User:देवस्मिता मिश्रः

शिक्षायाम् अनुशासनस्य आवश्यकता - शिष्टजनैः निर्मिता या जीवनशैली तस्याः अनुकरणमेव अनुशासनम्।अनुशासनम् नाम शास्यते अनेन इति शासनम् ।अनु उपसर्ग पूर्वक शास् अनुशिष्टौ धातोः तस्मात करेण ल्युट् प्रत्यये सति अनुशासनम् इति रूपं भवति । सर्वस्मिन् अपि क्षेत्रे अनुशासनस्य अतीव आवश्यकता वर्त्तते ।तत्रापि शिक्षायाम् अनुशासनस्य तादृशी एव आवश्यकता वर्त्तते यादृशी शरीर रक्षणाय आहारस्य आवश्यकता भवति।यदि मानव जीवने अनुशासनं न स्यात् तर्हि समग्रमपि जीवनं पशुवत् भावहीनं धर्म भ्रुष्टं च स्यात् । आङ्ग्लभाषायां अनुशासनस्य कृते Discipline इति शव्द उपयुज्यते।अस्य शव्दस्योत्त्पतिः DISCIPLINA इति लैटिनशब्दात् भवति ।यस्यार्थो भवति अभ्यासः नियमः शिक्षा, व्यवस्था अध्यापनं प्रशिक्षित व्यवस्था च । प्राचीनकाले गुरुकुले आचार्याः छात्रान् अनुशासनविषये वहूपदेशान् ददाति स्म ।तत्र यथा-सत्यं वद । धर्मं चर । स्वाध्यायात्मा प्रमदः ।मातृदेव भव । पितृदेवो भव । आचार्य देवो भव । श्रध्दया देयम् । इत्यादयः । एवं परञ्च अनुशासनेऽपि कालप्रभावेण तत्तद्वादानुगुणं परिवर्तनं दृश्यते। यथा -●आदर्शवादानुगुणमनुशासनम् । ● प्रकृतिवादानुगुणमनुशासनम् । ● व्यवहारानुगुणमनुशासनम् । ● यथार्थवादानुगुणमनुशासनम् । तथा च आधुनिकेषु अनुशासनस्य एवं प्रकाराणि सन्ति । यथा -1.दमनात्मकानुशासनम् 2.प्रभावात्मकानुशासनम् 3.मुक्त्यात्मकानुशासनम् एवं प्रकारेण ज्ञायते यत् अनुशासनस्य मुख्योदेश्यं भवति आत्मनियन्त्रणक्षमतायाः विकास सम्पादनमं, व्यवहार सम्वध्दसमस्यानाम् निवारणम्, प्रजातन्त्रात्मचभिवृत्तेः विकास सम्पादनम् एवं तत्रापि मुख्यं भवति छात्राणां सदाचरण सम्पादनमं येन अस्वाभाविकानां प्रवृत्तिनाञ्च शक्तीनां नियंत्रणं कृत्वा अव्यवस्थायाः व्यवस्था सम्पादनमेव शिक्षानुशासनस्य परमोदेश्यं वर्त्तते ।