User:Дилшод Шукур/sandbox

КАЗИМИР СЕВЕРИНОВИЧ МАЛЕВИЧ Жаҳон тасвирий санъатида ўзига хос услуб яратган рассомлар талайгина. Аммо рангин оламнинг жозибаси билан ижодкор тафаккурининг нозик бўёқларини ўзида мужассам эта олган, башариятни чуқур мушоҳадага чорлаган ижодкорлар саноқли. Ана шундай мўйқалам соҳибларидан бири сифатида Казимир Малевични эътироф этиш мумкин. Унинг шахсиятини юзага чиқарадиган портретини яратишда ҳам рассомнинг мавҳумликка йўғрилган ички оламини англашдек мураккаб жараёнга дуч келиниши табиий. Малевичнинг борлиқ ҳақидаги тасаввурларини ўзида мужассам этган супрематизм услуби ижодкорнинг ботиний ва зоҳирий ҳақиқатларни англашдаги мавҳумий қарашларининг хосиласи сифатида намоён бўлади. Бу эса мўйқалам устасининг ҳаёти ва ижодини ўрганишда муҳим жиҳат бўлиб хизмат қилиши шубҳасиз. Казимир Северинович Малевич 1878 йил 23 феврал санасида Киев шаҳрида, асли келиб чиқиши поляк бўлган Саверин Антонович ва Людвига Александровналар оиласида таваллуд топган. Рассомнинг хотира кундаликларини варақлаганда: “Ота-онам оддий кишилар бўлсада, жамиятда ўз ўрнига эга инсонлар саналишган. Отам завод ишчиси, бутун умрини қора меҳнатга бахш этган ҳалол инсон, онам эса уй бекаси бўлишига қарамасдан, қарашлари теран, фикрлари жўяли аёл сифатида ҳурмат қозонган эди.” деган қайдларни учратиш мумкин. 1890 йилга келиб, Малевичлар оиласи Пархомовка шаҳарчасига кўчиб ўтишади. Сабаби отасини шу ердаги заводга ишга юборишган эди. Ёш Казимирга шаҳарчанинг бетакрор табиати, содда одамлари ёқиб қолади. У бу ерда қишлоқ хўжалигига ихтисослаштирилган таълим даргоҳида таҳсил олсада кўп вақтини ўзининг ҳайратларини қоғозга расм қилиб туширишдек ёқимли машғулотга бағишлайди. Ота-онаси ва яқинлари аввалига содда кўринган, болаликдаги борлиқни англаш иштиёқи сифатида намоён бўлган ижодий ишлари ҳаваскорлик сифатида қарашиб, унинг иқтидорига унчалик ҳам эътибор беришмасди. Казимир эса кўз олдида айланган ранглар оламидан нималарнидир сақлаб қолишга, қайтариб бўлмас жозибани абадиятга муҳрлашга интиларди. Ўша пайтларни хотирлар экан рассом ўз кундаликларида: “Бу қишлоқнинг ҳамма ерида санъатга ошуфталик сезилиб турарди. Деҳқонларнинг яшаш тарзи, уларнинг ҳаёти санъат билан чамбарчас боғланганлиги кишига илҳом бағишларди. Эҳтимол мана шу муҳит мени чин инсоний туйғулар билан бир қаторда инсон қалбининг нозик хилқатларини кўрсатиб беришдек иқтидор билан сийлагандир” дея эътироф этади. Тўрт йил ўтгач, яъни 1894 йили уларнинг оиласи Канотоп шаҳарчасига кўчиб ўтади. Бу ерда ҳам улар узоқ қололмади. Аммо ёш рассом учун турли шаҳарларга кўчиш саргузашт излашдек қизиқарли юмушдек таассурот қолдирарди. У қаерга йўл олмасин у ернинг ўзига хослигини, ҳар бир ҳудуднинг ҳаёт тарзини тасвирлашни хуш кўрарди. У ўзининг таржимаи ҳолида: “Ўшанда мени, яъни 16 яшар қайноққон ўсмирни, ҳар бир жойнинг ўз жозибаси борлиги қизиқтирарди. Ҳамма- ҳамма нарсани кузатиш ва ҳар бир нарсани чизишдек иштиёқ мени тинч қўймасди” дея ёзганидан билиш мумкинки, ёш мусаввир ҳаётсеварлиги билан тенгдошлари орасида ажралиб турарди. Бу жиҳат кейинчалик унинг ранг-баранг асарларида ҳам мужассам бўлади. 1895-1896 йилларда рассом Киев рассомчилик мактабида таҳсил олади. Эндигина устози Мурашкодан тасвирий санъат сирларини ўргана бошлаган Малевич яна ўзга шаҳарга йўл олишга мажбур бўлади. Отасининг ишлари юришиб, Курск шаҳридаги темир йўл бошқармасига таклиф этилган эди. Аввалига бир муддат Курск шаҳрига кўчиш унга ёқмаган бўлсада, кейинчалик бу ерда унинг ижодида туб бурилиш ясаган воқеа юз беради, яъни унинг ижодий ишлари катта-катта рассомлар назарига туша бошлайди. Ва бундан у илҳомланиб ҳомийлар кўмагида рассомлик устахонаси ва ҳаваскор рассомлар тўгарагини ташкил этади. Бундан ташқари ўзининг картиналари эвазига қўлга киритилган маблағларини йиғиб Москвага ўқишга боришга ҳаракат қила бошлайди. Шу билан бирга Курск темир йўл бошқармасида чизмалар бўйича мутахассис бўлиб фаолият юритади. Бу шаҳарнинг рассом ҳаётига нур олиб кирган яна бир томони шу ерда илк муҳаббатини учратади. У Зглейц исмли польяк қизини севиб қолади. Ўша даврда ишланган асарларида ҳам ёрқин муҳаббат ранглари акс эта бошлайди. 1902 йил январь ойида эса уларнинг никоҳ тўйи бўлиб ўтади. Аммо кўп ўтмай 1904 йилда рассом Москвага азалий орзусини амалга ошириш учун йўл олади. Хотини эса ёш боласи билан Москвага боришдан бош тортади. Турли келишмовчиликлар юзага чиқа бошлайди. Шу тариқа Малевичлар оиласи устунига дарз кетади. Унинг ўзи эса 1904 йилнинг кузига келиб Москвага йўл олади. Малевичнинг ўз умрини ижодга бағишлаши шахсий ҳаётининг мураккабликлар билан кечишига сабаб бўлади. Шу боис умри давомида бир неча маротаба уйланади. Унинг қарашлари, қалбини ўртаган исёнлари сокин оилавий муҳит билан келиша олмас эди. У қалбини ҳам тасвирий санъатга бағишлаган инсон эди. Москвада рассом Строганов номидаги билим юртига бориб, таълим тизими билан қизиқади. У устози, мусаввир Курдюмов уйида ижарада яшаб, кеча-ю кундуз тинмай ижод қилар, изланарди. 1906-1910-йилларда Казимир Малевич Рербергнинг шахсий студиясида ўқийди. 1907 йилда рассом илк маротаба ўз асарларини “Москва рассомлар биродарлиги” деб номланган кўргазмада намойиш этади. Шундан сўнг унинг асарларига бўлган қизиқиш ортиб кетади. Яна қатор кўргазмаларда ҳам ўз картиналарини намойиш этишга муяссар бўлади. Ўша пайтлар Малевич ижодига импрессионизм ўз таъсирини ўтказади. Буни шу даврда ишланган туркум картиналарида кузатиш мумкин. Айниқса улар орасида “Гуллаган олмазор”, “Баҳор”, “Гулларга бурканган боғ” асарларини алоҳида кўрсатиш мумкин. Ёш рассомнинг табиатнинг тўкис тасвирини нур ва соялар уйғунлигида акс эттирган мазкур картиналари санъатсеварлар олқишини қозонади. Кейинчалик Малевич асарларида акс этган турли услублардаги рангбаранг ижодий изланишлар рассомнинг ўз йўлини танлашдаги мураккаб ҳиссиётларини юзага чиқариб тургандек туюлади. Бунга айниқса ҳар-хил қарашларга йўғрилган, турли мактаб анъаналари таъсирида чизилган картиналар яққол мисол бўла олади. Уларнинг орасида импрессионизм тамойилларидан озуқланган “Ўрмон қўйнидаги анҳор”, фреска рангтасвирига ҳамоҳанг модерн йўналишдаги “Самодаги базм” картиналарини алоҳида қайд этиш мумкин. Бундан ташқари рассомнинг қатор асарларида гоҳо экспрессионизм, гоҳо фовизм тамойиллари устувор аҳамият касб этгани сезилиб туради. Бу эса бир биридан тубдан фарқ қилувчи йўлларга ундаган нарса рассомнинг ички туғёнлари, ўз МЕНини намоён этишдек ички курашлари сабаб бўлганидан далолатдир. Унинг 1908 йилларда ишлаган “Автопортрети”да эса Анри Матисс ижодий изланишларига яқинлик сезилсада, унда ифодавийлик ўзига хос аҳамият касб этган. Малевичнинг 1910 йилларда ишлаган “Бульварда”, “Боғбон” картиналарини кузатар экансиз, уларда Гоген ижодий йўлидан борилганини ва фовизмнинг ўзига хос тамойиллари билан уйғунлаштирилганлигини кузатиш мумкин. “Ибодатхонадаги аёллар”, “Болали аёл” картиналарида эса экспрессионизмдан кубизмга ўтиш босқичининг унсурлари сезилиб туради. Аммо Малевич асарларининг фарқли томони, унинг картиналарида геометрик аниқликка интилиш баробарида, унда акс этган шаклларнинг декоратив тўлиқлигига алоҳида эътибор қаратилганлигида кўринади. Малевич ўз даврида кўплаб кўргазмаларда иштирок этади. Аввалига унинг ишларини кўпчилик тушунмай, қабул қила олмайди. Рассом эса ўз устида тинмай ишлаб, кўплаб йўналишларда ўзини синаб кўради. Аввалига фольклор мавзуларига мурожаат қилган рассомнинг кейинги ишлари маҳобатли рангтасвирнинг намуналарига уланиб кетади. Бир муддат француз фовизмига қизиқиб кўради. Аммо унинг кўнглини тўлдирмаган йўналишлардан алоҳида янги бир йўналишни танлашни истайди. 1912 йилдан эса рассом ижодида кубизм тамойилларидаги аниқликдан кечиб, шаклларни ўзгартириш орқали эркин тасвирлашга, динамизм ва футуризм тамойилларини уйғунлаштирган ҳолда “Кубофутуризм” деб номланган янги йўналиш устувор аҳамият касб этгани кузатилади. Кейинчалик бу йўналиш рассомнинг бетакрор ижод йўлини белгилаб берган супрематизм йўналиши учун замин яратади. Малевичнинг янги-супрематизм йўналиши 1913 йил бошларида саҳналаштирилган “Қуёшни маҳв этиб” футуристик операси учун рассом томонидан ишланган декорация ва безакларда илк маротаба кўзга ташланади. Рассомнинг ўша даврда ишлаган кўплаб картиналарида “Мубҳам реалистик” мавзу устувор аҳамиятга эга бўлади. Уларда акс этган қаҳрамонлар ҳам ўша давр рангтасвирининг ўзгармас талабларидан бир мунча чекинган, турли пластик ечим ва образли унсурлар орқали тасвирлаш натижасида кишини хаёлот кенгликлари сари чорлайди. “Трамвай бекатидаги хоним”, “Мона Лиза билан композиция”, “Москвага ташриф буюрган инглиз” картиналарини кузатсангиз, Малевичнинг юқорида қайд этилган ўзига хос ижодий топилмаларини ҳис қиласиз. Кезимир Малевич 1915 йилда Петроградда ўтказилган “Сўнгги футуристик намойиш” деб номланган кўргазмада 39 та янги картинасини намойиш этади. Уларни рассом “Янги рангтасвир реализми” деган умумий ном билан атайди. Ижодий ишларининг орасида Малевичнинг энг машҳур асари “Қора тўртбурчак” ҳам бор эди. “Қора тўртбурчак” асари аслида рассомнинг мақсадига кўра туркум учлик асарларининг бир қисми ҳисобланади. Рассом шаклларга баҳо берар экан уларни “ҳамма нарсанинг бошланиши” дея фалсафий мушоҳада этади. Рассом ўша пайтда ёзган “Кубизмдан супрематизмга қадар” деб номланган эссесида: “Шаклларни яратишда ҳаракат ва нур уйғунлиги асосий ўринга эга. Менимча соф ёрқин ҳаракатни акс эттириш лозим. Шундагина картина ўз рангларини борича намоён эта олади. Масалан югураётган от тасвири ёки паравозни акс эттириш учун қора қалам кифоя бўлиши мумкин. Аммо бўёқларнинг ҳаракати орқали бир бутун рангинликни яратиш мушкул” дея ўзининг супрематизм  йўналишини  тушунтириб беради. Унинг учун алалоқибат супрематизмда ранглар динамикасини ёрқин тўғрибурчаклар билан акс эттириш устувор бўлиб қолади. Борлиқдаги шаклларни самовий қудрат тимсолида акс эттира олган рассомнинг картиналари бир қарашда оддий ва содда кўринсада, кишига қандайдир қувват бағишлаётгандек туюлади. “Қора тўртбурчак” Малевичнинг назариясига кўра Йўқлик ва Борлиқ ўртасида инсон тақдири ётганлигига ишора, гўё. Рассомнинг ўз қайдларида: “Мен бахтлиман, сабаби менинг “тўртбурчагим” рангини на бир мусаввир на вақт ҳукми ўчириб ташлай олмайди. Тўғри эмасми? Мен ҳеч кимга тақлид қилмадим, ҳеч кимга ўхшашни истамадим. Мен санъатда гўё бир поғонага ўхшайман...санъатда турли йўлларни танлаш мумкин. Бу кимгадир ёқади, кимгадир ёқмайди. Аммо илҳом сиздан сўраб ўтирмайди.” дея ўзининг қарашларини ифода этган. Малевич хотираларини кузатар экансиз ўзининг шаклларга бурканган ижодий назариясини: “Қачонки картиналарда табиат манзаралари, Мадонна ёки Венера, ёхуд турли ҳолатлар акс этган бўлса, бу тоза рангтасвир кўринишини ифодалайди. Аммо рассом борлиқда кўрганини эмас, балки ҳеч ким илғамаган шаклларни ифодаласа, у ярата олган бўлади. Табиатдан кўчириш, ҳеч нарса қилмаслик билан баробардир.” дея изоҳлайди. 1913-1918 йиллар орасида рассомнинг супрематик йўналишдаги асарлари дунё юзини кўради. Оппоқ самовий кенгликда тўлиқ геометрик уйғун бирикмадек кўринадиган тўғри бурчак, доира ва шунга ўхшаш қатор шакллар аслида самовотнинг кенгликларида геометрик йўлдошлар каби бир бутунликни ташкил этади. Бўшлиқда сузаётган сайёралар оламнинг кенгликларида ўзаро тортишиб, бутун бир муҳаббат ришталарини яратиб тургандек таассурот уйғотади. 1919 йилнинг июнь ойида Малевич ўзининг “Санъатда янги системалар” деб номланган назариясини ёзиб тугаллайди. Бу назария кўплаб санъатшунослар, файласуфлар томонидан ўзига хос йўл сифатида, ижобий қабул қилинади. Ўша йилнинг сентябрь ойида ижодий изланишлар учун Витебск шаҳрига, машҳур рассом Шагалнинг устахонасига йўл олади. Рассом ўзининг супрематизм назариясини, бошқа назарияларнинг асоси сифатида бадиий таълимга киритиш масалалари юзасидан амалий ишлар қилиш  мақсадида келган эди. Бир йил ўтиб у ҳамфикрлар йиғиб “Уновис”, яъни “Янги санъатни тасдиқловчилар” жамоасини тузади. Бу жамоада турли баҳслар, фикрлар янграрди. Санъатшуносларнинг фикрига кўра Витебскка рассом янги назариянинг моҳияти саналмиш “асосий унсур” ғоясини илгари суриш ва уни педагогик амалиётга киритиш масалалари юзасидан ижодий тажрибалар ўтказиш учун келади. Малевичнинг фикрига кўра, ҳар бир рангтасвир системасида “асосий унсур”ни топиш орқали системаларнинг мақсади ҳамда тадрижий ривожланиш тараққиётини тушунтириш мумкин. Малевичнинг “супрематизм” назарияси замирида борлиқни акс эттиришда “нарсаларсиз дунё ва абадий сукунат” фалсафий мушоҳадаси ётади. “Супрематизм” атамасини эса рассом лотин тилидаги “супрем”- “ҳукронлик”, “устунлик” деган маънони билдирадиган сўздан олади. Бу билан у борлиқ ва бўшлиқнинг қай бири устувор эканлиги юзасидан фалсафий мунозарага чорлагандек бўлади. Малевичнинг ўзига хос ижодий маҳорати унинг ранглар билан ишлашида ҳам кўринади. Ҳар бир рангда кўз илғамас бошқа рангнинг доғларини кўриш мумкин. Унинг ранглари узоқ тикилганда, гўяки бошқа рангга айланиб бораётганини сезиш мумкин. Шунчаки бир хил ранг кўринган полотнода аслида ранглар жозибаси сингдирилгандек таассурот уйғотади. Унинг супрематистик руҳдаги асарлари кузатган кишиларга турлича таъсир этади. Бирранг шаклларнинг оханрабоси кимнидир қўрқувга солса, яна кимнидир чуқур мушоҳадага ундайди. Малевич супрематистик картиналарида акс этган шакллар, аслида дунёнинг асоси, унинг энг муҳим бўлаклари сифатида қаралган чуқур фалсафий асосла сифатида қаралади. 1922 йил у шогирдлари билан Витебскдан Петроградга келади. У “Илк рус рассомлари” деб номланган кўргазмада қатнашади. 1923 йилда Малевич аввал Бадиий маданият музейига сўнгра, сал ўтгач Маданият институтига директор этиб тайинланади. 1926 йилда эса ҳақиқий ижодий ишлардан бир мунча четлашиб қолган рассом раҳбарлик лавозимини тарк этади. Яна ўзини ижодга бағишлашга қарор қилади. 1927 йилдан бошлаб рассом турли мамлакатларга саёҳат қилишга отланади. Унинг айниқса Германияга қилган сафари бир дунё таассурот қолдиради. Берлин рассомлар кўргазмасида ўзининг янги йўналишдаги, бетакрор асарларини тақдим этиб бутун Оврўпанинг назарига тушади. Аммо собиқ иттифоқдан келган “махсус мактуб” унинг хаёлларини “тўзғитиб” юборади. Бундай “махсус мактуб” келиши жиддий ҳолатлардагина амалга оширилишини яхши билган рассом ўзининг ишлаган картиналарини дўстлари архитектор Гуго Херинг ва Ризенлар оиласида қолдириб ортга қайтади. Ватанига қайтганида унга турли бўхтонлар қилиниб, “немис жосус”и деган тамға билан ҳибсга олинади. Аммо бир ой ўтиб, Малевич оқланади, ва ҳаттоки, Третьяков галереясида ўзининг кўргазмасини уюштиришга муяссар бўлади. Бироқ рассомнинг ўша даврдаги ҳукмрон тузумга бўлган ишончсизлиги янада кучаяди. 1930 йил май ойида, Киевда намойиш этилган кўргазмаси ҳукумат томонидан қораланади. Сабаби унинг асарларида исёнкур руҳ яққол кўриниб қолади. Малевични “хиёнаткор” сифатида яна ҳибсга олишади. Энди у 1930 йилнинг сўнггига қадар қамоқда бўлади. Дўстларининг кўмаги билан озодликка чиққан, руҳан эзилган Малевич қалб туғёнларини ўзининг драматик ва ҳиссий руҳдаги картиналарига кўчиради. У яна ижодига қайтади...Унинг асарларидаги борлиқ ва йўқлик орасида муаллақ кўринган шакллар, ҳаёт ва мамот ўртасидаги тақдир кўприги сингари рассомни тушкунликдан чиқаради. Рассомнинг кейинги даврларда ишлаган картиналарини кузатсак, гўёки ўзининг назариясидан мантиқан воз кечгандек таассурот уйғотади. Аммо унинг кейинги ижоди ўз назариясини анъанавий рангтасвир тамойиллари билан уйғунлаштиришга интилганлигини сезиш қийин эмас. Шу тариқа унинг деҳқонлар мавзусида, навбатдаги туркум асарлари дунё юзини кўради. “Даладаги қизлар” картинаси  чуқур қарама-қаршиликлардан ҳоли, эркин тарзда ҳикоя қиланаётган воқеага ўхшайди. Ушбу картина борлиқ ва йўқлик орасидаги мувозанатни белгилаб тургандек туюлади. Унда супрематик шакллар билан бир қаторда натуралистик унсурлар уйғунлигини кўриш мумкин. Малевич бу туркумдаги расмларнинг йўналишини “Супранатурализм” дея номлайди. Уларда бир томондан геометрик шакллар ва яна бир томондан инсоннинг асл қиёфаси бир бутунликда акс эттирилган. 1931 йилда рассомни Рус давлат музейининг тажриба лабораториясига таклиф қилишади. Ўша йили ўтказилган “Империализм даври санати” деб номланган кўргазмада унинг асарлари намойиш этилади. 1933 йилга келиб Малевич қаттиқ касал бўлиб қолади. Унга саратон касаллиги ташхиси қўйилади. Тўшакка михланиб қолган рассом оғир азобларда икки йилни ўтказади. Ўлими олдидан шоигирдларига айтиб, ўзининг назариясига биноан, рамзий маънодаги супрематистик шаклда тобут ясатади. Унинг васиятига кўра қабр тоши ҳам шаклан “қора тўртбурчак” чизилган оқ куб кўринишида ишланади. 1935 йил 15 май куни буюк рассом Казимир Малевич оламдан ўтади. Сўнгги сафарга отланган рассом ўзининг ҳаёт ҳақидаги қарашларини ҳам гўёки қабр тошига битиб, авлодларга мурожаат қилиб кетгандек, гўё. Ўзига хос йўналишни яратиб, санъат тарихида ўчмас из қолдирган Казимир Северинович Малевич башарият нигоҳини тафаккур ранглари ила безатилган оламга қаратиб кетди. Унинг асарлари бугунги кунга қадар ўзининг сирлари ва фалсафий мушоҳадаги ундаши билан инсониятни ҳайратлантириб келмоқда.

Д.Шукуров