User:Իմաստասէր/sandbox

Հայերենի արդի ուղղագրություն (նոր, բարեփոխված, արևելահայերեն, ժամանակակից) ― Հայաստանի Հանրապետության և ԼՂՀ պաշտոնական ուղղագրություն։ Գործում է 1940 թ․-ից ՀԽՍՀ մինիստրների խորհրդի որոշմամբ՝ հատուկ հանձնաժողովի նախագծով կազմած։ Այն էապես տարբերվում է 1922 թ․-ին կատարված ուղղագրական փոփոխությունից։ Կիրառվում է նաև Վրաստանում և ԱՊՀ տարածքի երկրներում, ինչպես նաև 1990 թ․-ից հետո սոցիալ-տնտեսական արտագաղթի հետևանքով վերակազմավորված նոր սփյուռքի տարբեր հատվածներում, հատկապես՝ ԱՄՆ-ում (Գլենդեյլ)։ Նոր ուղղագրությունը չի ընդունել ավանդական արևմտահայ սփյուռքը, ինչպես նաև իրանահայությունը, թեև իրանահայ գաղութում մասամբ կիրառվում է։ Երբեմն քարոզչական նպատակներով այն անվանարկվում է «սովետական» բառով, բայց դա ընդունելի չէ, քանի որ այն ՀՀ պաշտոնական ուղղագրությունն է։

Ուղղագրության բարեփոխման նախադրյալները
Ինպես բոլոր լեզուները, այնպես էլ հայերենը ժամանակի ընթացքում փոխվում է։ Այդ է պատճառը, որ ժամանակ առ ժամանակ տարբեր լեզուներում ձեռնարկվում են ուղղագրության բարեփոխումներ։ Մեսրոպյան ուղղագրության առաջին փոփոխությունները կատարվել են 12-րդ դարում, երբ ավելացվում են Օ ու Ֆ տառերը, կետադրական նշաններ, ինչպես նաև հետագայում՝ կցագիր և-ը, որը ստեղծվում է հայոց մեջ տպագրության գյուտի իրացումից հետո։[2] Ձևավորվում է հայերենի ավանդական ուղղագրությունը։ 19-րդ դարում աշխարհաբարի տարածմամբ (հատկապես Խ․ Աբովյանի «Վերք Հայաստանի» վեպից հետո՝ 1858 թ․) նոր խնդիր է առաջանում, քանի որ կանոնարկված չէր հայերենի նոր գրական լեզվի ուղղագրությունը, և պարզ չէր, թե ո՛ր բառը ինչպե՛ս պետք է գրվի։ Պատճառները օբյեկտիվ էին և սուբյեկտիվ։ Օբյեկտիվ պատճառներից էր հայոց պետականության բացակայությունը և հայերի ցրվածությունը 3 պետություններում (Օսմանյան Թուրքիա, Ռուսաստան, Պարսկաստան) արդեն ձևավորված մի քանի գաղութներում։ Սուբյեկտիվ պատճառներից էր այն, որ ազգային գիտակցության վերելքի շնորհիվ լույս են տեսնում բազմաթիվ նորաբաց թերթեր, հիմնվում են մեծաքանակ դպրոցներ, որտեղ գործադրվում էր աշխարհաբարը՝ չունենալով միասնական կանոններ։ Լինում էին փոքր ու մեծ առաջարկներ մտավորականների կողմից (Ղազարոս Աղայան, Նիկողայոս Ադոնց, լեզվաբան Ս․ Սարգսյան [3], Ս․ Մալխասյանց (1910) և այլք)։ Որպեսզի վերջ տրվի անորոշությանը, Կաթողիկոսի կոնդակով փորձ է արվում պարտադրել միասնական ուղղագրություն՝ հիմք ընդունելով Մանուկ Աբեղյանի մշակված դասական ուղղագրության կանոները աշխարհաբարի համար («Հայոց լեզվի ուղղագրությունը», 1892 թ․, այդ ժամանակ նա դեմ էր ուղղագրության փոփոխմանը)։ Բայց կոնդակը չի ունենում սպասելի արդյունքը, և արդեն 1912-ին Հայր միաբանը (Գալուստ Տեր-Մկրտչյան) առաջարկում է Մանուկ Աբեղյանին զեկույց պատրաստել ուղղագրության բարեփոխման մասին։ Աբեղյանը հարցաթերթիկներ է ուղարկում ականավոր հայագետներին, որոնք էլ գրեթե բոլորը դեմ են արտահայտվում ուղղագրության փոփոխմանը։  Հատկանշանական է հայագետ  Անտուան Մեյեյի պատասխանը։ Նա դեմ չի ուղղագրության փոփոխությանը, որպես այդպիսին, բայց գտնում է, որ «․․․այնպիսի ազգի մեջ, որտեղ չկա որոշ ուղղագրություն պարտադրելու ընդունակ հեղինակություն ամենախելոք բանը ավանդական ուղղագրությամբ բավարարվելն է․․․»։  Հայագետը նկատի ունի այն, որ պետության բացակայության պայմաններում բարեփոխումը կարող է ավելի շատ վնաս բերի քան օգուտ։ Հետագայում նա մասնակցեց ժամանակակից ուղղագրության ստեղծմանը, երբ արդեն կար Հայաստանի երկրորդ հանրապետությունը։

1-ին փուլ – 1922 թ․
Հայաստանում խորհրդային կարգեր հաստատվելուց հետո կոմունիստական կուսակցությունն առաջ է քաշում հավակնոտ ծրագրեր, որոնց մեջ էր մտնում նաև զանգվածային անգրագիտության վերացումը։ Գրեթե բոլոր խորհրդային հանրապետություններում ձեռնարկվում են ուղղագրության փոփոխություններ, իսկ մահմեդական հանրապետություններում փոխվում են նաև այբուբենները։ 1921 թ․ին ՀԽՍՀ լուսժողկոմը (լուսավորության ժողովրդական կոմիսարիատ) Մանուկ Աբեղյանին  առաջարկում է ներկայացնել ուղղագրության բարեփոխումների նախագիծ։ Աբեղյանը կազմում է ուղղագրության 4 տարբերակ՝ ամենամեղմից մինչև ամենախիստ տարբերակը։  Լուսժողկոմը 1922 մարտի 4-ին առանց հանրային  քննարկումների ու Աբեղյանի վերջնական համաձայնության միանձնյա որոշմամբ ընդունում է ամենախիստ տարբերակը, որը ենդադրում էր լիարժեք հնչյունային ուղղագրություն։

2-րդ փուլ – 1940 թ․ բարեփոխությունը
Լուսժողկոմի ծայրահեղացված հեղափոխականությունը, քննարկումների և դրանց հիման վրա ընտրության հնարավորության բացառումը դժգոհություն էին առաջացրել մտավորականների շրջանում։ Քանի որ ոչ մեկը չէր հանդգնում ուղղակիորեն քննադատել լուսժողկոմի 1922 թ․-ի միանձնյա որոշումը, ապա հարձակումների թիրախ է դառնում Մանուկ Աբեղյանը։ Առանց քննարկումների ուղղագրության փոփոխության որոշում կայացնելուն ընդդիմանում է Հովհ. Թումանյանը, որն իր դժգոհությունը հայտնում է լուսժողկոմատին գրած իր նամակով։ Դժգոհությունների պատճառով 1926 թվին ստեղծվում է հանձնաժողով, որի կազմում էին Մ. Աբեղյանը, Հր․ Աճառյանը, Թ․ Ավդալբեգյանը, Ս․ Հակոբյանը, Հ․ Մանանդյանը, Գ․ Ղափանցյանը, Լեոն, Շիրվանզադեն և ուրիշներ։ 1927 թ. Ապրիլի 5-ի նիստում, բացի ներկաների ելույթներից ու տեսկակետներից, ընթերցվում են նաև Նիկողայոս Մառի, Անտուան Մեյեի և այլոց կարծիքները։ [5] 1940 թ․-ին դեկտեմբերի 10-ին ՀԽՍՀ Ժողկոմխորհուրհդը, հիմք ընդունելով հանձնաժողովի նիստերը, ընդունում է հայերենի ժամանակակից ուղղագրությունը։ Ընդհանուր առմամբ կարելի է ասել, որ հայերենի արդի ուղղագրությունը ստեղծվել է 20-րդ դարի սկզբի լավագույն հայագետների ու լեզվաբանների միասնական աշխատանքով։

Ուղղագրությունների համեմատությունները
Սույն աղյուսակով ներկայացնում ենք Հայաստանի տարածքում Հայերենի ուղղագրությունների համեմատությունները և փոփոխությունների ընթացքը։ Աղյուսակում ներկայացված են միայն հիմնական փոփոխությունները։
 * Մեսրոպյան ուղղագրություն – 5-րդ դարից մինչև 11-րդ դար (Հայաստանի գիտական շրջանակներում մեսրոպյան ուղղագրությամբ ստեղծված գրականությունը ընդունված է անվանել դասական)
 * Ավանդական ուղղագրություն – 12-րդ դարից մինչև 20-րդ դարի սկիզբ (1922-ից հետո սփյուռքում ավանդական ուղղագրությունը սկսեցին նաև անվանել դասական ի հակադրություն նոր ուղղագրության )
 * Արդի բարեփոխված ուղղագրություն – 1940 թ․-ից մինչ այսօր ՀՀ տարածքում (մի կարճ ժամանակահատված գործել է Մանուկ Աբեղյանի՝ հնչյունական սկզբունքի վրա հիմնված ուղղագրությունը (1922-1940))

Գրականություն

 * «Աղբյուր», երկրորդ բաժին, NN 5-6։
 * Տեղեկեգիր ՀՍԽՀ գիտության և արվեստի ինստիտուտի ուղղագրության ու տառերի ձևի բարեփոխման հանձնաժողովի, Երևան 1937 թ․։
 * Աբեղյան Մ. – Մեր երկու գրական լեզուի միութեան խնդիրը, «Արարարատ», 1897, սեպտեմբեր:
 * Աբեղյան Մ. – Մեր ուղղագրության մասին, «Արարարատ» No 11, 12, 1913թ (տես նաև 4-րդ կետի Ը հատորը):
 * Աբեղյան Մ. – Հայոց լեզվի ուղղագրության ռեֆորմի մասին, ձեռագրի իրավունքով, 1921 (տես նաև 4-րդ կետի Ը հատորը):
 * Աբեղյան Մ. – Ուղղագրության ռեֆորմը, 1925թ․ (տես նաև 4-րդ կետի Ը հատորը):
 * Գյուլբուդաղյան Ս. – Հայերենի ուղղագրության պատմություն, ԵՊՀ հր., 1973, Երևան:
 * Մերուժան Հարությունյան, Կոմիտասի և Աբեղյանի Անձնական ու մեր ընդհանուր ողբերգությունը,  Երևան, «Լուսաբաց» հրատարակչատուն, 2011։
 * Մալխասյանց Ստ., Մի հնչյունին մի գիր, Թիֆլիս, 1910:
 * Մեյե Ա., Հայագիտական ուսումնասիրություններ, ԵՊՀ հր., Երևան, 1978։