Talk:Podlaskie Voivodeship/Archive 1

Gloger, Geografia historyczna
Zygmunt Gloger, Geografia historyczna ziem dawnej Polski. W tek&#347;cie 63 autentycznych rycin, Kraków 1903

Województwo Podlaskie.

W&#322;a&#347;ciwe, to jest pierwotne Podlasie by&#322;o pasem ziemi, d&#322;ugim mil trzydzie&#347;ci kilka, a szerokim kilka do kilkunastu, ci&#261;gn&#261;cym si&#281; z pó&#322;nocy od ziemi pruskiej i jezior: Rajgrodzkiego i Necko (pod dzisiejszym Augustowem), w kierunku po&#322;udniowym a&#380; pod Radzy&#324; i Parczów. Na ca&#322;ej tej d&#322;ugo&#347;ci Podlasie stanowi&#322;o wschodni&#261; &#347;cian&#281; Mazowsza i zarazem odgranicza&#322;o to Mazowsze od Rusi grodzie&#324;skiej i brzeskiej. Aby si&#281; lepiej zoryentowa&#263; w rzeczywistych konturach granic Podlasia i dawnego województwa Podlaskiego z czasów Rzeczypospolitej (które na wszystkich mapach starych i nowych niedok&#322;adnie s&#261; oznaczone), nale&#380;y sobie wyobrazi&#263; lini&#281;, poprowadzon&#261; z Augustowa przez Rajgród, Knyszyn, Sura&#380;, Bra&#324;sk, Drohiczyn, Mi&#281;dzyrzec do wsi G&#281;si pod Parczewem, a linia ta stanowi&#263; b&#281;dzie o&#347;, przecinaj&#261;c&#261; pod&#322;u&#380;nie sam &#347;rodek w&#261;zkiej a d&#322;ugiej ziemi podlaskiej.

To przyleganie Podlasia ca&#322;&#261; jego d&#322;ugo&#347;ci&#261; do pogranicza wschodniego Lechitów, czyli Lachów, przemawia bardzo za tem, &#380;e nazwa Podlasia nie powsta&#322;a od lasów, jak nazwa Polesia, ale od Lachów, przy granicy których ci&#261;gn&#281;&#322;o si&#281; Podlasie. By&#322;o to zatem pod-lasze, wymawiane w gwarze miejscowego ludu, nieznajacego brzmienia sz: „podlasie”. Nie wyp&#322;ywa z tego bynajmniej, aby krain&#281; podlask&#261; uwa&#380;a&#263; jako nielechick&#261;. Nie ulega bowiem w&#261;tpliwo&#347;ci, &#380;e pierwotnie by&#322;a ona bezludnym pasem lasów, rozgraniczaj&#261;cych Mazowsze z Rusi&#261;, (takim pasem jakie rozci&#261;ga&#322;y si&#281; prawie na wszystkich granicach, czyli rubie&#380;ach starej Lechii), przeci&#281;tym poprzecznie czterema rzekami: Biebrz&#261; czyli Bobr&#261;, Narwi&#261;, Bugiem i Krz&#261;. Skutkiem wzrostu zaludnienia na Mazowszu i Rusi, Podlasie zacz&#281;&#322;o si&#281; wcze&#347;nie zasiedla&#263;. Od po&#322;udnia i wschodu przybywali do puszcz podlaskich Rusini, a od zachodu nap&#322;ywali gromadnie Mazurzy. Tak zaludni&#322;a si&#281; Rusi&#261; okolica Bielska, Kleszczel, Mielnika i Konstantynowa. Ludno&#347;&#263; mazurska osiad&#322;a g&#281;sto okolice dzisiejszego Rajdrodu, Goni&#261;dza, Tykocina, Wysokiego mazowieckiego, Ciechanowa, Sterdyni, Soko&#322;owa. Dowodz&#261; tego pot&#281;&#380;ne ziemne grodziska typu mazowieckiego w tej cz&#281;&#347;ci Podlasia, &#380;alniki lechickie i wielkie mnóstwo wkl&#281;s&#322;ych kamieni &#380;arnowych, pospolitych na ca&#322;em Mazowszu, a nie znalezionych dot&#261;d na Litwie i Rusi. Przy pó&#322;nocnym kra&#324;cu Podlasia, w okolicach dzisiejszego E&#322;ku, Augustowa, Suwa&#322;k, le&#380;a&#322;y gniazdowe siedliska plemienia prusko-litewskiego Jad&#378;wingów.

Gdy testamentem Krzywoustego Polska rozdzielona na ksi&#281;stwa, straci&#322;a urok pa&#324;stwowej pot&#281;gi i si&#322;&#281; do obrony i opieki nad ludno&#347;ci&#261; swych kresów, gdy W&#322;adys&#322;aw, najstarszy syn Krzywoustego, w wojnie z bra&#263;mi przyzwawszy na pomoc ksi&#261;&#380;&#261;t Rusi, da&#322; im w nagrod&#281; z dzielnicy mazowieckiej Boles&#322;awa K&#281;dzierzawego ziemi&#281; Wisk&#261;, granicz&#261;c&#261; z Podlasiem i Jad&#378;wingami, o&#347;mieli&#322;o to Jad&#378;wingów do uczynienia borów podlaskich szlakiem swego koczowiska na po&#322;udnie pomi&#281;dzy Ru&#347; i Mazowsze, sk&#261;d napadali i &#322;upili &#380;yzn&#261; Ma&#322;opolsk&#281;.

Straszliwy najazd Tatarów na Ru&#347; i Polsk&#281; w roku 1241, burz&#261;c w tych krajach wszelk&#261; w&#322;adz&#281; i obron&#281;, jak ju&#380; to wy&#380;ej powiedzieli&#347;my, u&#322;atwi&#322; jeszcze Litwie i Jad&#378;wingom pole do &#322;upów nad Bugiem, Wieprzem i Wis&#322;&#261;. Je&#380;eli kronikarze zanotowali, &#380;e ludna ziemia Lubelska zacz&#281;&#322;a wtedy przemienia&#263; si&#281; w pustyni&#281;, to có&#380; dopiero musia&#322;o dzia&#263; si&#281; w mazowieckich okolicach rolniczych, bli&#380;ej Prus i Ja&#263;wie&#380;y nad Biebrz&#261;, Narwi&#261; i Bugiem po&#322;o&#380;onych. O ziemi Wiskiej w Mazowszu nad Biebrz&#261; mamy tak&#380;e wzmiank&#281;, &#380;e si&#281; wówczas w step zamieni&#322;a. A to samo wyludnienie Mazurów nast&#261;pi&#322;o i w okolicy dzisiejszego Tykocina, Ciechanowca, Sterdyni, Soko&#322;owa. Dopiero po wyparciu Jad&#378;wingów z Podlasia, w drugiej po&#322;owie XIII wieku, przez Boles&#322;awa Wstydliwego i Leszka Czarnego, ludno&#347;&#263; polska, a zw&#322;aszcza drobna szlachta mazowiecka zacz&#281;&#322;a (w wieku XIV) powtórnie nap&#322;ywa&#263; do bezludnego prawie Podlasia, pomimo, &#380;e panowa&#322;a w tych stronach Litwa z Rusi&#261;.

Prawo do Podlasia ro&#347;cili zarówno Mazowszanie (bo ju&#380; przed Jad&#378;wingami siedliska swoje w tej ziemi posiadali), jak Krzy&#380;acy z tytu&#322;u Jad&#378;wingów (ziemia bowiem wszelkich pogan by&#322;a im obiecana). Litwa wreszcie, zagarniaj&#261;c pod swe panowanie ca&#322;&#261; prawie Ru&#347;, nabywa&#322;a prawa do Podlasia z tytu&#322;u osiedlaj&#261;cych si&#281; w niem od wschodu i po&#322;udnia Rusinów. Tym sposobem Podlasie sta&#322;o si&#281; krajem spornym pomi&#281;dzy Litw&#261; i Mazowszem. Papie&#380; Inocenty IV przyzna&#322; je 1253 roku Boles&#322;awowi Wstydliwemu i Kazimierzowi Kujawskiemu, ale Kazimierz Wielki zrzek&#322; si&#281; Bielska, Drohiczyna i Mielnika na rzecz Kiejstuta. Kazimierz Jagiello&#324;czyk, nieprzyjazny ksi&#261;&#380;&#281;tom mazowieckim, dopu&#347;ci&#322; do wojny o Podlasie i do przy&#322;&#261;czenia prawie ca&#322;ego Podlasia do Litwy. Zygmunt I utworzy&#322; w Wielkiem ksi&#281;stwie Litewskiem województwo Podlaskie, które potem sejm lubelski (1569 r.) Koronie polskiej powróci&#322;.

Województwo Podlaskie graniczy&#322;o na pó&#322;nocy z województwem Trockiem i Prusami, która to granica przecina&#322;a jezioro Rajgrodzkie, w po&#322;owie pruskie. Wschodnia &#347;ciana mi&#281;dzy Podlasiem a województwem Trockiem zaczyna&#322;a si&#281; od Augustowa i bieg&#322;a na po&#322;udnie z korytem rzeki Nietty do rzeki Biebrzy czyli Bobry, a od Bobry z korytem rzeki Brzozowej ko&#322;o wsi Ja&#263;wie&#380;e i ze strug&#261; Kamionk&#261; do wsi Brzozowej-korony, a st&#261;d do miasteczka Wasilkowa i Bia&#322;egostoku, tak, &#380;e Wasilków w województwie Trockiem, a Bia&#322;ystok le&#380;a&#322; na Podlasiu. Od rzeki Supra&#347;li pod Wasilkowem bieg&#322;a granica sucha na po&#322;udnie a&#380; do wsi Gródka nad Narwi&#261;, przy uj&#347;ciu Narewki, potem brzegiem zachodnim puszczy Bia&#322;owieskiej, która ju&#380; do województwa Brzesko-litewskiego nale&#380;a&#322;a. Sucha ta granica, okr&#261;&#380;ywszy podlaskie Kleszczele, dochodzi&#322;a rzeki Nurca o mil&#281; powy&#380;ej Bociek i bieg&#322;a znowu na po&#322;udnie w gór&#281; Nurca, a dalej suchym l&#261;dem a&#380; do Niemirowa nad Bug i od Buga na po&#322;udnie a&#380; pod Parczów, tak, &#380;e: Janów, Bia&#322;a, &#321;omazy i Wisznice le&#380;a&#322;y w województwie Brzesko-litewskim, a Mi&#281;dzyrzec, Rossosz i Horodyszcze na Podlasiu. Ale by&#322; to w&#261;ski po&#322;udniowy cypel województwa Podlaskiego, bo od Parczowa i Wohynia, po&#322;o&#380;onych w województwie Lubelskiem, zaczyna&#322;a si&#281; ju&#380; granica zachodnia Podlasia, najprzód z ziemi&#261; &#321;ukowsk&#261;, a od rzeki Liwca w pobli&#380;u Siedlec, z Mazowszem.

Po trzecim rozbiorze Polski wi&#281;ksza cz&#281;&#347;&#263; Podlasia, od Augustowa do rzeki Buga, dosta&#322;a si&#281; Prusom, a mniejsza, na lewym brzegu Buga po&#322;o&#380;ona, Austryi. Gdy w Kongresówce roku 1815 utworzono o&#347;m województw, a z tych jednemu nadano nazw&#281; Podlaskiego, w sk&#322;ad tego wesz&#322;a tylko cz&#281;&#347;&#263; Podlasia, na lewym brzegu Buga le&#380;&#261;ca, a obok niej w&#322;&#261;czono znaczne przestrzenie z Mazowsza, województwa Lubelskiego i Brzeskiego. Najwi&#281;ksza za&#347; cz&#281;&#347;&#263; Podlasia odpad&#322;a od Litwy, a mianowicie do obwodu Bia&#322;ostockiego, a pó&#378;niej do gubernii Grodzie&#324;skiej. Tym sposobem w poj&#281;ciach ogó&#322;u pogmatwa&#322;y si&#281; do reszty granice pierwotnego Podlasia, to jest województwa Podlaskiego z czasów Rzeczypospolitej z granicami nowego województwa Podlaskiego w Kongresówce, do którego tylko cz&#281;&#347;&#263; dawnego województwa Podlaskiego zosta&#322;a w&#322;&#261;czon&#261;. Podlasie, to stare, pierwotne, znajduje si&#281; obecnie, po kawa&#322;ku, a&#380; w czterech guberniach. Najmniejsza jego cz&#281;&#347;&#263; w gubernii Suwalskiej (Rajgród, Augustowo), nieco wi&#281;ksza w &#321;om&#380;y&#324;skiej (powiat Mazowiecki), znacznie wi&#281;ksza w gubernii Siedleckiej (W&#281;grów, Soko&#322;ów, Mi&#281;dzyrzec) i najwi&#281;ksza w gubernii Grodzie&#324;skiej (Goni&#261;dz, Knyszyn, Bia&#322;ystok, Bielsk, Siemiatycze, Mielnik, Drohiczyn). – Gdy w roku 1569 powróci&#322;o Podlasie do korony, herb województwa Podlaskiego utworzono z dwóch herbów Polski i Litwy. Przedstawia on zatem dwie tarcze o polach czerwonych: na jednej or&#322;a bia&#322;ego bez korony, a na drugiej pogo&#324; litewsk&#261;. Senatorów wi&#281;kszych posiada&#322;o województwo dwóch, to jest wojewod&#281; i kasztelana podlaskich. Okazowania zbrojne pospolitego ruszenia odbywa&#322;y si&#281; pod Drohiczynem, który uwa&#380;ano za stolic&#281; województwa. Podlasie dzieli&#322;o si&#281; na trzy ziemie: Drohick&#261;, Bielsk&#261; i Mielnick&#261;, które mia&#322;y swoich podkomorzych i wszystkich zwyk&#322;ych urz&#281;dników ziemskich. Ka&#380;da z tych ziem obiera&#322;a po dwóch pos&#322;ów na sejmy, a ca&#322;e województwo (kolejno ziemiami) dwóch deputatów na trybuna&#322; i komisarza do Radomia.

Ziemia Drohicka sejmikowa&#322;a i s&#261;dy grodowe mia&#322;a w Drohiczynie, ziemskie za&#347; tak&#380;e w Drohiczynie, które jednak z powodu wylewów Buga, dla okolic dalszych na lewym jego brzegu po&#322;o&#380;onych, odbywa&#322;y swoje kadencje w Miedzny, Soko&#322;owie i Makobodach. Podczas roków, czyli kadencyj s&#261;dów ziemskich, s&#261;dy grodzkie odbywa&#263; si&#281; nie mog&#322;y, &#380;eby jedna osoba nie by&#322;a na dwa terminy nara&#380;ona. Drohiczyn (po &#322;acinie Drogiczynum) podlaski odró&#380;ni&#263; nale&#380;y od innego Drohiczyna, równie&#380; po&#322;o&#380;onego niegdy&#347; nad Bugiem, ale w ziemi Che&#322;mskiej, w którym Opizo, legat papieski, koronowa&#322; roku 1246 Daniela, ksi&#281;cia kijowskiego i halickiego, na króla Rusi. Na prawym brzegu Buga w Drohiczynie podlaskim na stromej górze ju&#380; za doby Piastów istnia&#322; gród warowny, w którym Konrad, ks. mazowiecki, osadzi&#322; roku 1237 cz&#281;&#347;&#263; zakonnych braci Dobrzy&#324;skich, wzbraniaj&#261;c&#261; si&#281; po&#322;&#261;czy&#263; z Krzy&#380;akami, i nada&#322; im cz&#281;&#347;&#263; ziemi podlaskiej mi&#281;dzy Bugiem i Nurcem „a&#380; ku granicom Rusi” z obowi&#261;zkiem bronienia Mazowsza od napadów pogan. Ale Tatarzy zburzyli ten gród w roku 1241, a wtedy zaj&#281;&#322;a Podlasie Litwa. Drohiczyn posiada&#322; trzy pi&#281;kne ko&#347;cio&#322;y i od roku 1661 szko&#322;y jezuickie, które przesz&#322;y w roku 1774 do Pijarów.

W Mielniku, (gdzie tak&#380;e w roku 1241 Tatarzy zburzyli po&#322;o&#380;ony na górze nadbu&#380;nej zamek mazowiecki), sejmikowa&#322;a ziemia Mielnicka i odbywa&#322;y swoje roki s&#261;dy ziemskie i grodzkie. Ziemia ta szeroka tylko na mil 2–3, ci&#261;gn&#281;&#322;a si&#281; w&#261;skim pasem mil kilkana&#347;cie przy zachodniej &#347;cianie województwa Brzeskiego, z okolicy Bociek na pó&#322;nocy a&#380; pod Wohy&#324; i Parczów lubelski na po&#322;udniu. Aleksander Jagiello&#324;czyk, Wielki ksi&#261;&#380;&#281; Litewski, udaj&#261;c si&#281; w roku 1501 do Korony dla obj&#281;cia tronu polskiego, zatrzyma&#322; si&#281; w Mielniku, aby odby&#263; narad&#281; z panami litewskimi, na której uchwalono Wielkie ksi&#281;stwo Litewskie po&#322;&#261;czy&#263; w jedno nieroz&#322;&#261;czne cia&#322;o z Królestwem Polskiem i stanowi&#263; odt&#261;d jeden naród, jednego mie&#263; monarch&#281;, wspólne obrady, przymierza i monet&#281;, co wszystko pod przysi&#281;g&#261; dotrzymania podpisami swymi umocnili panowie litewscy w Mielniku w sobot&#281;, przed dniem &#347;wi&#281;tego Szymona i Judy.

Ziemia Bielska zachowa&#322;a najwi&#281;cej dóbr królewskich i by&#322;a z trzech ziem podlaskich najwi&#281;ksz&#261;, bo stanowi&#322;a pó&#322;nocn&#261; po&#322;ow&#281; Podlasia z miastami i miasteczkami: Bielsk, Narew, Orla, Kleszczele, Bo&#263;ki, Bra&#324;sk, Sura&#380;, Bia&#322;ystok, Tykocin, Knyszyn, Goni&#261;dz, Choroszcz, Jasionówka, Rajgród i Augustowo. Starostwa: Knyszy&#324;skie i Tykoci&#324;skie nad rzek&#261; Biebrz&#261;, Narwi&#261; i Supra&#347;l&#261; by&#322;y najwi&#281;kszemi na Podlasiu. W Knyszynie lubi&#322; przemieszkiwa&#263; Zygmunt August, i tu, przeniós&#322;szy si&#281; z Warszawy dla zdrowia, zmar&#322; w dniu 7. lipca 1572 roku. Król ten, na kilka dni przed &#347;mierci&#261;, uczyni&#322; starost&#261; tykoci&#324;skim i wasilkowskim &#321;ukasza Górnickiego, który by&#322; jego sekretarzem, a sta&#322; si&#281; g&#322;o&#347;nym pisarzem epoki zygmuntowskiej. Górnicki, pozostaj&#261;c do &#347;mierci swojej (roku 1602) starost&#261; tykoci&#324;skim, dzie&#322;a swoje pisa&#322; na Podlasiu w Lipnikach pod Tykocinem, gdzie mieszka&#322; i umar&#322;, w ko&#347;ciele za&#347; bernardy&#324;skim, na wyspie narwianej, mi&#281;dzy zamkiem a miastem le&#380;&#261;cej, pochowany zosta&#322;. Za W&#322;adys&#322;awa IV Krzysztof Wiesio&#322;owski, starosta tykoci&#324;ski i marsza&#322;ek nadworny litewski, za&#322;o&#380;y&#322; w Tykocinie dom przytu&#322;ku dla inwalidów-rycerzy, który dot&#261;d istnieje i jest jednym ze starszych tego rodzaju zak&#322;adów w Europie. W roku 1661 Rzeczpospolita, wynagradzaj&#261;c wojenne czyny Stefana Czarnieckiego, nada&#322;a mu i jego potomkom na wieczyste dziedzictwo starostwo Tykoci&#324;skie, a prawnuk Czarnieckiego, Jan Klemens Branicki, hetman wielki koronny, w sto lat pó&#378;niej wzniós&#322; na rynku tykoci&#324;skim pi&#281;kny pomnik swojemu pradziadowi, który tak&#380;e dot&#261;d istnieje, a wykonany by&#322; przez mieszkaj&#261;cego w Warszawie rze&#378;biarza francuskiego Delaunay. Ci&#380; Braniccy (herbu Gryf) za&#322;o&#380;yli w Bia&#322;ym-stoku okaza&#322;&#261; rezydency&#281;, wspania&#322;e ogrody i liczne mury, co da&#322;o powód do nazywania tego miasta „Wersalem podlaskim”.

W zaludnieniu województwa Podlaskiego uderza przedewszystkiem nadzwyczajna liczba drobnej, dziedzicznej szlachty mazowieckiej, która jednak nie rozsiad&#322;a si&#281; równomiernie w ca&#322;em województwie, ale przedstawia pewne skupienia, odpowiednio do okoliczno&#347;ci, jakie towarzyszy&#322;y w wiekach &#347;rednich jej osiadaniu. Pó&#322;nocn&#261; po&#322;ow&#281; województwa Podlaskiego stanowi&#322;a ziemia Bielska, ci&#261;gn&#261;ca si&#281; z po&#322;udnia od Bra&#324;ska i Bociek nad Nurcem do Augustowa na pó&#322;nocy. W ziemi tej spotykamy albo obszerne królewszczyzny, jak starostwo Knyszy&#324;skie, Augustowskie, Narewskie, Bielskie, Bra&#324;skie, Rajgrodzkie, Kleszczelskie i darowane Stefanowi Czarnieckiemu Tykoci&#324;skie, albo niezmierne mnóstwo zagród szlacheckich w wioskach przewa&#380;nie niewielkich, ale g&#281;sto rozsianych. Do takich okolic szlacheckich nale&#380;&#261; przedewszystkiem po&#322;o&#380;one mi&#281;dzy Tykocinem a Bra&#324;skiem i mi&#281;dzy Goni&#261;dzem a Knyszynem. Wed&#322;ug spisu wsi i miast do poboru podymnego w roku 1676, ziemia Bielska posiada&#322;a pierwszych 885, drugich 12. Parafii &#322;aci&#324;skich znajdowa&#322;o si&#281; w niej oko&#322;o 35 i kilkana&#347;cie unickich. Ze spisu wszystkich dymów, dokonanego w roku 1775, widzimy, i&#380; w ci&#261;gu lat stu, to jest do roku 1875, nie przyby&#322;a ju&#380; wie&#347; &#380;adna, ani zmiana w ich nazwach. W powy&#380;szej liczbie wiosek podlaskich (z roku 1775) szlachta folwarczna, posiadaj&#261;ca w&#322;o&#347;cian, mia&#322;a dóbr 73, a w nich dymów dworskich i w&#322;o&#347;cia&#324;skich 2841, szlachta za&#347; zagrodowa, zajmuj&#261;c w tej ziemi oko&#322;o 40 mil kwadratowych, posiada&#322;a na tej przestrzeni gospodarstw 6300 a w nich 8185 dymów. W tej liczbie 6300 fortun, by&#322;o 5811 w&#322;a&#347;cicieli takich, którzy posiadali tylko po jednym domu, uprawiali zatem ziemi&#281; w&#322;asn&#261; r&#281;k&#261;. By&#322;y takie parafie, (jak np. kobyli&#324;ska ko&#322;o Tykocina), gdzie w 600 gospodarstwach szlacheckich nie by&#322;o ani jednego poddanego kmiecia. Tak znacznego stosunku wolnej ludno&#347;ci rolniczej podobno &#380;aden inny naród w czasach podda&#324;stwa nie posiada&#322;. Z liczby 436 wsi ziemi Bielskiej, zamieszka&#322;ych wy&#322;&#261;cznie przez zagrodow&#261; szlacht&#281;, dosta&#322;o si&#281; w granice dzisiejszej Kongresówki wsi 285, a do gubernii Grodzi&#324;skiej w powiat Bia&#322;ostocki i cz&#281;&#347;&#263; Bielskiego 151.

Taryfa dymów ziemi Drohickiej, sporz&#261;dzona w roku 1791, wykazuje 330 wsi, zamieszka&#322;ych przez zagonow&#261; szlacht&#281;, tudzie&#380; oko&#322;o 20 wsi po&#347;rednich, z których ka&#380;da nale&#380;a&#322;a do kilku posiadaczy, maj&#261;cych zwykle po kilku kmieci i kilka dymów. W tych 330 wioskach znajdowa&#322;o si&#281; dziedzictw szlacheckich jednodymowych czyli bezkmiecych 6149, razem zatem w ziemi Bielskiej i Drohickiej znajdowa&#322;o si&#281; w XVIII wieku zagród dziedzicznych 12.449. Je&#380;eli przyjmiemy w obliczaniu ludno&#347;ci zasad&#281; profesora Pawi&#324;skiego, &#380;e na jedno gospodarstwo kmiecia lub zagrodowca nale&#380;y liczy&#263; przeci&#281;tnie 11 dusz, to wypadnie, &#380;e w dwóch ziemiach powy&#380;szych pod koniec istnienia Rzeczypospolitej znajdowa&#322;o si&#281; dziedzicznej ludno&#347;ci szlacheckiej samych tylko zagrodowców podlaskich oko&#322;o g&#322;ów 137.000. &#379;e za&#347; ogólna liczba takich wiosek w tych dwóch ziemiach wynosi&#322;a 766, wypada zatem przeci&#281;tnie na jedn&#261; wie&#347; oko&#322;o 15 w&#322;a&#347;cicieli i oko&#322;o 165 dusz ludno&#347;ci. Najwi&#281;ksza te&#380; liczba wiosek mia&#322;a istotnie po kilkunastu w&#322;a&#347;cicieli, niewielka liczba mia&#322;a po kilku, a najwi&#281;ksza wie&#347; ze wszystkich w ziemi Bielskiej, Pop&#322;awy, liczy&#322;a 72 dziedziców, po wi&#281;kszej cz&#281;&#347;ci Pop&#322;awskich, w ziemi za&#347; Drohickiej Szmur&#322;y mia&#322;y 71, a Lipki 72 dziedziców, w znacznej cz&#281;&#347;ci Szmur&#322;ów i Lipków.

W ziemi Mielnickiej, najmniejszej z trzech ziem podlaskich, prawie nie by&#322;o drobnej szlachty, tak samo, jak na wschodnim kra&#324;cu ziemi Bielskiej pod puszcz&#261; Bia&#322;owiesk&#261;, to jest wogóle nie by&#322;o jej prawie przy granicach Rusi litewskiej. Przyczyna tego by&#322;a prosta. Gdy bowiem wyludnione napadami Jad&#378;wingów i Litwy Podlasie zacz&#281;&#322;o si&#281; w wieku XIV znowu zaludnia&#263;, to od granic Rusi nap&#322;ywali z po&#322;udnio-wschodu Rusini, a szlachta mazowiecka od zachodu z ziemi Nurskiej, &#321;om&#380;y&#324;skiej i Wiskiej. Wrodzona jej &#380;&#261;dza do posiadania ziemi, (jak u Semitów do posiadania pieni&#281;dzy), czyni&#322;a z niej znakomity element kolonizacyjny. Nie up&#322;yn&#281;&#322;y te&#380; dwa wieki (XIV i XV) a ju&#380; si&#281; tak na Podlasiu rozrodzi&#322;a, &#380;e tysi&#261;cami rozbiega&#322;a si&#281; st&#261;d, szuka&#263; doli i ziemi na Rusi, Litwie i w Ma&#322;opolsce (w XVI wieku), gdzie nieraz do wielkich fortun dochodzi&#322;a. Na Podlasiu to i Mazowszu mia&#322;y swoje pierwotne gniazda rodziny: Rzewuskich, Jab&#322;onowskich, Kossakowskich, Gosiewskich, Poniatowskich, Pu&#322;askich, Kuczy&#324;skich, Godlewskich, Brzostowskich, Wojnów i setki innych.

Lithuanian Palenk&#279;
Palenk&#279; (Polexia) was Lithuanian Vojvodship until illegal occupation by poles in 1569. The main city of this province Balstog& was established by King Gediminas in aproximetly 1320. In present Polexia Vojvodship (under polish rule) lives big Lithuanian minority. Zivinbudas 23:10, 29 May 2005 (UTC)


 * As you might see from the article (you might read it some day), it's about the current unit of administrative division of Poland, created in 1999. It has little to do with Gediminas or Lithuania. Halibutt 23:19, May 29, 2005 (UTC)

Read my statement to the end (or did you have a strong drink already?). Zivinbudas 23:33, 29 May 2005 (UTC)


 * Also, Lithuanian Polexia refers to the land of Polesie (Latin name would be Transilvania, BTW), not to Podlasie (Cissilvania). Halibutt 11:35, Jun 4, 2005 (UTC)

(Name change) - Podlachian??
I have never heard it before. 100 hits on Google, 0 in Scholar, 6 in Print. Podlasie: 193k Google, English only, 721 Scholar, over 200 Print. Requesting the revert of the last move.--Piotr Konieczny aka Prokonsul Piotrus Talk 16:02, 17 July 2006 (UTC)
 * My recommendation is to leave it here for now while we discuss things, and/or check the title in specific English-language books (I'm afraid that Google tests mean very little to me). What would have most weight is some reference work that used the terms "Silesia" and "Pomerania", and then see what they also called this particular voivodeship.  If multiple books follow the convention Silesia/Pomerania/Subcarpathia/Podlasie, then I'd support moving it back to the old name. Can you point at an encyclopedia that does such a thing? --Elonka 16:07, 17 July 2006 (UTC)
 * In support of Podlachia, I would direct people to this article, too: Podlachia. Though it would seem that, according to the information there, there might also be a case for naming the Voivodeship Polesia. --Elonka 17:53, 17 July 2006 (UTC)
 * Well, I gave you above reference to show that only 6 books use the term 'Podlachian'. 'Podlachie' is slightly more popular but still a quarter of Podlasie.--Piotr Konieczny aka Prokonsul Piotrus Talk  18:30, 17 July 2006 (UTC)
 * I'm kind of neutral here. I generally favour Latin/English names over their Polish equivalents, at least when it comes to well-established geographical terms. This however seems a borderline choice as the region seems to be completely unknown to the Brits prior to 1999. There are some old maps to use the term, but little more. It seems Podlachia is simply an old word that already came out of use, far from the "Greater Poland" vs "Wielkopolska" case, where it's 50-50 currently and it's only a matter of personal choice and consistency. If we are to go for Latin(ised) names in the case of all voivodeships, then let's stick with Podlachia. However, we might go either way here. On a side note: Elonka, you didn't do your homework, did you :) Polesie and Podlasie are two completely distinct regions.  // Halibutt 21:37, 17 July 2006 (UTC)
 * Piotrus, if it helps, try searching on other variations of the word than just "Podlachian". "Podlachia" is pretty common.  For example:  -Elonka 21:43, 17 July 2006 (UTC)
 * True, but as I said it is still much less popular then Podlasie (in English print): 320 vs 1130. Why use the less popular form?--Piotr Konieczny aka Prokonsul Piotrus Talk 17:15, 21 July 2006 (UTC)
 * I am not convinced that "Podlasie" is more popular than Podlachia. I refer you to "collection" sites such as this one:, and other pages on Wikipedia such as:  Podlachia, Union of Lublin, Grand Duke, Bialystok, and many others  which use the form "Podlachia". Also, as I've mentioned before, the Google test holds very little weight with me. For example, your "Podlasie" search  clearly includes many books in non-English languages. --Elonka 19:21, 21 July 2006 (UTC)
 * (update) And the Encyclopedia of the Ukraine, also refers to it as Podlachia . --Elonka 19:29, 21 July 2006 (UTC)


 * Elonka, the problem is that the Poles (and Ukrainians) have looked up "Poldlasie" in a very old English dictionary and found the word "Podlachia". But it is not a word modern English-speakers know. So why bother translating into English at all? I know the wikipedia convention is to use the English name where it exists, but I cant believe this should include archic, "dead" names which no longer mean anything to English-speakers. There are lots of examples of this in Europe. For example should we refer to "Adrianople" or "Srymia". Surely not!. Jameswilson 02:00, 22 July 2006 (UTC)

Straw poll: Podlasie or Podlachia?
Please indicate your preference for what the name of this voivodeship should be. --19:39, 25 July 2006 (UTC)
 * Note: Per consensus at Wikipedia_talk:WikiProject Geography of Poland the article title of voivodeships should ideally be an English/Latinized version of the name where such a name exists (for example, Silesia, Pomerania). Other voivodeships retain their original Polish form (eg, Świętokrzyskie, Lubusz).

Podlachia

 * I'd say leave it as it is now. Sure, it's not perfect, but at least it's consistent with other names of Polish regions. Otherwise we'd have a mixture of Polish, Latinized and English names there, which doesn't look too well..  // Halibutt 07:36, 26 July 2006 (UTC)


 * Podlachia is the main English form for the region and for encyclopedic usage and for WP:UE reasons, the English form should be used.
 * Other voivodships in Poland use English forms (e.g., Warmian-Masurian Voivodship, Pomeranian Voivodship). Other Wikipedias use their native forms for this particular voivodship as well (e.g., fr: Voïvodie de Podlachie, es:Voivodia de Podlaquia, de:Woiwodschaft Podlachien, ro: Voievodatul Podlachia).
 * Podlachia is a relatively obscure region in English sources but Podlachia can be found used in the following reference works:
 * Historical Atlas of Central Europe. Paul Robert Magocsi. (2nd ed., 2002) (on a map of 2000 admin divisions as well as for the historical region).
 * Cambridge Modern History Atlas (1912)
 * 1911 Britannica (secondary)
 * - AjaxSmack 07:06, 29 July 2006 (UTC)


 * Podlachia. Because Samogitia (not Žemaitija), Semigallia (not Zemgale). And so on. It's English wiki after all. Encyclopaedia Editing Dude 07:19, 1 August 2006 (UTC)
 * Podlachia, arguments by AjaxSmack reasonable. SWojczyszyn 08:45, 3 August 2006 (UTC)
 * Agree with statements above--Czalex 06:49, 21 October 2006 (UTC)

Podlasie

 * Yes I understand that there was a consensus st the Geography of Poland Project page to have Anglicized/Latin names but that view is not binding on the rest of us. The decision whether or not to move this page is open to all and has to be treated on its merits separately. I think that IN THIS PARTICULAR CASE the Anglicizing option should be rejected because:-

The word Podlachia(n) exists, but it is archaic, having dropped out of use in English centuries ago (perhaps some Polish speakers didnt realize that?). Google does not turn up a single use in modern British or US newspapers for example. It is therefore a different case from Pomeranian (dog), Mazurian (lakes), Silesian (coalfield) where the traditional English form never died out and which should, I agree, be translated.

Podlachia IMO cannot be considered a modern English word at all. Leave it as Podlasie, with an explanation that it was known as Podlachia or Podlasia (with an "a") hundreds of years ago. I would say it would be too weird to translate Podlasie to a word no-one knows or uses. Maybe the old name will be revived in the future and gain general currency, but its not our place to anticipate that. Jameswilson 03:23, 26 July 2006 (UTC)
 * One of the few cases I support Polish names - majority of English sources seem to prefer this one.--Piotr Konieczny aka Prokonsul Piotrus talk 18:04, 27 July 2006 (UTC)


 * Yep, it's an archaic form. Prefer Podlasie.  Pr oh ib it O ni o n s   (T) 10:04, 29 July 2006 (UTC)
 * I support a name change to Podlasie for the reasons stated above. It's embarrasing that we're the biggest source using Podlachian on the internet. LittleDan talk 04:44, 21 October 2006 (UTC)
 * Podlasie, by all means, per Jameswilson. logologist|Talk 02:01, 22 October 2006 (UTC)
 * Support Podlasie, per above. --Lysytalk 21:21, 30 December 2006 (UTC)

Podlaskie
The official terminology used by the European Union in all documents relating to regional development keeps the Polish names: Mazowieckie Voivodeship, Lubelskie Voivodeship and Podlaskie Voivodeship. (see the official portal of the EU I think this terminology should be kept if referring to the present day administrative units. If we talk about the historical lands, than we should use the historical English names, like Podlachia. Nowhere should we use in English the basic Polish forms, like Podlasie Vovoideship. NoychoH 13:51, 3 November 2006 (UTC)


 * Indeed. --Lysytalk 21:22, 30 December 2006 (UTC)


 * My wife is from Poland, and she tells me that Podlasie would be incorrect usage. Rarelibra 22:17, 2 January 2007 (UTC)

Requested move

 * The following discussion is an archived discussion of the . Please do not modify it. Subsequent comments should be made in a new section on the talk page. No further edits should be made to this section. 

Podlachian Voivodeship → Podlasie Voivodeship — To quote from above discussion: The word Podlachia(n) exists, but it is archaic, having dropped out of use in English centuries ago (perhaps some Polish speakers didnt realize that?). Google does not turn up a single use in modern British or US newspapers for example. It is therefore a different case from Pomeranian, Mazurian, Silesian where the traditional English form never died out and which should, I agree, be translated.

Podlachia IMO cannot be considered a modern English word at all. Leave it as Podlasie, with an explanation that it was known as Podlachia or Podlasia (with an "a") hundreds of years ago. I would say it would be too weird to translate Podlasie to a word no-one knows or uses. - Darwinek 14:45, 23 July 2007 (UTC) —Darwinek 14:45, 23 July 2007 (UTC)

Survey

 * Feel free to state your position on the renaming proposal by beginning a new line in this section with  or  , then sign your comment with  . Since polling is not a substitute for discussion, please explain your reasons, taking into account Wikipedia's naming conventions.


 * Support. per several months-old discussion. Article name is inconsistent with current usage. - Darwinek 14:47, 23 July 2007 (UTC)
 * Support per my year-old arguments above.--Piotr Konieczny aka Prokonsul Piotrus 14:52, 23 July 2007 (UTC)
 * Support - per all the above arguments, plus current title is just weird. Balcer 15:30, 23 July 2007 (UTC)
 * Oppose because Podlachia is the main English form for the region and for encyclopedic usage and for WP:UE reasons, the English form should be used.
 * Other voivodships in Poland use English forms (e.g., Warmian-Masurian Voivodship, Pomeranian Voivodship). Other Wikipedias use their native forms for this particular voivodship as well (e.g., fr: Voïvodie de Podlachie, es:Voivodia de Podlaquia, de:Woiwodschaft Podlachien, nl:Podlachië).
 * Podlachia is a relatively obscure region in English sources but Podlachia can be found used in the following reference works:
 * Historical Atlas of Central Europe. Paul Robert Magocsi. (2nd ed., 2002) (on a map of 2000 admin divisions as well as for the historical region).
 * Cambridge Modern History Atlas (1912)
 * 1911 Britannica (secondary)
 * —  AjaxSmack     06:51, 24 July 2007 (UTC)
 * The voivodeship was created in 1999. Podlachia article, about the historical region, should have that name, but the one about the modern administrative subdivision should not.  The current content in the article about previous voivodeships should be split off to separate articles. Balcer 13:01, 24 July 2007 (UTC)


 * Oppose. First of all, the current naming scheme we adopted for all voivodeships is pretty consistent in that it uses Latin names rather than Polish. In order to maintain consistency we'd have to move all of them to their Polish names, even if no Brit could pronounce the words Mazowsze or Pomorze. Besides, why have a Polish-English mixture (Podlasie is Polish, voivodeship is English), when we can have both names in plain English?  // Halibutt 14:34, 24 July 2007 (UTC)
 * Oppose. I realize that sometimes it's a tough call on whether to use the native name for an area, or the English-language version. My own inclination is generally to stick with the English version on the English Wikipedia, unless there's a fair amount of proof that the native version is in widespread usage by English-speakers.  However, the English sources that I've checked, such as the Catholic Encyclopedia, are using "Podlachia", so that's what I think we should stick with.  If someone can show me major English-language sources that are using "Podlasie" though, I might change my mind. --Elonka 17:26, 24 July 2007 (UTC)
 * Brittanica has its article under Podlaskie and uses Podlasie (Podlasia).  Balcer 17:29, 24 July 2007 (UTC)


 * Oppose. Latin names are a standard to be followed --Czalex 19:18, 24 July 2007 (UTC)
 * On Latin Wikipedia maybe, but on English? This argument is just silly. Balcer 20:07, 24 July 2007 (UTC)


 * Oppose English tends to use Latin or Latinate forms (Silesia, for example), even when no local language does. No evidence for common English usage of Podlasie has been given. Septentrionalis PMAnderson 17:49, 28 July 2007 (UTC)
 * What kind of evidence would satisfy you as to the extent of its usage, if Google is not acceptable? Balcer 19:05, 28 July 2007 (UTC)
 * Reliable general English works of reference. The Britannica is a start, although they are less committed to using English than we are. I would disregard the references in works published before 1923, since Podlasie would rarely be considered as a possibility until 1919; but the 2002 Atlas is a modern work of general reference. (Note: Pick your reference first, and then see what it says; cherry-picking data is an offense against the muses.)


 * My !vote is in part a reaction against the silly argument that Latin names can't be English; strike it, and that itself will help. Septentrionalis PMAnderson 21:07, 28 July 2007 (UTC)
 * Please try to base your vote on what is best for the article and its potential readers. I am not ruling out Latin forms on English Wikipedia altogether of course (we can keep Podlachia), but here I would insist that we be guided by actual present day usage, not by consistency with Latin expressions elsewhere.  To repeat, this article is (or at least should be) about a very recently created territorial subdivision.  Calling it by its Latin-derived obsolete name is not that practical. Seriously, can anyone find any significant usage of "Podlachian Voivodeship" on the web outside of Wikipedia articles or its clones (or webpages which obviously use information from Wikipedia)?Balcer 22:23, 28 July 2007 (UTC)

Discussion

 * Any additional comments:

It should be kept in mind that "Podlachia" is the archaic name of the region, while the modern name is "Podlasie". Here is the evidence, via Google book search queries:
 * Podlachia date:1980-2007  - 60 books
 * Podlasie Poland date:1980-2007 - 674 books (added Poland to query to eliminate Polish language books)

Podlasie sees more frequent use by an order of magnitude. So, if we want this article under the name most commonly used in English, Podlasie is the winner. Balcer 18:11, 24 July 2007 (UTC)
 * Selective citation with a vengeance. Most of these appear to be names like the University of Podlasie, not the region. Look at your results, don't just count them. Septentrionalis PMAnderson 17:52, 28 July 2007 (UTC)
 * Well, it is not University of Podlachia, is it? It is named after the region, and uses the most up to date form of the region's name in English. Anyway, the Google results are what they are, with their warts and all.  Make of them what you will.Balcer 19:04, 28 July 2007 (UTC)
 * Also, why are we looking at data since 1980 to establish usage on an administrative district which was formed in 1999? Septentrionalis PMAnderson 21:10, 28 July 2007 (UTC)
 * I picked it quite arbitrarily to restrict the search to modern works. Feel free to try out any other date. Balcer 22:09, 28 July 2007 (UTC)


 * The above discussion is preserved as an archive of the . Please do not modify it. Subsequent comments should be made in a new section on this talk page. No further edits should be made to this section.

It was requested that this article be renamed but there was no consensus for it be moved. --Stemonitis 06:21, 29 July 2007 (UTC)

Podlasie Voivodship

 * Urząd Wojewódzki


 * The Gate of Podlasie - however We invite you to Podlaskie - the logo

Xx236 07:04, 1 August 2007 (UTC)