User:عباس مؤذن/sandbox

نگاهي به نمايش نامه‌‌هاي هنريك ايبسن                                          ن عباس مؤذن                                                ن

آثار ايبسن تقريباٌ تمام نيمه‌ي دوم از قرن نوزدهم را در بر مي‌گيرد. وي زماني به نمايشنامه نويسي روي آورد كه سنت نمايشي اروپا تنها در مرگ دست و پا مي‌زد و تئاتر جدي در آن دوره، تئاتر رمانتيك بود كه صرفاٌ براي مطالعه كردن و خواندن نوشته مي‌شد. برنارد شاو در عصاره‌ي ابيسنيسم مي‌گويد، زماني كه ايبسن نوشتن نمايشنامه‌هايش را آغاز كرد، هنر درام‌نويسي به هنر موقعيت پردازي تقليل يافته بود. عقيده بر اين بود كه موقعيت، هرچه غريب‌تر باشد، بازي كردن نيز بهتر ميسر مي‌گردد. اما ايبسن متوجه شد كه برعكس، هرچه موقعيت خودماني‌تر باشد، ديدني‌تر است. ايبسن در كارنامه‌ي خود بيست و پنج نمايش‌نامه نوشت كه نخستين نمايش او به نام "كاتالين" در سال 1850 منتشر شد و آخرين نمايش ايبسن، به نام "هنگامي كه با چشمان باز مي‌ميريم" يك نمايش سمبوليستي در سال 1899 است. آثار ايبسن تا دهه‌ي 1890 در همه جا شهرت يافت. به گفته‌ي برناردشاو در كتاب مظهر سمبوليسم، نمايشنامه‌هاي او نسبت به آثار شكسپير از اهميت بيشتري برخوردارند. آثار ايبسن را مي‌توان به چهار دوره‌ تقسيم كرد، گرچه ويژگي‌هاي آثار او از دوره‌اي به دوره‌ي ديگر انتقال مي‌يابد: دوره‌اي اول، نمايشنامه‌هاي كلاسيك تاريخي او را در بر مي‌گيرد. دوره‌ي دوم، به دو اثر بزرگ دراماتيك او و در طول اقامتش در رُم به نام "براند" و "پرگونت" باز مي‌گردد. دوره‌ي سوم، زمان نمايشنامه‌هاي مدرن ايبسن است كه خود به دو دهه‌ي 1870 تا 1880 و تراژدي‌هاي او در پايان كار هنري‌اش به نظر مي‌رسد كه پي آمد طبيعي هر دوره، دوره‌ي بعدي است و شاعر رمانتيك همچنان در نمايش‌هاي مشكلات اجتماعي وجود دارد. هر صحنه كم و بيش نشان از مهاجرت كشوري به كشور ديگر دارد. نمايشنامه هاي انتقادي، اجتماعي او در آلمان نوشته مي‌شود و تراژدي‌هاي متاخر و فردگرا محصول دوره‌ي بازگشت او به نروژ است. در نمايشنامه‌ي "اشباح" آن‌چه ايبسن طرح مي‌كند، معرفي سمبل‌هاي اصلي است كه ستون فقرات نمايش‌هايش را تشكيل مي‌دهند و به آن عمق و معنا مي‌بخشد. ناتوراليسم او در واقع پوششي بر سمبوليسم است. شخصيت اصلي نمايش، زني است به نام "آلونيگ" كه مي‌خواهد زندگي كند ولي اشباح را در همه جاي زندگي‌اش مي‌بيند. خانم آلونيگ در قسمتي از اشباح مي‌گويد كه زنان مدرن، دختران، خواهران و همسراني فريب خورده‌اند كه از همه بدرفتاري ديده‌اند، از پي‌گيري رسالت‌هاي خود بازمانده و از ارث محروم گشته‌اند. به هبمن دليل بد خُلق و عبوس شده‌اند. اين زنان در واقع مادران نسل آينده و جديد را تشكيل مي‌دهند. "براند"، اولين درام بلند ايبسن است كه به شعر موزون سروده است و درك درست نمادهاي دوپهلو و گاه چندپهلوي آن آسان نيست. ايبسن در اين درام، چشم اندازي وسيع را از نظرگاهي بلند عرضه مي‌دارد. هرچند كه به مدت نوزده سال كسي جرات نكرد آن را به صحنه ببرد (به دليل دشوار بودن آرايش بعضي از صحنه‌هاي آن و طولاني بودن زمان پرده‌ها) اما انتشار آن به صورت كتاب وي را در مدت زمان كوتاهي به شهرت و اعتبار رساند و حتا مشكلات مالي او را از بين برد. براند، كشيشي متعصب و پايبند به اخلاق است كه شخصيتي جذاب دارد. او قهرماني است كه در پي ايده‌آل‌هاي بلند، صادق و قدرتمند خود است. شعار براند، "همه چيز، يا هيچ چيز" است. يعني همان بحثي كه فيلسوف دانماركي، "كيركگارد" در انتقاد از مسيحيت و ايده‌آليسم قراردادي آن دارد. برناردشاو مي‌گويد، در مقابل فرياد براند كه "خداي شما پير است و خداي من جوان"، علايق سنتي و احساسات قراردادي كليسا رنگ مي‌بازد يا ضعف و خودخواهي به نظر مي‌آيد. اروپا با شنيدن اين فرياد، ناگهان متوجه مي‌شود كه تا امروز خدا را فراموش كرده بود و به‌جاي او شمايلي از يك پيرمرد محترم را مي‌پرستيد كه ريشش را خوب اصلاح مي‌كند و پيشاني بلند او در مردم ايجاد احترام مي‌كند. براند در عين بي‌زاري از اين‌گونه حماقت‌ها كه بت‌پرستي از آن مي‌بارد، خود را مدافع چيزهايي كه بايد باشند اعلام مي‌كند و نه آنچنان كه هستند. او براي رسيدن بر بالين مرد در حال مرگي كه مرتكب چندين قتل نيز شده و تسلاي او خود را ملزم مي‌داند تا در ميان طوفان از تنگه‌اي عميق عبور كند. اما نمي‌تواند بدون همراه اين‌كار را انجام دهد و احتياج به كسي دارد تا سكان قايقش را نگاه داردتا او ترتيب بادبان‌ها را بدهد. ولي ماهي‌گيران ارزيابي او را از حساسيت وضع موجود قبول ندارند و از رفتن با او سرباز مي‌زنند. در اين بين زني كه شيفته‌ي آرمان‌خواهي‌هاي براند شده است با او همراه مي‌شود. سفر، به ازدواج آن دو مي‌انجامد و به تولد فرزندي كه هر دوي آن‌ها به او دل بسته‌اند. بعدها براند كه خواهان عبور از قله‌هاي ايده‌آل‌هاي خود است، به اعماقِ بي‌رحمي و مرگبار آن‌ها سقوط مي‌كند. بدين ترتيب كه ابتدا بچه از سختي آب و هوا بايد بميرد چون براند نبايد از وظيفه‌ي خود شانه خالي كند. سپس زنش را مجبور مي‌كند كه لباس‌هاي فرزند مرده‌اش را به يك زن كولي هديه كند. در انتها، براند پس از قرباني كردن زن و فرزندش در نظر مردم به يك قديس تبديل مي‌شود. به همين خاطر به نظرش مي‌رسد كليسايي كه تازه ساخته است براي مردم كوچك است، پس مردم را دعوت مي‌كند كه خداوند را در معبدش كه ميان كوهستان است عبادت كنند. جمع مؤمنان بعد از مدت كوتاهي كه به اين كار مي‌پردازند، تغيير عقيده مي‌دهند و براند را سنگسار مي‌كنند. در حقيقت اين خودِ كوهستان است كه او را با ريخت بهمن مي‌كشد. در بسياري از نمايش‌هاي ايبسن، خلافكاري به معناي تقلب، قتل و جنايت نيست بلكه اصرار بيرون از اندازه‌ي قهرمانان در درستكاري بي‌جاست. از همين رو خوانند‌گان خلافكارانِ درام‌هاي او را از قبيل براند، در مواردي نماد درستكاري و الگوي ايده‌آل مي‌پندارند، در اين خيال كه به دليل بلاهاي سختي كه اين قهرمانان بر خود هموار مي‌كنند، روحشان نيز در كوره‌ي آزمون‌هاي سخت پخته مي‌شود. درام "براند" قبل از هر جا در نروژ سر و صدا راه انداخت و به عنوان شرح منظومي از نظريه‌ي كيركگارد شناخته شد. پس از براند، درام "پرگونت" شهرت و اعتبار هنريك ايبسن را چند برابر كرد. پرگونت، موجودي است درست نقطه‌ي مقابل(آنتي‌تز) براند. او كشيشي در پي ايده‌آل‌هاي بلند معنوي است. اما در حقيقت دروغ‌پردازي است كه بيرون از حوزه‌ي كام‌جويي خود هيچ اصل و مرامي را به رسميت نمي‌شناسد و ايده‌آلي جز رسيدن به خواسته‌هاي نفساني خود در سر نمي‌پروراند. خودش را "سلطانِ خود" مي‌داند و اين عنوان را بر سردر خانه‌اش مي‌نويسد. دچار اين توهم است كه با نيروي اراده‌ي محكم خود، بر تقديرش لگام مي‌زند و به ثروت، قدرت و كام شهرت خواهد رسيد. در پي اين خواسته‌ها، در كوه و دشت و صحرا خود را به آب و آتش مي‌زند. وارد حرفه‌ي برده‌داري شده و قاچاق ويسكي مي‌كند. با مبلغان مسيحي همداستان مي‌شود، ثروتي كه در آمريكا اندوخته است را در سواحل آفريقا بر باد مي‌دهد. در يك قبيله‌ي عرب خود را مهدي موعود قلمداد مي‌كند. به دختر رقاصي دل مي‌بندد و كار پيامبري را كنار مي‌گذارد و به انواع ذلت‌ها تن مي‌دهد. در نهايت، رقاصه اسب سفيد و دارو ندار او را مي‌ربايد و در بياباني بي‌كس و تنها رهايش مي‌كند. بعد از چندي سرگرداني، پرگونت خود را در كنار ابوالهول مي‌بيند و پيكر آرام و استوار او را نماد ايده‌آل‌ و مظهر خودخواهي مي‌پندارد. بالاخره با يك مرد آلماني آشنا شده و او پرگونت را به باشگاهي مركب از علما و دانشمندان در قاهره مي‌برد. بعد مي‌شود كه آن باشگاه، در واقع تيمارستاني است كه در آن ديوانگان بندهاي خود را پاره كرده و نگهبانان را به بند كشيده‌اند. در اين تيمارستان است كه پرگونت عاقبت سلطان خود شناخته مي‌شود و ديوانگان بر سر او تاج‌گذارده و ستايشش مي‌كنند در حالي‌كه او از ترس و وحشت بيهوش شده و بر زمين مي‌افتد. در حقيقت، از جهت فطرت و رفتار، شباهتي ميان پرگونت و براند وجود ندارد اما در كار ايده‌آل پردازي، يعني ناديده گرفتن واقعيتِ خود و جهان- دو روي يك سكه‌اند و كارشان به دون كيشوت شباهت دارد. اشباح در حقيقت همان وظايف و قراردادهاي سنتي‌ جامعه هستند كه زماني خانم آلونيگ را از ترك همسرش بازداشته‌اند و اكنون از بازگويي حقيقت به پسرش باز مي‌دارند. آن‌ها اشباح توارث اند. اشباح، همان عقايد مرده‌اي هستند كه مي‌توانند به نحوي بر رفتارهاي ما تاثير گزارده و حاكم باشند. چنان كه خانم آلونيگ در سخنراني خود مي‌گويد: به تصور من، ما همه اشباحي از گذشته‌ هستيم. آن‌چه در درون ما وجود دارد تنها سهم ما از پدران و مادران ما نيست، ما تمام عقايد پوسيده‌ و همه‌ي باورهاي كهنه و عميق را از آنان به ارث برده‌ايم. اين عقايد در درون ما اُتراق كرده و ما هيچ‌گاه از آن‌ها خلاص نخواهيم شد. آن‌ها(اشباح) چيزي بيش از نيروهاي جبري اند كه در اغلب آثار ناتوراليستي ديده مي‌شوند و چيزي بيش از شرايط اجتماعي كه ما را شكل مي‌دهند. ژن‌هايي كه ما را مي‌سازند، چيزي معاصر با او بر آن اصرار مي‌ورزند. همان‌گونه كه در نمايش‌نامه‌ي "اركان جامعه" نيز تاكيد مي‌كند كه اشباح باورها و نگرش‌هاي قديم، بي‌وقفه با وجدان جديد عصر حاضر در ستيزند. اركان جامعه در نروژي خيالي مي‌گذرد و جايگاهي كه محل اسارت، تنگ‌نظري، سوداگري و دورويي و محل دفن روح جامعه در دوره‌ي ويكتوريا ست. كل نمايش "اركان جامعه" در يك صحنه اتفاق مي‌افتد و آن نمايي ار اتاق بوروژواها است كه مهم‌ترين حركت دراماتيك در اين اتاق تنگ و تاريك رخ مي‌دهد. لونا، زني با تفكر مدرن است كه اكنون از آمريكا برگشته است. او آمده است تا "پرده‌ها را كنار بكشد و نور و هواي تازه‌اي را در كالبد جامعه بدمد." و در پايان نمايش، شخصيت اصلي داستان متحول گرديده و ابراز مي‌دارد كه زنان، اركان حقيقي جامعه را تشكيل مي‌دهند. اما لونا، كه از زبان نويسنده سخن مي‌گويد معتقد است كه "روح آزادي" را بايد از اركان اصلي جامعه دانست. در واقه نمايشنامه‌ي اركان جامعه، يك بيانيه‌ از طرف ايبسن تلقي مي‌شد كه وظايف ستون‌هاي جامعه را گوشزد مي‌كرد و به مشكلات آن زمان مي‌پرداخت. اين اثر نشان داد كه اساس نمايش معاصر، ستيز احكام بنياني با عقايد، ستيز رياكاري و خودپسندي با اخلاق روشنگرانه‌ي نو، و ستيز بين زنان و مردان، جوانان و پيران، و گذشته با آينده است. ايبسن، به بيان عقايدي مي‌پردازد كه بعدها توسط زيگموند فرويد در بوته‌ي آزمايش فرد قرار گرفت؛ اين‌كه چگونه گناهان گذشته و پنهان‌كاري‌ها، سرشت و رفتارهاي شخصيتي ما را شكل مي‌دهند و ما اكنون در پي خلاصي از پنهان كاري و يافتن شادي تلاش مي‌كنيم. و به قول دكتر استوكمن در پايان نمايشنامه‌ي "دشمن مردم" اثر ايبسن: "هيچ‌گاه حق با اكثريت مردم نيست." دكتر استوكمن همه چيز را به خطر مي‌اندازد تا حقيقت را درباره‌ي آلودگي آب‌هاي معدني به مردم بگويد كه: "حق با من است..."از نگاه هنريك ايبسن، آلودگي وجود دارد و تنها كساني كه بر آن انگشت مي‌گذارند رنج خواهند كشيد. در نمايشنامه‌ي سمبوليستي "مرغان وحشي" كه ايبسن در سال 1884 آن را نوشت، به معرفي سرشت آسيب پذير و شكننده‌ي انسان‌هاي ايدئاليست‌ در زندگي زمخت مدرنيته مي‌پردازد. عنوان اين اثر بر محور يك پرنده‌اي سمبليك متمركز است و آن مرغابي وحشي است كه هنگام زخمي شدن به اعماق درياچه فرو مي‌رود. شخصيت‌هاي اصلي اين نمايش، دو نفر هستند، "ربكا وِست" كه زني سرشار از انرژي و به دنبال خودشناسي است و ديگر، "جان روسمر"- كه يك ايدئاليست در پي انقلاب روحي است. هر دو آن‌ها در سيطره‌ي نيروهاي ناخودآگاه دروني خود قرار دارند. ربكا به روسمر علاقمند مي‌شود و همسر او را به خودكشي راهنمايي مي‌كند. ربكا خود را وارد خانواده‌ي قديمي مسلك روسمر كرده كه اعضاي آن به شدت مذهبي و محافظه‌كارند؛ قصد او اين است كه آخرين فرد اين خانواده يعني روسمر را شيفته‌ي خود كند و او را وسيله‌ي ارضاي جاه‌طلبي و اجراي نقشه‌هاي خود قرار دهد و با اين كار در مبارزه‌اش بر ضد كهنه پرستي و به خاطر ازادي و ترقي، توفيق يابد. هنگامي كه همسر روسمر خودكشي مي‌كند، عشق ربكا به روسمر نيز رنگ مي‌بازد. مرغان وحشي يك نمايش تراژيك است كه در آن، مرگ تنها راه پيش‌روي روسمر و ربكا به سوي عشقي كامل است. در درام "عروسك‌خانه"، خانواده‌ي "هلمر" تصوير مجسم يك خانواده‌ي ايده‌آل است كه حقيقتاٌ "يك خانواده‌ي خوشبخت" را مي‌توان درباره‌ي آن‌ها بكار گرفت. چنان كه درباره‌ي خانه‌ي آن ها عنوان مرسوم نام "كانون گرم خانوادگي" و "كاشانه‌ي سعادت" را مي توان بر آن نهاد. در آغاز درام، با زن و مادر اين خانواده‌ي خوشبخت يعني "نورا" آشنا مي‌شويم كه زيبايي او در اوج دلبري و در عين حال حكايتي از كارداني و كدبانويي و مثالي از عشق و مادري مهربان است كه در اوج جواني سه كودك را به دنيا آورده است. نورا، در نهايت بردباري مدت هشت سال در انتظار معجزه‌اي است كه به جريان يكنواخت امور عادي از قبيل زناشويي، بچه‌داري و روابط اجتماعي او معنا و رنگ و بويي تازه بدهد. براي درمان شوهرش جعل سند مي‌كند و خوشحال است كه اگر روزي تخلفش برملا شود، شوهرش به حمايت از او بر مي‌خيزد و تقصير را به گردن خود مي‌گيرد. و براي نجات او كه به خاطر عشق به شوهرش مرتكب گناه شده است، با كمال ميل، مال و موقعيت اجتماعي و اعتبارش را فدا مي‌كند. در حقيقت ايبسن تنها با استبداد ايدآل‌ها مبارزه نمي‌كند، او شاعري است كه خود را صيد مي‌‌كند و بي‌ امان در كار شكستن و بازسازي خويش است. جز شناختن فطرت ناهموار خود راهي نمي‌بيند. سراغ سرنوشت را در سنگلاخ وجود خود مي‌گيرد، نه مانند پيشينيان، در ستارگان و آسمان.

منابع: جهان مدرن. مالكوم برادبري. ترجمه فرزانه قوجلو عصاره‌ي ايبسنيسم. برنارد شاو ايبسن شاعر (نمايشنامه‌ي عروسك‌خانه) اثر هنريك ايبسن. مترجم منوچهر انور