiszawsk&#261;, od Nagatu do jeziora Druzna ci&#261;gn&#261;c&#261; si&#281;. Pod&#322;ug lustracyi z roku 1649 Wielka &#379;u&#322;awa obejmowa&#322;a 39 wsi na 1728 w&#322;ókach osiad&#322;ych, a w roku 1783 liczono w niej 2130 &#322;anów. Wsi te, chocia&#380; przez Krzy&#380;aków, kolonizowane by&#322;y jednak przewa&#380;nie ludno&#347;ci&#261; polsk&#261; i dlatego w znacznej cz&#281;&#347;ci mia&#322;y nazwiska polskie. Wie&#347; Ko&#347;cielec za&#322;o&#380;ona by&#322;a przez Ko&#347;cieleckiego roku 1471 za przywilejem Kazimierza Jagiello&#324;czyka. Ma&#322;a &#379;u&#322;awa Malborska mia&#322;a w roku 1649 wsi 22 na 677 w&#322;ókach ziemi, a pod koniec XVIII wieku by&#322;o w niej 966 &#322;anów, za&#347; na nich, oprócz dawnych wsi, przyby&#322;o jeszcze 16 wsi, tak zwanych holenderskich. Roczny dochód królewski, z ca&#322;ej ekonomii malborskiej, to jest miasta, folwarków, czynszów i pastwisk Wielkiej i Ma&#322;ej &#379;u&#322;awy, wniesiony do skarbu króla Jegomo&#347;ci roku 1649, po str&#261;ceniu kosztów administracyi i potrzeb ko&#347;cielnych, czyni&#322; z&#322;otych polskich ówczesnych 117.384, groszy 9 i szel&#261;gów 11. By&#322;a to zatem najwi&#281;cej dochodu przynosz&#261;ca królewszczyzna ze wszystkich w Rzeczypospolitej.