Talk:Volhynian Voivodeship (1569–1795)

Gloger, Geografia historyczna
Zygmunt Gloger, Geografia historyczna ziem dawnej Polski. W tek&#347;cie 63 autentycznych rycin, Kraków 1903

Województwo Wo&#322;y&#324;skie.

Najstarszy kronikarz Rusi, Nestor, ilekro&#263; mówi o ludno&#347;ci, zamieszkuj&#261;cej pierwotnie obszar Wo&#322;ynia, nazywa j&#261; Bu&#380;anami i Dulebami. Pó&#378;niej siedz&#261; w tej ziemi Wo&#322;ynianie, zapewne potomkowie Bu&#380;an i Dulebów, od nazwy ziemi bior&#261;cy swoje nazwisko. Pod rokiem 1077 pisze Nestor o Wsiewo&#322;odzie kijowskim, &#380;e „wyszed&#322; przeciw bratu Jaros&#322;awowi na Wo&#322;y&#324; i zawarli pokój”. Waldemar, ksi&#261;&#380;&#281; waregski, czyli po s&#322;owia&#324;sku W&#322;odzimierz, pan Kijowa, roku 981 „poszed&#322; na Lachów i zaj&#261;&#322; ich grody Przemy&#347;l i Czerwie&#324;sk”. Wo&#322;y&#324;, le&#380;&#261;cy na drodze z Kijowa do tych grodów, musia&#322; sta&#263; si&#281; oczywi&#347;cie tak&#380;e zdobycz&#261; W&#322;odzimierza, który posadzi&#322; a&#380; trzech synów swoich na Wo&#322;yniu i Polesiu, w trzech dzielnicach mi&#281;dzy Dnieprem a Bugiem. Grody za&#347; czerwie&#324;skie, czyli kraj nad górnym Dniestrem i Sanem, dla siebie, to jest dla kijowskich wielkich ksi&#261;&#380;&#261;t zachowa&#322;. Na Wo&#322;yniu za&#322;o&#380;y&#322; gród, który od jego imienia przezwany zosta&#322; W&#322;odzimierzem. Gród ten odebra&#322; piersze&#324;stwo &#321;uckowi i przez d&#322;ugie lata by&#322; stolic&#261; ca&#322;ej ziemi, ksi&#281;stwa najdostojniejszego na Wo&#322;yniu. O W&#322;odzimierz tak si&#281; ubiegali waregscy w&#322;adcy Wo&#322;ynia, jak o Kijów Rurykowicze perejas&#322;awscy i smole&#324;scy, a Piastowie o Kraków.

Te pierwsze trzy dzielnice by&#322;y: turowska na Polesiu, drewla&#324;ska na Owruczu i w&#322;odzimierska na Wo&#322;yniu. Awanturniczo&#347;&#263; ksi&#261;&#380;&#261;t waregskich (powiada Bartoszewicz) by&#322;a powodem, &#380;e nigdy stale jedna dynastya osiedli&#263; si&#281; nie mog&#322;a na Wo&#322;yniu, który tym sposobem, przechodz&#261;c z r&#281;ki w r&#281;k&#281; przez ró&#380;ne dynastye, zawsze by&#322; rozrywany i dzielony, ci&#261;gle si&#281; rozpada&#322; na cz&#281;&#347;ci lub spaja&#322; na nowo. Ksi&#261;&#380;&#261;t si&#281; namno&#380;y&#322;o, a ka&#380;dy si&#281; dzielnicy dobija&#322; wojn&#261;. Wielcy za&#347; ksi&#261;&#380;&#281;ta kijowscy utracili swoj&#261; powag&#281;, jak&#261; mieli za czasów Waldemara i Jaros&#322;awa. By&#322; czas za Romana M&#347;cis&#322;awowicza, &#380;e W&#322;odzimierz wo&#322;y&#324;ski tak si&#281; podniós&#322;, i&#380; zas&#322;oni&#322; sob&#261; nawet Kijów. Lecz gdy Roman, z pomoc&#261; Leszka Bia&#322;ego, zaw&#322;adn&#261;&#322; Haliczem i utworzy&#322; pa&#324;stwo od Karpat po Dniepr i Prype&#263;, pa&#324;stwo jego halicko-w&#322;odzimierskie (st&#261;d pó&#378;niejsza nazwa Galicya i Lodomerya) prze&#380;y&#322;o d&#322;u&#380;sze chwile, pomimo, i&#380; Roman poleg&#322; w roku 1204 pod Zawichostem. Tylko Halicz wzi&#261;&#322; pierwsze&#324;stwo, a W&#322;odzimierz zszed&#322; na podrz&#281;dne miejsce. Pó&#378;niej po Haliczu Che&#322;m, po Che&#322;mie Lwów bra&#322;y ci&#261;gle to pierwsze&#324;stwo przed W&#322;odzimierzem.

W dobie Gedymina dwaj bracia rodzeni panowali na Wo&#322;yniu w dwóch najcelniejszych jego grodach, Andrzej na W&#322;odzimierzu, a Lew, czyli Leon, na &#321;ucku i obydwaj posiadali Ru&#347; Czerwon&#261;. Lew, aby okupi&#263; swoj&#261; niezawis&#322;o&#347;&#263;, wyda&#322; jedynaczk&#281; córk&#281; za Lubarta, syna Gedyminowego. Lubart opanowa&#322; tedy stron&#281; pó&#322;nocn&#261; Wo&#322;ynia, wtenczas gdy Polska, po zupe&#322;nem wyga&#347;ni&#281;ciu Waregów, zaj&#281;&#322;a Ru&#347; Czerwon&#261;, owe grody czerwie&#324;skie, przez Waldemara na Lachach zdobyte. Wówczas zacz&#281;&#322;a si&#281; walka pomi&#281;dzy Polsk&#261; a Litw&#261; o spadek po królestwie Danielowem i spory, do rozstrzygni&#281;cia tem trudniejsze, &#380;e skutkiem kilkowiekowych walk i &#347;cierania si&#281; ksi&#261;&#380;&#261;t waregskich, nie by&#322;o na Rusi nigdzie granic ustalonych. Wypraw&#261; w roku 1366 Kazimierz Wielki ugruntowa&#322; swoje panowanie w okolicach górnego Buga i do pa&#324;stwa swego przy&#322;&#261;czy&#322; W&#322;odzimierz. Walka toczy&#322;a si&#281; o to, czy Polska przyci&#261;gnie do W&#322;odzimierza ca&#322;y Wo&#322;y&#324; z &#321;uckiem, grodem Litwy.

Ostatnim ksi&#281;ciem udzielnym na Wo&#322;yniu by&#322; brat Jagie&#322;&#322;y &#346;widrygie&#322;&#322;o, który burzliwe &#380;ycie swoje najspokojniej sko&#324;czy&#322; w &#321;ucku. Ksi&#261;&#380;&#281; ma&#322;ych zdolno&#347;ci, wróg Polski przez prywat&#281; i pych&#281;, a jednak ca&#322;y zostawa&#322; mimowolnie pod wp&#322;ywem polskiej cywilizacyi. Dwór swój urz&#261;dzi&#322; na wzór ostatnich Piastów, mia&#322;, jak oni, nieznanych pierwej w Litwie, swoich kanclerzy i marsza&#322;ków, rad&#281; panów, to jest rodzaj senatorów koronnych, nadawa&#322; obyczajem polskim przywileje pisane na ziemi&#281;, na ró&#380;ne swobody, jednem s&#322;owem na&#347;ladowa&#322; &#380;ywcem wszystkie formy rz&#261;du i obyczajów Polski, a tym sposobem bezwiednie szczepi&#322; cywilizacy&#281; zachodni&#261; na Wo&#322;yniu. Ze &#347;mierci&#261; &#346;widrygie&#322;&#322;y w roku 1434 obszerna ziemia Wo&#322;y&#324;ska zosta&#322;a bezpo&#347;redni&#261; w&#322;asno&#347;ci&#261; ukoronowanej linii Jagiellonów, czyli panuj&#261;cego w Litwie i Polsce króla Kazimierza Jagiello&#324;czyka, który wcieli&#322; j&#261; do Wielkiego ksi&#281;stwa Litewskiego i przysi&#281;g&#261; wierno&#347;ci zobowi&#261;za&#322;. Wynik&#322;y z tego powodu ci&#261;g&#322;e o w&#322;asno&#347;&#263; tej ziemi spory mi&#281;dzy Korona a Litw&#261;, które zako&#324;czono ostatecznie na pami&#281;tnym sejmie lubelskim w roku 1569, gdy z woli Zygmunta Augusta i obojga narodów Wo&#322;y&#324; przy&#322;&#261;czono do Korony, a Koron&#281; zjednoczono z Litw&#261;. Wówczas to rz&#261;dcy tej ziemi, marsza&#322;kowie do&#380;ywotni, naznaczani przez Wielkich ksi&#261;&#380;&#261;t litewskich, istnie&#263; przestali, a w utworzonem województwie Wo&#322;y&#324;skiem pierwszym wojewod&#261; zosta&#322; Aleksander ksi&#261;&#380;&#281; Czartoryski, jako jeden ze starych gniazdowych kniaziów wo&#322;y&#324;skich, którymi zreszt&#261; roi&#322; si&#281; ca&#322;y Wo&#322;y&#324; wi&#281;cej, ni&#380; którakolwiek inna prowincya Rusi lub Litwy.

Zygmunt August aktem unii nada&#322; i zapewni&#322; ró&#380;ne przywileje dla ziemi wo&#322;y&#324;skiej, która zachowywa&#322;a swoje prawa i taki samorz&#261;d, jaki mia&#322;y wszystkie województwa w Koronie. Uchwalono na sejmie, aby panowie wo&#322;y&#324;scy „na wojn&#281; huffy swe wedle obyczaju koronnego stawili, a pos&#322;owie z sejmików (powiatowych), tak, jako w Koronie obyczaj jest, do W&#322;odzimierza (na genera&#322; wo&#322;y&#324;ski przed walnym sejmem) zje&#380;d&#380;ali”. Dawniejszy herb Wo&#322;ynia, wyobra&#380;aj&#261;cy krzy&#380; bia&#322;y w polu czerwonem, si&#281;gaj&#261;cy ramionami do brzegów tarczy, otrzyma&#322; na tem&#380;e sejmie (t. j. w roku 1569, a nie 1589, jak mylnie mówi Niesiecki i za nim powtórzy&#322;o to wielu innych) now&#261; ozdob&#281; w postaci mniejszej tarczy na &#347;rodku z or&#322;em bia&#322;ym bez korony. Sejm unii wcieli&#322; Wo&#322;y&#324; do Ma&#322;opolski, a, zachowuj&#261;c mu Statut litewski, da&#322; moc Wo&#322;ynianom na sejmikach powiatowych Statut ten poprawia&#263; i artyku&#322;ów wedle potrzeby przyczynia&#263; lub ujmowa&#263;, a na sejm walny Rzeczypospolitej do zatwierdzenia przywozi&#263;. Jeden tylko z tego statutu uchylono na zawsze „rozdzia&#322; wojenny o obronie ziemskiej, jako przeciwny wolno&#347;ciom koronnym”. Kniaziom zachowano ich godno&#347;ci, ale, jako szlacht&#281; polsk&#261;, zrównano we wszelkich prawach z dawn&#261; koronn&#261;. W roku 1578 ustanowione ziemstwa, to jest urz&#281;dy polskie, odrazu wszystkie nasta&#322;y. Kiedy województwa za Bugiem mia&#322;y osobny ufundowa&#263; sobie trybuna&#322; w &#321;ucku, z zastrze&#380;onym przez sejm unii j&#281;zykiem s&#261;dowym ruskim, szlachta ruska namy&#347;li&#322;a si&#281; pr&#281;dko i przy&#322;&#261;czy&#322;a si&#281; do trybuna&#322;u lubelskiego, otwieraj&#261;c tym sposobem wrota mowie polskiej do akt i wyroków. Cech&#261; tej epoki, to jest wieku XVI, na Wo&#322;yniu, jest upadek starych rodów wo&#322;y&#324;skich. Zmarnowali maj&#261;tek, ostatkiem goni&#261;, dobra swoje i zamki (mówi Bartoszewicz) oddaj&#261; za d&#322;ugi wierzycielom i cz&#281;sto nawet &#380;ydom. Jedni wymarli w n&#281;dzy, drudzy wyga&#347;li. W ich miejsce wst&#281;puje szlachta polska, wyrobiona z wo&#322;y&#324;skiej, &#322;&#261;cz&#261;cej si&#281; zwi&#261;zkami pokrewie&#324;stwa z polsk&#261;.

Województwo Wo&#322;y&#324;skie graniczy&#322;o na pó&#322;noc z Brzesko-litewskiem, a granica ta w znacznej cz&#281;&#347;ci przetrwa&#322;a do dnia dzisiejszego, jako granica pomi&#281;dzy guberni&#261; Wo&#322;y&#324;sk&#261; i Mi&#324;sk&#261;. Wschodni&#261; &#347;cian&#281; stanowi&#322;o województwo Kijowskie, ale Wo&#322;y&#324;skie nie si&#281;ga&#322;o tak daleko na wschód, jak dzi&#347; gubernia Wo&#322;y&#324;ska, a wi&#281;c Kijowskie by&#322;o wi&#281;cej na zachód posuni&#281;tem; powiat &#379;ytomierski, nale&#380;&#261;cy dzi&#347; do tej gubernii, by&#322; za Rzeczypospolitej powiatem w Kijowszczy&#378;nie. Na po&#322;udnie graniczy&#322;o województwo Wo&#322;y&#324;skie z Podolskiem i Ruskiem. Przy pierwszym rozbiorze Polski roku 1772 odpad&#322; do Austryi ma&#322;y po&#322;udniowy klin ziemi Wo&#322;y&#324;skiej. Na zasadzie za&#347;, &#380;e owa kilkumilowa przestrze&#324; nale&#380;a&#322;a niegdy&#347; do dawnego ksi&#281;stwa W&#322;odzimirskiego (Vladimiria, przez zepsucie Lodomeria), nowo nabytym krajom nada&#322;a Austrya nazw&#281; Galicyi i Lodomeryi. Na zachód graniczy&#322;o województwo Wo&#322;y&#324;skie z Be&#322;skiem i ziemi&#261; Che&#322;msk&#261;, a prawie ca&#322;a ta granica, równie jak z województwem Ruskiem, Podolskiem i Kijowskiem, a nawet Brzeskiem, by&#322;a sucha.

Senatorów wi&#281;kszych by&#322;o w województwie Wo&#322;y&#324;skiem trzech, to jest biskup &#321;ucki, wojewoda i kasztelan wo&#322;y&#324;scy. Województwo dzieli&#322;o si&#281; na trzy powiaty: &#321;ucki, W&#322;odzimierski i Krzemieniecki. Ka&#380;dy z tych powiatów mia&#322; swoje starostwo grodowe w mie&#347;cie powiatowem, gdzie znajdowa&#322;y si&#281; i zamki, czyli grody królewskie (w &#321;ucku, W&#322;odzimierzu i Kamie&#324;cu). Sejmikowa&#322;o za&#347; województwo w &#321;ucku, obieraj&#261;c z ka&#380;dego powiatu po dwóch pos&#322;ów sejmowych i jednym deputacie. Zbrojne okazowanie szlachty ca&#322;ego województwa odbywa&#322;o si&#281; na rozleg&#322;ych p&#322;aszczyznach pod &#321;uckiem. – Województwo Wo&#322;y&#324;skie w wieku XVI posiada&#322;o rozleg&#322;o&#347;ci oko&#322;o 750 mil kwadratowych; po&#322;ow&#281; takowej zajmowa&#322; powiat &#321;ucki, a z drugiej po&#322;owy cz&#281;&#347;&#263; jej trzeci&#261; najmniejszy W&#322;odzimierski, a dwie trzecie Krzemieniecki. Miast i miasteczek znajdowa&#322;o si&#281; w województwie 68, wsi by&#322;o roku 1583 w powiecie &#322;uckim 777, we W&#322;odzimierskim 294, w Krzemienieckim 562. Spis wsi tego ostatniego powiatu, dokonany w roku 1725, przedstawia oko&#322;o 70 wsi wi&#281;cej. Zamków warownych znajdowa&#322;o si&#281; na Wo&#322;yniu za Stefana Batorego 65. &#321;anów roli uprawnej w roku 1589 obliczono 8.162.

Granice województwa Wo&#322;y&#324;skiego by&#322;y w rzeczywisto&#347;ci znacznie cia&#347;niejsze ni&#380; obszar który Wo&#322;yniem nazywano. &#379;ytomierz np. i Owrucz powszechnie uwa&#380;ano za miasta wo&#322;y&#324;skie, cho&#263; le&#380;a&#322;y w województwie Kijowskiem. I rzeczywi&#347;cie Wo&#322;y&#324; si&#281;ga&#322; daleko w g&#322;&#261;b województwa Kijowskiego, a nawet Podolskiego i Brac&#322;awskiego, nie posiadaj&#261;c tam &#380;adnych &#347;cis&#322;ych, tak fizycznych, jako i etnograficznych granic. Ludno&#347;&#263; bowiem pierwotnie by&#322;a bardzo nieliczna i b&#261;d&#378; skutkiem morderczych wojen i napadów, b&#261;d&#378; nap&#322;ywu ludno&#347;ci z Polski, ci&#261;gle do XVIII wieku liczebnie faluj&#261;ca. Gwagnin, w ko&#324;cu XVI wieku, pisze o Wo&#322;yniu, &#380;e „jest to kraina szeroka, w urodzaje wszelkich zbó&#380; i jarzyn &#380;yzna i obfita, lasy zwierzynnymi i jeziorami rybnemi nape&#322;niona”. Powierzchowno&#347;&#263; Wo&#322;ynia by&#322;a wówczas jeszcze bardzo sielska. „&#321;ucko, miasto drzewiane, posiada&#322;o zamki dwa murowane na pagórkach”. „W&#322;odzimierz, miasto drzewiane, parkanem te&#380; drzewianym, glin&#261; oblepionym, obwiedzione, nad jeziory b&#322;otnemi le&#380;y”. „Krzemieniec, miasto drzewiane, szerokie, zamek ma murem otoczony na wysokiej górze”. &#321;uck posiada&#322; dwie katedry: &#322;aci&#324;skiego i greckiego, a pó&#378;niej grecko-katolickiego obrz&#261;dku. By&#322; on jakby Rzymem wo&#322;y&#324;skim, a biskup &#322;ucki mieszka&#322; w dobrach swoich Torczynie i zajmowa&#322; w Koronie wielkie stanowisko, bo bywa&#322; zwykle kanclerzem. Miasto zabudowa&#322;o si&#281; w wieku XVII i XVIII ko&#347;cio&#322;ami. W Dermaniu i w Dubnie najznakomitsi ojcowie Ko&#347;cio&#322;a s&#322;owia&#324;skiego bywali archimandrytami: Smotrycki, Sakowicz, Dubowicz, oprócz metropolitów.

Stolicami ksi&#281;stw by&#322;y: Ostróg, Korzec, Wi&#347;nio wiec, Zbara&#380;, Czartorysk, Zwiachel, Poryck, Klewa&#324;, &#379;uków, Czetwertnia, Równo, Dolsk, Kowel, Zas&#322;aw, Kamie&#324;-koszyrski. Od tych wszystkich nazw posz&#322;y nazwiska rodów kniaziowskich. Ziemie Sanguszków, Kamie&#324; i Niesuchoje&#380;e, zajmowa&#322;y na Polesiu wo&#322;y&#324;skiem 38 mil kwadratowych. Czartorysk ksi&#261;&#380;&#261;t Czartoryskich nad dolnym Styrem mia&#322; przestrzeni 40 mil kwadratowych. W&#322;o&#347;&#263; O&#322;ycka mia&#322;a 14 mil kwadratowych, a Klewa&#324;ska 10. Korecka z Mi&#281;dzyrzeck&#261; 36 mil kwadratowych; w&#322;o&#347;&#263; Zbaraska 13 mil kwadratowych. Nad wszystkiemi jednak górowa&#322; Ostrog. Gdy raz Tatarzy spustoszyli cz&#281;&#347;&#263; dóbr ksi&#281;cia Konstantyna Ostrogskiego, by&#322;o w tej cz&#281;&#347;ci 6 miast i 243 sió&#322;. Ostrog by&#322; stolic&#261; najs&#322;awniejszej rodziny prawdziwych kniaziów, którzy z linii pi&#324;skiej pochodzili, stolic&#261; hetmanów i wojewodów i, co wa&#380;niejsza, wielkich ludzi, bohaterów, statystów. Ksi&#261;&#380;&#281; Konstanty Wasil, sam dzielny wódz, by&#322; synem Konstantego, zwyci&#281;scy pod Orsz&#261;. Syn jego z dóbr orstrogskich stworzy&#322; ordynacy&#281;, która si&#281; mia&#322;a dosta&#263; kawalerom malta&#324;skim, obowi&#261;zanym na kresach Wo&#322;ynia do nieustannej walki z pó&#322;ksi&#281;&#380;ycem. Ta ordynacya, jedna z najwi&#281;kszych w Europie, istnia&#322;a przez pó&#322;tora wieku, a rozda&#322; j&#261; nieprawnie Janusz Sanguszko, spadkobierca Ostrogskich, za Augusta III Sasa. Spory z tego powodu wzburzy&#322;y ca&#322;y &#347;wiat polski przez lat kilkana&#347;cie; o Dubno, stolic&#281; ordynacyi, toczy&#322;y si&#281; wówczas &#380;wawe walki. Ordynaci bowiem ostrogscy obowi&#261;zani byli na ka&#380;d&#261; potrzeb&#281; kraju dostarczy&#263; 300 wojowników konnych i 300 pieszych, co przez rozdarowanie ordynacyi upada&#322;o. Gdy, pomimo wszelkich przeszkód i zobowi&#261;za&#324;, Janusz Sanguszko nie przestawa&#322; szafowa&#263; maj&#281;tno&#347;ciami ordynacyi, uzna&#322;a konstytucya sejmowa z roku 1766 dobra ordynackie za ziemskie, a donataryusze zamiast utrzymywania 600 ludzi na potrzeb&#281; Rzeczypospolitej, co by&#322;oby ju&#380; niemo&#380;liwem, obowi&#261;zani zostali do p&#322;acenia rocznie skarbowi 300.000 z&#322;otych polskich.

Zbara&#380; uwa&#380;any by&#322; przez znawców spraw wojennych za Termopile polskie, nie w&#347;ród gór, a w&#347;ród bagien, st&#261;d regimentarz Firlej pod Zbara&#380; si&#281; cofa&#322; przed Chmielnickim, st&#261;d i obl&#281;&#380;enie wojsk koronnych w Zbara&#380;u (opisane w powie&#347;ci „Ogniem i mieczem” przez Sienkiewicza). Beresteczko, z którego poszli kniaziowie Beresteccy, miasto Bohowitynów kniaziów Pro&#324;skich, potem Leszczy&#324;skich, s&#322;awne pogromem Kozaków w roku 1652, Konstantynów, Ostropol, Pi&#261;tka, Po&#322;onne, s&#322;awne innemi bitwami. Pod Stepaniem Czarniecki, jeszcze pu&#322;kownikiem b&#281;d&#261;c, znakomite swoje drugie odniós&#322; zwyci&#281;stwo. Kisielin, ognisko rodu, by&#322; siedzib&#261; aryanów na Wo&#322;yniu, nie jedyn&#261; wprawdzie, bo by&#322;a druga w Hoszczy. Obydwie trwa&#322;y krótko, gdy bowiem, w czasie naj&#347;cia Szwedów na Polsk&#281;, aryanie skwapliwie wi&#261;zali si&#281; z najezdcami kraju, nie mogli ju&#380; pó&#378;niej osta&#263; si&#281; w narodzie, lub wyrzekali si&#281; sekciarstwa. Peresopnica i Drohobu&#380; by&#322;y niegdy&#347; stolicami jeszcze ksi&#281;stw waregskich.

W &#321;ucku (po &#322;acinie Luceoria) odby&#322; si&#281; roku 1429 tak &#347;wietny zjazd monarchów europejskich, jakiego ziemie s&#322;owia&#324;skie nigdy jeszcze przedtem nie widzia&#322;y. Jagie&#322;&#322;o z królow&#261; Zofi&#261;, trzeci&#261; &#380;on&#261; swoj&#261;, zjecha&#322; do &#321;ucka dnia 6. stycznia, a w 6 tygodni potem przyjecha&#322; cesarz niemiecki, Zygmunt. Gospodarzem by&#322; Wielki ksi&#261;&#380;&#281; Litewski, Witold, do którego Wo&#322;y&#324; wówczas nale&#380;a&#322;, i ten, z królem Jagie&#322;&#322;&#261;, wyjecha&#322; na mil&#281; powita&#263; cesarza, przybywaj&#261;cego z cesarzow&#261;. Przywitawszy si&#281;, wsiad&#322; król do cesarzowej na sanie, a cesarz do Wito&#322;da, i jechali tak na zamek. Znajdowali si&#281; w &#321;ucku: Eryk VII, król du&#324;ski, Wasyl Wasylewicz, Wielki ksi&#261;&#380;&#281; moskiewski, syn córki Wito&#322;da, Wielki mistrz Zakonu krzy&#380;ackiego, Ruzdorf, i Siegfried kawalerów inflanckich, legat papieski, metropolita Rusi Focyusz, hanowie Tatarów perekopskich i zawo&#322;&#380;a&#324;skich, hospodar Wo&#322;oszczyzny, ksi&#261;&#380;&#281;ta mazowieccy, pomorscy, &#347;l&#261;scy, twerscy i odojewscy, cesarz za&#347; grecki, Jan Paleolog, przys&#322;a&#322; swych pos&#322;ów. Doda&#263; do tego wielki nap&#322;yw szlachty, tak, i&#380; na mil kilka doko&#322;a pe&#322;no by&#322;o goszcz&#261;cych po wsiach, a wszystkich wspaniale przez siedm niedziel podejmowa&#322; Wito&#322;d. Na to przyj&#281;cie wychodzi&#322;o codziennie, jak zapewnia Stryjkowski, po 700 beczek miodu, okrom ma&#322;mazyi (wino greckie), piwa i innych trunków, wo&#322;ów i ja&#322;owic 700, baranów 1400, &#380;ubrów, &#322;osi i dzików 100. Przedmiotem obrad mia&#322;o by&#263; obmy&#347;lenie obrony przeciwko gro&#380;&#261;cej Europie pot&#281;dze Otoma&#324;skiej, przyczem cesarz Zygmunt mia&#322; skryty zamiar os&#322;abienia Polski przez podmówienie Wito&#322;da, aby si&#281; królem litewskim og&#322;osi&#322;, co oczywi&#347;cie le&#380;a&#322;o w interesie rzeszy niemieckiej i Krzy&#380;aków. I by&#322;oby do tego przysz&#322;o, gdyby nie opór, g&#322;&#281;biej pojmuj&#261;cych polityk&#281;, dyplomatów polskich i litewskich.

Krzemieniec (po &#322;acinie Cremenecia), tak nazwany od obfituj&#261;cych w krzemie&#324; gór wapiennych, tem upami&#281;tni&#322; si&#281; w XIII wieku, &#380;e by&#322; tu jedyny zamek na ca&#322;ej Rusi, który za wielkiego najazdu Batuhana nie zosta&#322; przez Tatarów zdobyty i zburzony, jak wszystkie inne w tych krajach. W nowszych czasach zaja&#347;nia&#322; Krzemieniec szko&#322;ami. Dnia 19. grudnia 1803 r. zezwolono na za&#322;o&#380;enie gimnazyum wo&#322;y&#324;skiego, które po wielu trudach i po&#347;wi&#281;ceniach urz&#261;dzi&#322; tu i otworzy&#322; Tadeusz Czacki, daj&#261;c &#347;wietny przyk&#322;ad magnatom wo&#322;y&#324;skim, jak si&#281; s&#322;u&#380;y swemu krajowi. Bibliotek&#281; i gabinet numizmatyczny naby&#322; on po Stanis&#322;awie Augu&#347;cie, ksi&#261;&#380;&#281; Józef Poniatowski ofiarowa&#322; tu gabinet fizyczny i mineralogiczny po swoim stryju, prymasie. Zbiory liczy&#322;y ju&#380; w roku 1813 ksi&#261;&#380;ek 32.468 i numizmatów 20.000, za&#322;o&#380;ono ogród botaniczny, a roku 1807 otwarto szko&#322;&#281; geometrów i pó&#378;niej mechaników. Liceum krzemienieckie roku 1816 liczy&#322;o ju&#380; uczniów oko&#322;o 600, a dochodu rocznego mia&#322;o 245.594 z&#322;p., z którego sami ziemianie i duchowni gubernii wo&#322;y&#324;skiej sk&#322;adali dobrowolnie rocznie z&#322;p. 162.552. Nic te&#380; dziwnego, &#380;e szko&#322;a ta, przeniesiona w roku 1833 do Kijowa, tak &#322;atwo przekszta&#322;con&#261; zosta&#322;a na uniwersytet kijowski.

Nie ma tu miejsca na wyliczenie wszystkich miejscowo&#347;ci, upami&#281;tnionych na Wo&#322;yniu dziejowo. Zab&#322;ys&#322;y Ziele&#324;ce i Lubar przez ksi&#281;cia Józefa Poniatowskiego, Horochów uczyni&#322; pó&#378;niej siedliskiem muz Waleryan Strojnowski, w M&#322;ynowie mieszka&#322; i umar&#322; znany w pi&#347;miennictwie polskiem autor Aleksander Chodkiewicz, w Porycku Tadeusz Czacki, w Gródku i Hubinie za nowszych czasów setki tomów napisa&#322; Józef Kraszewski. Tajkury ws&#322;awi&#322; powie&#347;ci&#261; historyczn&#261;, p. t. Tajkury na tle czasów Jana Kazimierza, Micha&#322; Grabowski.

Name
Volhynia clearly is dominant name of this entity in English language literature vs .M0RD00R (talk) 09:23, 26 August 2008 (UTC)


 * Not so. Here are the actual Google search results excluding Wikipedia:
 * Results 53 for "Volhynian Voivodeship" 1569 minus wikipedia.
 * Results 74 for "Wołyń Voivodeship" 1569 minus wikipedia.
 * On top of that, there's the problem with consistency of names here in Wiki with the disambig containing a redirect. I believe, political entities should stay under the same name for the sake of ease and clarity. --Poeticbent talk  22:59, 10 April 2009 (UTC)