Talk:Podolian Voivodeship

Gloger, Geografia historyczna
Zygmunt Gloger, Geografia historyczna ziem dawnej Polski. W tek&#347;cie 63 autentycznych rycin, Kraków 1903

Województwo Podolskie.

Jak pomorze oznacza kraj nadmorski, porzecze – nadrzeczny, a podgórze u podnó&#380;a gór po&#322;o&#380;ony, tak podole jest krajem Rusi dolnej, to jest zajmuj&#261;cym dolin&#281; wzgl&#281;dem Rusi wy&#380;szej. W czasach, gdy nie znano pomiarów wyniesienia nad poziom morza, najprostszym sposobem porównania by&#322; kierunek biegu rzek. Tym sposobem krain&#281; np. nad dolnym Niemnem po&#322;o&#380;on&#261; nazwali Litwini &#379;mujdzi&#261; (&#380;emas – niski, dolny), nad dolnym Dnieprem le&#380;a&#322; Ni&#380; kozacki, a nad Dniestrem, poni&#380;ej Rusi Czerwonej za Seretem i Zbruczem, ku po&#322;udnio-wschodowi le&#380;a&#322;o urocze „Podole”. W czasach historycznych by&#322;y tu kresy ludno&#347;ci s&#322;owia&#324;skiej trzymaj&#261;cej si&#281; sta&#322;ych siedzib. Dalej zaczyna&#322;y si&#281; stepy koczowników: Ohliczów, Tywerców i Pieczyngów, nies&#322;owia&#324;skiego ju&#380; pochodzenia. S&#261;siedztwo tych koczowniczych a barbarzy&#324;skich ludów przez d&#322;ugie wieki nie musia&#322;o pozwala&#263; S&#322;owianom na zasiedlenie swoich kresów podolskich, na zaludnienie i uspo&#322;ecznienie tych najpi&#281;kniejszych i najbogatszych ziem s&#322;owia&#324;skich. Ma&#322;a ludno&#347;&#263; nad górnym Dniestrem i Bohem nie mog&#322;a utworzy&#263; pa&#324;stw uorganizowanych, wi&#281;c po jej grody si&#281;gali a&#380; Lachowie z nad Wis&#322;y i Waregowie z nad Dniepru; skutkiem tego u grodów Czerwie&#324;skich w roku 981 rozpocz&#281;&#322;y si&#281; walki Piastów z Waregami.

Wobec takich stosunków, granice stepowego Podola przez d&#322;ugie czasy nie mog&#322;y mie&#263; sta&#322;ych rubie&#380;y. Tatarzy, którzy odrazu wzi&#281;li gór&#281; w&#347;ród koczowniczych plemion stepowych w wieku XIII, korzystaj&#261;c z niezgody Rurykowiczów, opanowali &#322;atwo kraj mi&#281;dzy Dnieprem i Dniestrem i ustanowili tam swoich baskaków dla wybierania pog&#322;ównego haraczu. Dopiero Litwa, wypierana z nad Baltyku przez Zakon teuto&#324;ski, chc&#261;c zaj&#261;&#263; Ru&#347; dla siebie, wyp&#281;dzi&#322;a Tatarów z ziem ruskich, a to samo uczyni&#322; z Tatarami i Kazimierz Wielki, wcielaj&#261;c Ru&#347; Czerwon&#261; z cz&#281;&#347;ci&#261; Podola do Polski. Nast&#261;pi&#322;y wi&#281;c potem starcia mi&#281;dzy Polsk&#261; i Litw&#261; o panowanie na Wo&#322;yniu. Olgierd, przy pomocy Tatarów, zaj&#261;&#322; Podole w roku 1352, a syn jego, Jagie&#322;&#322;o, po wst&#261;pieniu na tron polski, oceniaj&#261;c wielkie zas&#322;ugi Spytka z Melsztyna, wojewody krakowskiego, da&#322; mu roku 1396 prawem feudalnem ziemi&#281; Podolsk&#261;. Pó&#378;niej znowu, chc&#261;c zjedna&#263; swego brata &#346;widrygie&#322;&#322;&#281;, „aby mu Litwy nie wojowa&#322;”, odkupi&#322; król Podole u synów Spytka Melszty&#324;skiego za 5000 grzywien czeskich i uposa&#380;y&#322; niem &#346;widrygie&#322;&#322;&#281;. Stryjkowski pisze, i&#380; „&#346;widrygie&#322;&#322;o, zostawszy Wielkim ks. litewskim po Wito&#322;dzie (1430 r.) d&#322;ugie burdy wiód&#322; o Podole z Polaki”. Roku 1434, na sejmie koronacyjnym W&#322;adys&#322;awa III (Warne&#324;czyka), porównan&#261; zosta&#322;a szlachta podolska w prawach i swobodach ze szlacht&#261; polsk&#261;, i utworzone zosta&#322;o województwo podolskie, a pierwszym wojewod&#261; podolskim zosta&#322; Piotr ze Sprowy Odrow&#261;&#380;. Mimo to nie przestawa&#322;a Litwa upomina&#263; si&#281; u Korony o zwrot Podola, a niesnaskom tym po&#322;o&#380;y&#322;a dopiero koniec unia lubelska 1569 roku. Gdyby nie Buczaccy, Kamienieccy, Jaz&#322;owieccy, Koniecpolscy, Sieniawscy, Potoccy i tysi&#261;ce szlachty polskiej, która od XIV wieku prawie bez przerwy waleczne nadstawia&#322;a piersi i gin&#281;&#322;a pokotem w bojach z bisurma&#324;stwem, to Podole by&#322;oby i nadal, tak, jak przed wiekiem XIV, prawie bezludnym stepem i koczowiskiem hord azyatyckich. Co zaludni&#322;o Podole? – mówi Szajnocha. – Oto napady tatarskie. Zamiast odstrasza&#263;, n&#281;ci&#322;y one szlacht&#281; polsk&#261; do osiedlania si&#281; tam&#380;e. W po&#322;udniowej Rusi – opowiada &#347;wiadek tamtoczesny – ju&#380; prawie powszechniejsz&#261; jest mowa polska od ruskiej. Gdy&#380; dla &#380;yzno&#347;ci gleby i harców z Tatarami, ch&#281;tnie tam osiadaj&#261; Polacy.

Skoro by&#322; ju&#380; od roku 1434 wojewoda podolski, wi&#281;c musia&#322;o by&#263; i województwo, którego granice z czasem si&#281; ustali&#322;y. Na pó&#322;noco-zachód z powiatem Trembowelskim województwa Ruskiego, od rzeki Stypy do Wo&#322;oczysk i na pó&#322;noc z województwem Wo&#322;y&#324;skiem, od Wo&#322;oczysk do Januszpola granica Podola by&#322;a sucha. &#346;cian&#281; wschodni&#261; od Ukrainy, a mianowicie od województwa Brac&#322;awskiego stanowi&#322;a tak&#380;e na wi&#281;kszej przestrzeni granica sucha, a na mniejszej Murachwa, dop&#322;yw Dniestru. Ca&#322;&#261; granic&#281; po&#322;udniow&#261; od Wo&#322;oszy stanowi&#322; kr&#281;ty Dniestr, a zachodni&#261; od Pokucia, Dniestr i Stypa.

Gruntowny badacz, Aleksander Jab&#322;onowski, powiada, &#380;e pierwotnie by&#322;o tu wi&#281;cej drobnych powiatów; inaczej wszak&#380;e nieco gas&#322;y tu one ni&#380; na Wo&#322;yniu. Na Podolu rodowych dzielnic ksi&#261;&#380;&#281;cych wcale nie by&#322;o, nikt tu si&#281; d&#322;ugo utrzyma&#263; nie móg&#322;, nawet pierwsi oswobodziciele litewscy Korjatowicze, wnukowie Gedymina. Powiaty tworz&#261; si&#281; (jak bywa&#322;o w ca&#322;ej Polsce) ko&#322;o wa&#380;niejszych zamków królewskich i gin&#261; z ich upadkiem. W XV wieku obok Kamie&#324;ca wyst&#281;puj&#261; jeszcze: Ska&#322;a, Smotrycz, a dawniej nieco na po&#322;udniu Bakota, która miejsce prastarej Uszycy zaj&#281;&#322;a. Roku 1530 obok Latyczowa widzimy Mi&#281;dzybo&#380;, Chmielnik (czy nie na miejscu dawnego Bo&#380;ka?), Zi&#324;ków, w roku 1542 przez Bar zast&#261;piony. Ostatecznie jednak we trzy tylko powiaty ca&#322;e województwo si&#281; z&#322;o&#380;y&#322;o. Powiat Czerwonogrodzki, klinem do starej ziemi Halickiej wchodz&#261;cy, najmniejszy, bo najdawniej zasiedlony i najbardziej zwarty. Sto&#322;eczny jego Czerwonogród, czyli Czerwone lub Czerwie&#324;, nada&#322; niew&#261;tpliwie w staro&#380;ytno&#347;ci, jak to ju&#380; mówili&#347;my, nazw&#281; grodom Czerwie&#324;skim i Rusi Czerwonej. Powiat Kamieniecki, rozci&#261;gaj&#261;cy si&#281; od Zbrucza do Kalusa, znacznie ju&#380; wi&#281;kszy, oraz Latyczowski od Kalusa do Murachwy, z górnem Pobo&#380;em stanowi&#261;cy ca&#322;&#261; wschodni&#261; po&#322;ow&#281; województwa. Tym sposobem po uorganizowaniu województwa Podolskiego w wieku XVI, widzimy stopniowanie obszaru powiatów, zwi&#281;kszaj&#261;cych si&#281; ku wschodowi w miar&#281; powi&#281;kszenia pustynno&#347;ci kraju. To stosowanie si&#281; do g&#281;sto&#347;ci zaludnienia by&#322;o potrzeb&#261; praktyczn&#261;, na któr&#261; zwracano uwag&#281; w ca&#322;ej Polsce. Jeszcze roku 1583 w spisie dzier&#380;aw do&#380;ywotnich, jakby dla dawnego przypomnienia, policzone jest do Podola i starostwo tr&#281;bowelskie z województwa Ruskiego.

Rozleg&#322;o&#347;&#263; trzech powiatów podolskich wynosi&#322;a: Czerwonogrodzkiego mil kwadratowych 48, Kamienieckiego 1111/2 i Latyczowskiego 188, razem ca&#322;ego województwa oko&#322;o 348. W XVI wieku by&#322;o miast w tem województwie 37, a mianowicie: w powiecie Czerwonogrodzkim 14, w Kamienieckim 12 i w Latyczowskim 11. Wsi za&#347; ogó&#322;em spis z roku 1578 przedstawia 650, a o pi&#281;&#263; lat pó&#378;niejszy (1583 r.) tylko 434, t. j. o 216 mniej. Ci&#261;g&#322;e napady Tatarów i olbrzymie spustoszenia by&#322;y powodem wielkich ró&#380;nic w wykazach poborowych nawet z najbli&#380;szych sobie lat. Zale&#380;a&#322;o bowiem od tego, ile wsi by&#322;o spalonych, a ile ocala&#322;o, ile gospodarstw by&#322;o zdolnych do op&#322;acenia podatku. Tak np. znajdujemy w tem województwie nast&#281;puj&#261;c&#261; ilo&#347;&#263; p&#322;ugów, czy &#322;anów, z których wzi&#281;to pobór, razem we wszystkich powiatach: Roku 1563 z &#322;anów 2440, roku 1569 z &#322;anów 1422, roku 1576 z &#322;anów 1424, roku 1583 z &#322;anów niespustoszonych 2021, a w roku 1588 z &#322;anów 2112. Stosunek liczby zamków do przestrzeni kraju by&#322; na Podolu odpowiednio do potrzeb nieco wi&#281;kszy ni&#380; na Wo&#322;yniu, gdy bowiem województwo Wo&#322;y&#324;skie w wieku XVI posiada&#322;o zamków 65, to o po&#322;ow&#281; szczuplejsze Podolskie i znacznie mniej zaludnione, liczy&#322;o zamków obronnych 35.

Województwo Podolskie mia&#322;o trzech wi&#281;kszych senatorów, którymi byli: biskup kamieniecki, wojewoda podolski i kasztelan kamieniecki. Starosta, nosz&#261;cy tytu&#322; „genera&#322;a ziem podolskich”, mia&#322; pod swoj&#261; jurysdykcy&#261; dwa grody: Kamieniecki i Latyczowski. Niegrodowe starostwa by&#322;y: Czerwonogrodzkie, Barskie, Chmielnickie, Kopajgrodzkie, Mukarowskie, P&#322;oskirowskie i t. d. Sejmiki odbywa&#322;y si&#281; w Kamie&#324;cu podolskim, na których obierano sze&#347;ciu pos&#322;ów i dwóch deputatów trybunalskich. Okazowanie zbrojne szlachty, uchwa&#322;&#261; sejmu z roku 1563 naznaczone by&#322;o u miasteczka Balina. Województwo Podolskie mia&#322;o dwóch s&#281;dziów pogranicznych, którzy wraz z s&#281;dzi&#261; i pisarzem grodzkim, kamienieckimi, tudzie&#380; komisarzami, od Porty Ottoma&#324;skiej wyznaczonymi, s&#261;dy pograniczne w sprawach obywatelów polskich z tureckimi, wo&#322;oskimi i tatarskimi sprawuj&#261;. S&#281;dziowie ci pobierali od skarbu po 2.000 z&#322;otych rocznej p&#322;acy. Starostowie pograniczni na Ukrainie i Podolu, grodowi, czy nie grodowi, przysi&#281;gali królowi na wierno&#347;&#263;, a starostwa ich nie mog&#322;y podpada&#263; cesyi na bia&#322;og&#322;owy. Herbem województwa by&#322;o z&#322;ote z promieniami s&#322;o&#324;ce w bia&#322;em polu. W roku 1772, przy pierwszym rozbiorze Polski, powiat Czerwonogrodzki przeszed&#322; po rzek&#281; Zbrucz pod panowanie Austryi; poniewa&#380; w traktacie podzia&#322;owym rzeka ta nazwana by&#322;a Podhorcem, w&#322;adze austryackie zakaza&#322;y mieszka&#324;com u&#380;ywa&#263; nazwy Zbrucz pod kar&#261; 25 z&#322;. re&#324;skich, dozwalaj&#261;c tylko nazwy traktatowej.

Podole przedstawia&#322;o najprzód, równie jak Wo&#322;y&#324;, grup&#281; kilkunastu wielkich, magnackich fortun. Mi&#281;dzybo&#380;czyzna Sieniawskich nad górnym Bohem i Bo&#380;kiem obejmowa&#322;a przestrze&#324; 30 mil kwadratowych, w&#322;o&#347;&#263; Jaz&#322;owiecka mil kw. oko&#322;o 18, w&#322;o&#347;&#263; Grodecka 12, starostwo Barskie mil kw. 33, w&#322;o&#347;&#263; Ladawska 9 mil kw. Takich jednak obszarów, jak na Polesiu wo&#322;y&#324;skiem, wiele tu by&#263; nie mog&#322;o.

Kamieniec (Camenecia, Camenecium), stolica województwa Podolskiego, by&#322; ju&#380; zburzony przez Tatarów w roku 1241. Olgierd, oswobodziwszy Podole od Tatarów, odda&#322; Kiemieniec ks. Korjatowiczom, którzy odbudowali miasto. Po&#322;o&#380;ony na skale w miejscu obronnem, obwarowany przez królów polskich murami, Kamieniec uwa&#380;any by&#322; za klucz Podola, ale raz zdobyty przez Port&#281; Otoma&#324;sk&#261; w r. 1672, pozostawa&#322; w jej r&#281;ku przez lat 27. Gdy napró&#380;no Jan III przez ca&#322;e swe panowanie usi&#322;owa&#322; odzyska&#263; Kamieniec z r&#261;k tureckich, postanowi&#322; przynajmniej mie&#263; twierdz&#281; powy&#380;sz&#261; na ci&#261;g&#322;em baczeniu, nie dopuszcza&#263; do niej &#380;ywno&#347;ci i poskramia&#263; czynione z niej wycieczki. Jako&#380; hetman wielki koronny, Stanis&#322;aw Jab&#322;onowski, mimo doznawanych przeszkód od Turków, wzniós&#322; przy uj&#347;ciu Zbrucza do Dniestru sza&#324;ce ziemnej warowni, któr&#261; nazwano Okopem na górze &#347;w. Trójcy, blokad&#261; Kamie&#324;ca Podolskiego, za co Rzeczpospolita o&#347;wiadczy&#322;a wdzi&#281;czno&#347;&#263; hetmanowi. August II roku 1700 wyda&#322; przywilej na pobudowanie tu miasta &#347;w. Trójcy. Pó&#378;niej w czasie konfederacyi Barskiej, roku 1770, oblegany by&#322; w okopach &#347;w. Trójcy Kazimierz Pu&#322;awski, a po pierwszym rozbiorze Austryacy uprz&#261;tn&#281;li znaczn&#261; cz&#281;&#347;&#263; wa&#322;ów powy&#380;szych.

Do miejscowo&#347;ci historycznych lub pami&#261;tkowych w województwie Podolskiem nale&#380;&#261; mi&#281;dzy innemi: &#379;waniec przy uj&#347;ciu &#379;wa&#324;czyka do Dniestru, miejsce bitew, wielokrotnych przepraw wojsk Rzeczypospolitej przez Dniestr i niepomy&#347;lnej ugody Jana Kazimierza z Tatarami (r. 1653) i Chmielnickim. Paniowce nad Smotryczem, z zamkiem Potockich, miejsce kilku walk z Turkami. Studzienica, przy uj&#347;ciu Studenicy do Dniestru, miejsce s&#322;ynne pieczarami w ska&#322;ach, sadami i cudownym obrazem Matki Boskiej. Czerwonogród (Castrum Rubrum) nad D&#380;urynem w pobli&#380;u Dniestru, stolica powiatu, gród staro&#380;ytny, którego nazwa pochodzi niew&#261;tpliwie od znajduj&#261;cych si&#281; tu obficie ska&#322; czerwonawych. Ju&#380; pierwej mówili&#347;my, i&#380; by&#322; to prawdopodobnie najznaczniejszy z grodów nazywanych w X i XI wieku Czerwie&#324;skimi, od których i nazwa Czerwonej Rusi powsta&#322;a. Zamek tutejszy wzajemnie sobie wydzierali rozrodzeni licznie ksi&#261;&#380;&#281;ta Waregscy, a&#380; póki Tatarzy w roku 1240 nie ow&#322;adn&#281;li Podola. Jaz&#322;owiec nad Olchowcem, gniazdo mo&#380;nego i g&#322;o&#347;nego rycerskiemi dzie&#322;y domu Jaz&#322;owieckich herbu Habdank. D&#378;winogród, przy uj&#347;ciu D&#378;winiaczki do Dniestru, przez Nestora zwany Zwenihorod, przez innych &#346;winihorod, niegdy&#347; gród znamienity. Zaleszczyki, z trzech stron Dniestrem oblane, Stanis&#322;aw Poniatowski (ojciec króla) uczyni&#322; osad&#261; fabryczn&#261;, g&#322;o&#347;n&#261; wyrobami p&#322;ócien, kamlotów, sukien i t. p. Latyczów, przy uj&#347;ciu Wo&#322;ka do Bohu, miasto sto&#322;eczne powiatu, s&#322;ynne cudownym obrazem Bogarodzicy, koronowanym w roku 1778. Pilawce zosta&#322;y nadane r. 1363 Prandocie Szczukockiemu przywilejem Kazimierza Wielkiego, który, d&#378;wigaj&#261;c Podole z pustkowia i upadku, i w przywileju powy&#380;szym powiada, &#380;e „chc&#261;c, aby ziemia podolska, b&#281;d&#261;ca w stanie zupe&#322;nego zniszczenia i wyludnienia z powodu napadów Tatarów, osiedlon&#261; zosta&#322;a” i t. d. Bar nad rzek&#261; Rowem, miasteczko pierwej zwane Rów, nabyte przez królow&#261; Bon&#281; i przezwane na pami&#261;tk&#281; jej ksi&#281;stwa w&#322;oskiego Barem polskim (polonicum), mia&#322;o zamek, wzniesiony przez ni&#261; wielkim nak&#322;adem, do wstrzymywania napadów nieprzyjació&#322;. Bar sta&#322; si&#281; historycznym od zawi&#261;zanej na zamku tutejszym dnia 1. marca 1768 roku konfederacyi. Doktor Józef Rolle, historyk, o zameczkach podolskich napisa&#322; ca&#322;e dzie&#322;o, a na tle stosunków tej prowincyi osnu&#322; tomów kilkana&#347;cie cennych prac swoich, syn za&#347; jego, Micha&#322;, wyda&#322; o starostwie Barskiem ksi&#261;&#380;k&#281; oddzieln&#261;.