User:अलका इंदापवार

ज्ञानेश्वरीतील व्यक्तीचित्रणांचा विकासक्रम ज्ञानेश्वरीत संत ज्ञानेश्वरांनी संवादाच्या चार जोड्या रंगविल्या आहेत.त्याच्यातील संवाद भावप्रगटीकरण आणि आशय यामुळे ही व्यक्तीचित्रणे ते वर्णन लक्षणीय झाले आहे .धृतराष्ट्र संजय अर्जुन श्रीकृष्ण या चारहि व्यक्तीचित्रात एक चढता क्रम रंगविला आहे. 1 धृतराष्ट्र -- कनिष्ठ नीच स्थितीशील वृत्तीचे प्रतिनिधी  ठरतो. मानवाकडून अमानुषतेकडे वाटचाल करणारा पुत्र स्नेहाने आंधळा झालेला  रंगविलेला आहे. 2 संजय-- केवळ राजाश्रयाला असणारा सारथी म्हणून  काम पहाणारा परंतु युद्धभूमीवरील प्रसंग सांगता सांगता स्वतःच्या व्यक्तीत्वाचा विकास करणारा खरा मानवी वाटतो. 3 अर्जुन -- हा अपमानित पण अन्याय सहन न करणारा सत्यासाठी झगडणारा ईश्वरनिष्ठ ज्ञानीभक्त आहे. तसेच त्याची जिज्ञासा वृत्ती अखंड जागरुक आहे. 4 श्रीकृष्ण --श्रीकृष्ण प्रत्यक्ष  परब्रम्ह असून मानवीय आहे.अर्जुनाच्या प्रश्नांची संशय निवृत्ती करणारा तो ज्ञानी तर आहेच  शिवाय भावना जपणारा सह्रुदय मानवी व्यक्तीत्व आहे. ज्ञानेश्वरीतील या पात्र रचनेत धृतराष्ट्रा सारख्या आसुरी वृत्तीचे संजयाप्रमाणे जागरुक मानवात रुपांतर होणे महत्त्वाचे आहे .तसेच मानवाचे प्रगतीकडे म्हणजेच देवत्वाकडे उत्क्रांत होणे आवश्यक आहे. ही अतिमानवता म्हणजेच अज्ञान निवृत्ती व ज्ञानवृत्ती होय. याप्रमाणे धृतराष्ट्र संजय अर्जुन श्रीकृष्ण असा एक विकास क्रम रसिक वाचकाला सुखावून जातो. म्हणोनि जयाचिया चित्ता ! माझी जवळिक पांडुसुता ! तेव्हाचि तो तत्वता ! स्वरूप माझे !!४२७!! तैसा दीपे दीप लाविजे ! तेथ आदील कोण हे नोळखिजे !!४२८!!( ज्ञानेश्वरी अ.९) तैसा सर्वस्व जो मज भजे ! तो मीचि होऊनि ठाके!!

एका दिव्याने दुसरा दिवा लावावा मग पहिला दिवा कोणता हे ओळखता येत नाही तसे सर्व भावाने भजन करणारा कृष्णच होऊन जातो याप्रमाणे  कृष्णरुप होण्याची प्रक्रियाच ज्ञानेश्वरीत आहे.