User:Մելիք Մկրտչյան/sandbox

Սիոնիզմի դերը համաշխարհային պատմության մեջ
Սիոնիզմը քաղաքական շարժում է, որի նպատակն է միավորել հրեաներին իրենց պատմական հայրենիքում՝ Իսրայելում, ինչպես նաև գաղափարական հայեցակարգ է, որի վրա այդ  նպատակը հիմնված է : Սիոնիզմ հասկացությունը ծագել է Սիոն լեռան անունից, որը գտնվում է Իսրայելում, իսկ հրեաներին երբեմն անվանում են «Սիոնի որդիներ»: Մեր հետազոտության նյութը երկակի իմաստ ունի, մի կողմից կոնկրետ այն ամենն է, ինչը անձանագրվել է սիոնիզմի վերը նշված նպատակի մեջ, իսկ մյուս կողմից այն ամենը, ինչը չի ներկայացվում, սակայն համաշխարհային պատմության ու քաղաքականության վրա շատ ավելի մեծ ազդեցություն է գործում: Սիոնիզմի կարևորագույն ներկայացվող նպատակը Իսրայելին տիրելն էր, սակայն այդ հավակնությունն ուներ նաև պաղեստիցի արաբները, ուստի անհրաժեշտ էր լուծում գտնել, որը կարծես մինչև օրս չի եղել: Արաբա-իսրայելական հակամարտության պատմական արմատները բավականին խորն են, իսկ դրա փաստացի առաջացումը 1948 թ. Մերձավոր Արևելքում, երբ արաբա-իսրայելյան հակասությունը վերածվեց բաց բնույթ կրող պայքարի, պատրաստվել էր նախորդ շրջանում: 19-րդ դարի վերջին և 20-րդ դարի սկզբներին դեռևս Օսմանյան կայսրության կազմի մեջ գտնվող Պաղեստինի նկատմամբ հավակնություն ի ցույց բերեց սիոնիզմը, որը Եվրոպայում ապրող հրեաների մասնակցությամբ շարժում էր: Սիոնիզմի առաջացումը հիմնականում պայմանավորված էր Եվրոպայում հակասեմիտիզմի տարածման հետ, ուստի Եվրոպայի հրեական համայքների ներկայացուցիչները հարկադրված էին միավորվել ընդհանուր սպառնալիքի դեմ: Այս շարժման կողմնակիցները՝ սիոնիստները, որոնցից լիդերներից մեկն էր լրագրող Ավստրի Թեոդոր Հերցլը՝ հայտնի «Հրեական պետություն» գրքի հեղինակը, գտնում էր, որ ողջ աշխարհով սփռված հրեաները իրենցից ներկայացնում են «միասնական հրեական ժողովուրդ», որը պետք է հավաքվի հայրենիքում, ուր ապրել են իրենց նախնիները, այսինքն Պաղեստինում: Դրանից բացի սիոնիստները հայտարարեցին, որ Պաղեստինը ողջ աշխարհի հրեաների «հոգևոր և ազգային կենտրոնն է»՝ «Իսրայելի երկիրը» և հենց այդտեղ պետք է վերականգնվի Հրեական պետությունը: Միայն այդ ճանապարհով, ըստ սիոնիստների կարող էր լուծվել հրեական հարցը, որի արդիականությունը Եվրոպայում այդ ժամանակ բավականին ակնհայտ էր: Ըստ այդմ սիոնիզմի առաջացման հենց սկզբից դրա կարևորագույն մասն էր քաղաքական սիոնիզմը՝ այսպես կոչված տերիտորիալիզմը : Սիոնիզմի գաղափարախոսությունը իրենից ներկայացնում է հրեական ատվածաբանության, տարաբնույթ բուրժուական փիլիսոփայական դոկտրինների, մանր բուժուական սոցիալիզմի գաղափարների համադրություն, հենց այդ միաձուլվածքը հնարավորություն տվեց ստեղծելու բավականին ամուր հայեցակարգ, որը իր հերթին 19-րդ դարի վերջերից լայն տարածում գտավ եվրոպական երկրների հրեաների շրջանում : 1897 թ. Շվեյցարիայի բազել քաղաքում տեղի ունեցավ Սիոնիստական առաջին կոնգրեսը, որի ժամանակ հիմնվեց Սիոնիստական կազմակերպություն (1960 թ. այն կոչվել է Համաշխարհային սիոնիստական կազմակերպություն ), որը իր շարքերում միավորեց սիոնիստներին: Այն իր առջև նպատակ դրեց բոլոր հրեաներին վերաբնակեցնելու Պաղեստինում և նրա տարածքում անկախ Հրեական պետության ձևավորումը: Սիոնիստական կազմակերպությունը ղեկավարում էր սիոնիստների հոգևոր լիդեր Թ. Հերցլը: Սիոնիստական կազմակերպությանը հովանավորում էին ժամանակի խոշորագույն հրեա ձեռնարկատերերը, ինչպես Ռոտշիլդները, Մորգանները և այլք: Որոնց օժանդակությամբ 1901 թ. ստեղծվեց Հրեական ազգային հիմնադրամը, որը զանգվածային տեղափոխություններ իրականացրեց հրեաներին դեպի Պաղեստին, այնտեղ նրանց մշտական բնակեցման համար: Այդ ընթացքում Պաղեստինում տեղի էր ունենում ժամանող հրեաների համար հողատարածքների գնում, իսկ ավելի ուշ սկսեցին հայտնվել առաջին հրեական բնակավայրերը, այդ թվում նաև գյուղատնտեսական կոմունաները (այսպես կոչված կիբուցները ): 1882 թ. տեղի ունեցավ թվով առաջին այսպես կոչված «ալիան»՝ «հրեաների վերադարձը Ավետյաց երկիր», այսինքն հրեաների միգրացիան դեպի Պաղեստին, ուր այդ ժամանակ ապրում էին ընդամենը 25 հազար հրեաներ: Արդեն իսկ 1914 թ. Պաղեստինում հրեաների ժամանելուց հետո հասնում էր 85 հազարի: Առաջին աշխարհամարտի տարիներին Պաղեստինը ռազմական թատերաբեմ էր մի կողմից թուրք-գերմանական ուժերի, մյուս կողմից բրիտանական զորքերի միջև, որն ի վերջո օկուպացվեց Մեծ Բրիտանիայի կողմից: Այդ ժամանակ հրեաների միգրացիան գրեթե դադարել էր: Սակայն Մեծ Բրիտանիան փորձեց լուծել հրեական հարցը: Սկզբնապես համաձայն Սայկս-Պիկոյի պայմանագրի, որը իրենից ներկայացնում էր Մեծ Բրիտանիայի և Ֆրանսիայի միջև կնքված գաղտնի համաձայնագիր, որը վերաբերում էր Օսմանյան կայսրության բաժանմանը (1916 թ.), Պաղեստինը պետք է դառնար միջազգային գոտի, սակայն մի շարք խնդիրների առկայության պատճառով այդպես էլ դա չեղավ: 1917 թ. նոյեմբերի 2-ին հրապարակվեց այսպես կոչված Բալֆուրի հռչակագիրը : Որում պաշտոնապես ֆիկսվեց հրեաների ձգտումը Պաղեստինում անկախ հրեական պետություն ձևավորելու առումով: Մեծ Բրիտանիան կողմ արտահայտվեց, որ Պաղեստինում ձևավորվի «հրեական ժողովրդի համար ազգային օջախ»: Սակայն Սան-Ռեմոյի վեհաժողովում (1920 թ.ապրիլ) Անտանտի Գերագույն խորհուրդը Պաղեստինի մանդատը հանձնեց Մեծ Բրիտանիային, որն էլ հաստատվեց Ազգերի լիգայի կողմից 1922 թ.: Պաղեստինի մանդատի մասին տեքստում ներառվեց նաև Բալֆուրի հռչակագիրը : Դրանից հետո, երբ Մեծ Բրիտանիան հաստատեց իր գերակայությունը Պաղեստինում և գրավեց բոլոր կարևորագույն դիրքերը, նա փաստացիորեն օժանդակեց հրեաների լայնածավալ միգրացիային դեպի Պաղեստին: Հենց Առաջին համաշխարհային պատերազմից հետո  դեպի Պաղեստին հրեական միգրացիան վերսկսվեց, դրա չափերը բավականին պատկառելի էին: Մեծ թվով հրեաներ եկան Արևելյան Եվրոպայից, ուր ուժեղացել էր հակասեմիտիզմը: 1933 թ. Գերմանիայում իշխանության եկան ֆաշիստները (նացոիանալ-սոցիալիստները¬), որի վարած քաղաքականության պատճառով էլ ավելի մեծ թափ ստացավ հրեաների գաղթը դեպի Պաղեստին («հինգերորդ ալիա»): 1939թ. հրեաների թիվը Պաղեստինում հասավ 467 հազարի: Բրիտանական մանդատի շրջանում (1922-1948թթ.) Պաղեստինում բնակչության մարդահամար է անցկացվել երեք անգամ, և հրեաների աճման միտումն ակնհայտ էր: 1922 թ. հրեաները կազմում էին շուրջ 84 հազար մարդ, իսկ արաբները՝ 590 հազար: 1931 թ. հրեաների թիվը հասավ 175 հազարի, իսկ արաբներինը՝ 760 հազարի: Իսկ արդեն 1945 թ. հրեաները կազմոմ էին 553 հազար, իսկ արաբները՝ 1060 հազար: Իսկ արդեն Երկրորդ աշխարհամարտից հետո, հատկապես 1947 թ. մեծ ծավալի հասավ դեպի Պաղեստին ներգաղթողների քանակությունը: Արդեն իսկ 1948 թ. կեսերին Պաղեստինում բնակվում էին շուրջ 650 հազար հրեաներ: ՄԱԿ-ի 1947 թ. մայիսին հրավիրված Գլխավոր ասամբլեայի առաջին հատուկ նստաշրջանը, որը վերաբերում էր Պաղեստինի խնդրին, որոշում ընդունեց Պաղեստինի հարցերով ՄԱԿ-ի հատուկ հանձնաժողով ձևավորել, որը կազմված էր 11 երկրներից: Այն քննարկելու էր Պաղեստինի հետ կապված բոլոր հարցերը և առաջարկելու էր լուծումներ: Ի վերջո հանձնաժողովը գլխավոր ասամբլեային ներկայացրեց երկու ծրագիր. -	Նախատեսում էր բաժանել Պաղեստինը երկու անկախ պետությունների` արաբական և հրեական, իսկ Երուսաղեմը ՄԱԿ-ի կառավարմամբ միջազգային հատուկ ռեժիմի ներքո առանձին միավոր կլիներ: Արաբական, հրեական անկախ պետություններն ու Երուսաղեմը նախատեսվում էր միավորել «Տնտեսական միության» մեջ: -	Իսկ հանձնաժողովի փոքրամասնությունը առաջարկում էր Պաղեստինի տարածքում ձևավորել դաշնային պետություն, որը կմիավորեր արաբական և հրեական բնակչությանը, մայրաքաղաքն էլ կլիներ Երուսաղեմը: Արդյունքում 1947 թ. նոյեմբերի 29-ին ՄԱԿ-ի Գլխավոր ասամբլեան ձայների երկու երրորդով ընդունեց № 181 բանաձևը, որը վերնագրված էր որպես «Տնտեսական միության հենքով բաժանման պլան» : Դրանով նախատեսվում էր չեղյալ հայտարարել բրիտանական մանդատը և ձևավորել երկու անկախ պետություններ: Արաբական երկրի տարածքը կազմելու էր 11,1 հազար քկմ, իսկ հրեականը` 14,1 հազար քառ.կմ: Պաղեստինի բնակչությունը, որն այդ ժամանակ հասել էր 1845 հազարի, պետք է բաշխվեր հետևյալ կերպ. Արաբական պետության մեջ 725 հազար արաբ և 10 հազար հրեա, հրեականում` 498 հազար հրեա և 407 հազար արաբ: Իր հերթին Երուսաղեմ քաղաքը (Պաղեստինի տարածքի 1 տոկոսը) պետք է վերածվեր ինքնուրույն վարչական միավորի` հատուկ միջազգային ռեժիմով` նպատակ ունենալով պաշտպանել Երուսաղեմում գտնվող հուդայական, քրիստոնեական և իսլամական կրոնների սրբավայրերը: Այստեղ պետք է ապրեին 100 հազար արաբներ և նույնքան հրեաներ: 1948 թ. օգոստոսի 1-ին նախատեսված էր անգլիական զորքերի դուրս բերման ժամկետը, որից երկու ամիս անց հռչակվելու էր երկու պետությունների անկախությունը: 1948 թ. հունվարին համաձայն նույն բանաձևի ձևավորվեց ՄԱԿ-ի Պաղեստինյան հանձնաժողովը: Մերձավորարևելյան հակամարտության նմանատիպ կարգավորում շուտով պարզ դարձավ, որ խաղաղություն չբերեց, որն  էլ ավելի սրեց իրավիճակը տարածաշրջանում : Խնդիրն այն էր, որ ՄԱԿ-ի բանաձևով երկրների սահմանները չափազանց անհաջող էին, քանի որ բաժանված էին մի քանի շրջաններից, Պաղեստինի ինֆրակառուցվածքները բաժանվեցին: Սակայն բանաձևը ոչինչ չտվեց, ավելին այդ շրջանում բազմաթիվ հրեաներ ու արաբներ զոհվեցին: Իրավիճակը գնալով վատթարանում էր, ուստի ՄԱԿ-ի Անվտանգության խորհուրդը հրավիրեց Գլխավոր ասամբելայի հատուկ նստաշրջան: 1948 թ. ապրիլին 17-ին Անվտանգության խորհուրդը կոչ արեց հրաժարվել Պաղեստինում ռազմական և կիսառազմական գործողություններից: Ապրիլի 23-ին ձևավորվեց հաշտեցման հարցող հանձնաժողով, որը միջնորդ էր հանդես գալու հակամարտողների միջև, սակայն կրկին ապարդյուն: 1948 թ. մայիսի 15-ին Մեծ Բրիտանիան ժամանակից շուտ վայր դրեց Պաղեստինի մանդատը և դուրս բերեց իր զորքերը: Միաժամանակ մայիսի 14-ին լույս 15-ի գիշերը Թել Ավիվում միակողմանիորեն հռչակվեց անկախ Հրեական հանրապետություն՝ Իսրայել :  Իսրայելի կառավարության գլուխ դարձավ երկրի առաջատար քաղաքական գործիչներից Դավիդ Բեն Գուրիոնը: Սրանով կարծես սիոնիզմի հռչակվող նպատակը իրականություն դարձավ: Սիրոնիզմը նաև ունի գաղտնի կողմ, կարելի է ասել համաշխարհային կառավարման հասնելու նպատակ, այն այդ առումով կապված է մասոնականության հետ: Եթե երևույթը վերլուծում ենք դավադրության տեսության տեսանկյունից, ապա ԱՄՆ-ի ստեղծումը, բուրժուական հեղափոխությունները Եվրոպայում (այդ թվում նաև Ֆրանսիական մեծ հեղափոխությունը), Առաջին և Երկրորդ աշխարհամարտերը, ՄԱԿ-ի ստեղծումը, ԽՍՀՄ փլուզումը և այլ կարևորագույն իրադարձություններ իրականացվել են սիոնիստների կողմից: Սակայն այդ ամենը լայնածավալ հետազոտության նյութ են: