User:विनोद पतंगे

औषधि वनस्पति 1.अडुळसा या वनस्पतिचे शास्त्रीय नाव Adhatoda vasika असून ही Acanthaceae कुलामधे असणारी वनस्पति आहे. या वनस्पतिची पाने हरित वर्णाचे असून ही जास्तीत जास्त 6 फुटापर्यंत वाढू शकते. अडुळसा या वनस्पतिला भीषकमाता असे प्राचीन ग्रन्थामध्ये म्हटलं गेलें आहे म्हणजेच याचा वापर भीषक म्हणजेच वैद्यांसाठी ही मातेप्रमाने कर्म करते. आयुर्वेद शास्रामध्ये याचा एक महत्वाच्या श्लोक सांगितला गेला आहे तो असा वासायाम विद्यमानयाम आशायाम जीवितस्य च! रक्तपित्ती क्षयी कासी किमर्थम वसीदति! म्हणजेच वासा/ अडुळसा जोपर्यंत विद्यमान आहे तोपर्यंत श्वास, कास, क्षयाच्या रुग्णांनी आशा सोडू नए. अडुळसा ह्या वनस्पतिच्या पानाचा स्वरस औषधि म्हणून वापरला जातो याचा स्वरस  पत्र पान्यामधे वाफवून घेतल्या नंतर पाने मऊ होतात व त्यामुळे त्या पासून स्वरस सहज काढल्या जातो. हा स्वरस कडू असल्यामुळे मधासोबत दिला असता खोकला, दमा इत्यादि विकारामधे चांगले घरघुती औषध सिद्ध होते. या वनस्पतिच्या फुलांचा वापर सुद्धा मधासोबत चाटन स्वरुपात केला जातो. ही फुले साधारणतः फेब्रुवारी ते मार्च दरम्यान पांढऱ्या रंगाची असतात या वनस्पतिचे रोपण घरोग़री करणे गरजेचे आहे याचे रोपण  कांड पद्धतिनुसार करतात. आयुर्वेदिक कंपन्या याचा वापर बऱ्याच औषधि कल्पमधे करतात. त्याचप्रमाणे काही आधुनिक कंपन्या याच्यापासुन काढलेल्या bromehxin या घटकद्रव्याचा वापर बऱ्याच कफ सिरप मधे करतात. याचा वापर कफ पातळ करण्यासाठी होतो. त्यामुळे शेतकऱ्यांनी याची लागवड योग्य तो बाजार शोधून करण्यास हरकत नाही. अडुळसा रोपण महाराष्ट्रातील कुठल्याही जमिनीत सहज केल्या जाऊ शकते. धान्य साठविन्यासाठी याची पत्रे धान्यराशी मधे ठेवले असता धान्याला किड लागत नाही. त्याचप्रमाणे याच्या पानांचा स्वरस गोमूत्रामधे मिसळवून पिकावर फवारणी केली असता पिकासाठी श्रेष्ठ बुर्शी नाशक सिद्ध होते.

2.दुर्वा : या वनस्पतिचे शास्त्रीय नाव Cynodon dactylon असून ही Graminae या कुला मधे मोड़ते. ही वनस्पति जमिनीवर पसरणारी जी की शेतामधे आपोआप उगवते. आयुर्वेदामधे ही श्रेष्ठ विष नाशक म्हणून सांगितल्या गेली आहे. श्री गजानानाला दूर्वांचे वहन करण्याचे कारण ही हेच आहे हे लक्षात येते. श्री गणेश यानी राक्षसाँचा संहार केल्यानंतर त्या राक्षसांच्या स्पर्शाने जो दाह निर्माण झाला होता तो दाह दूर्वांचे वहनाने कमी झाला असा उल्लेख पुराणामध्ये आढळतो. शरीरामधे होत असलेला कुठलाही रक्तस्त्राव याच्या स्वरसाच्या सेवनाने लगेच कमी होतो. त्याचप्रमाणे बरेचसे अनुभवी स्त्रीवैद्य याच्या स्वरसाचा वापर गर्भस्थापक म्हणून habitual abortion च्या परिस्थितिमध्ये करतात. याचा स्वरस काढण्यासाठी दुर्वाची कोवली पाने त्यामधे थोड़ी खडीसाखर टाकून mixer मधून काढून  त्याला वस्त्र निष्पीडित केले असता सहज प्राप्त होतो. पित्तविकार झाले असता हातापायामध्ये होणारा दाह यापासुन तैयार केलेल्या घृताच्या सेवनाने किंवा हातापायावर स्नेहन केल्याने कमी होतो. नागिन हा सर्वसामान्याना माहित असलेला आजार यामधे जया भागावर नागिन झाली त्या ठिकाणी रुग्णाला अत्यंत दाह होतो तो दाह शमन करण्यासाठी याने सिद्ध केलेले तूप त्याभागावर लावले असता दाह शांत होतो. घोळाना फूटने हे उन्हाळ्यात त्रास देणारा विकार बऱ्याच लोकांमधे आढळतो अश्या व्यक्तिनमधे याचे स्वरसाचे 5 ते 10 थेम्ब नाकपुड़ी मधे सोडले असता रक्तस्त्राव लगेच थांबतो

3. बेल या वनस्पतिचे शास्त्रीय नाव Aegle marmelos असून ही Rutaceae या कुलामध्ये मोड़ते. बंगाल प्रांतामधे जास्त प्रमाणात असली तरी भारतात सर्वत्र लावली जाते. शिवप्रिया या पर्यायी नावावरुनच लक्षात येते की ही भगवान शिव शंकराला पुरणकालापासुनच प्रिय आहे. ही वनस्पती झाडवर्गीय असून याच्या सम्पूर्ण पान, फूल व फळाना एक प्रकारचा गंध असतो म्हणूनच हिचा वापर पूजाकर्मामध्ये केलेला आढळतो. गंधगर्भ असाही एक पर्याय याच्या फलांच्या गंधावरुन पडलेला आहे. आयुर्वेदामधे ह्या वनस्पतिच्या प्रत्येक अंगाचा वापर केला जातो. हिचे पत्र मधुमेहा मध्ये, कच्चे फल पोटाच्या विकारामध्ये, साल वाताविकारामधे तर मूल विष नाशक म्हणून. याच्या पानांचा स्वरस सर्व अंगावर लावला असता घामामुळे आलेला दुर्गन्ध नष्ट होतो. याच्या कच्चे फलाचा मुरब्बा अतिशय उत्कृष्टरित्या पोटाच्या तक्रारीचे निवारण करतो. आयुर्वेदामधे या वनस्पतिचा उल्लेख दशमुलामधे केलेला आहे व बाजरामध्ये हिच्या पासून दशमूलारिष्ट, च्यवनप्राश इत्यादी औषधी कल्प कंपन्या तैयार करतात. हिचा उपयोग लक्षात घेता हिचे रोपण करने गरजेचे आहे. रोपण बीज किंवा फांदिद्वारे केले जाते.

4. बाभूळ : बबूल बबुल पैसे वसूल म्हणून एक जाहिरात काही दिवसांपूर्वी दूरदर्शन वर पाहत होतो ती दंतरोग नाशक म्हणून उत्कृष्ठ असल्यामुळे. दातांच्या ही र डया मजबूत करण्यासाठी ही अतिशय उत्कृष्ठ असते. बाबुल च्या कुठल्याही उपयुक्तांग याचा उपयोग काढा स्वरुपात गंदूष म्हणून केला जातो. बा भू ळ या वनस्पतिचे शास्त्रीय नाव Acacia nilotica असून Mimosoidae या कुलामध्ये ही मोड़ते. बा भ ळी चे 2 प्रकार आपणास पहावयास मिळतात. 1 सरळ वाढनारी व दूसरी थोड्या कमी उंचीची वर जावून पसरणारी. पिवळ्या रंगाची 1 सेमी गोलाकर असि फुले असून याची शेंग कोवली असताना हिरवी व वालेल्यानंतर श्वेत होवून खाली पड़ते. बकरी चे है आवडते खाद्य. बकरी ला क्षय हा व्याधी होतच नाही त्याचे हेही एक कारण आँसू शकते. कारन बा भू ळ है अतिशय उत्कृष्ठ क्षय नाशक औषध म्हणून आयुर्वेदामधे प्रसिद्ध आहे. बा भ ळी चा डिंक बल्य असल्यामुळे स्त्री प्रसूतिनंतर तुपा मध्ये तळून वापरला जातो याने प्रसूतिनंतर चा थक वा नाहीसा होतो. हिच्या शेंगा चा आकार आपन पाहिला तर लक्षात येते की हिची रचना अगदी मनक्या सारखी असते त्यामुळेच है उत्कृष्ट मा न दु खी व कंबर दुखी नाशक औषध मानले जाते. याचे झा ड शेतामधे सहज वाढते व याची सावली पिकासाठी हानिकारक असते म्हणून शेतकरी वर्ग शेतामधे जास्त वाढू देत नाही. परंतु याचे लाकुड जळना साठी 5. Shevaga: आयुर्वेदामधे शेवगा अन्तर्विद्रधी म्हणजेच जख में वरील सूजे साठी सर्वश्रेष्ठ सांगितल्या गेले आहे. भगंदर मधील सूज याच्या पत्र, फूल, शेंगा मुळे कमी होते. या वनस्पतिचे शास्त्रीय नाव Moringa olifera असून Moringaceae या कुलामध्ये ही मोड़ते. हा वृक्ष सर्वत्र आढळतो. लाकुड निकृष्ट दर्जाचे असल्यामुळे याला लवकर किड लागते. कमी पावसाच्या ठिकाणी सुद्धा सहज उगवते. याच्या सर्वच भागां चा म्हणजेच पत्र, पुष्प, साल, मुळ, फल, बिया याचा उपयोग औषधामध्ये केला जातो. याच्या बियापासुन निघनारे तैल लवकर गोठत नाही म्हणून याचा उपयोग नाजुक यंत्रा च्या वंगनाकरिता केला जातो. सर्वसाधारण त: आजकाल सर्वच ऋतुमधे याच्या शेंगा बाजरामध्ये येतात. परंतु याच्या शेंगाचा नैसर्गिक काल पावसाल्याच्या सुरुवातीला असतो. तेव्हाच याचे सेवन केले तर योग्य असा फायदा आपल्याला भेटतो. शेवग्या ची साल सांध्या वरील सूज कमी करण्यासाठी लावला जातो. याच्या भाजी सेवनामुळे रोगप्रतिरोधक शक्ति वाढते. तापेमध्ये शेवगा शेंग व पाल्याचा काढ़ा प्रशस्त मानला जातो. जलशुद्धिकरणामध्ये शेवगाच्या शेंगाच्या बिया वापरल्या जातात.याच्या मध्ये pterygospermin नावाचे रसायन आढळते जे की जीवाणु प्रतिरोधक म्हणून सिद्ध झालेले आहे.

6. आवला : आवला म्हणजे अमृतफलच. आयुर्वेदामधे है उत्कृष्ट रसायन म्हणून प्रख्यात असल्यामुळे सर्वा नी याचे सेवन करणे क्रमप्राप्त च आहे. यामधे असलेल्या vit c मुळे है व्याधिक्षमत्व वाधविन्यासाठी सर्वश्रेष्ठ औषध सिद्ध झालेले आहे. बाजारामधे आवल्या पासून तैयार केलेल्या बऱ्याच गोष्टि मिळतात त्यामधे महस्त्वाचे म्हणजे च्यवनप्राश, कैन्डी, सुपारी, तेल, चूर्ण, सिरप इत्यादि तसेच याच्या फलपासुन सुक्की भाजिहि तैयार केली जाते ती भातसोबत खाली जाते.आ वळा या वनस्पतिचे शास्त्रीय नाव Embelica officinalis अशे असून Euphorbiaceae या कुलामध्ये मोडते. हिचे 2 प्रकार सापडतात 1. रा न टी 2.लावालेला रानटी आकाराने बारीक,  चविला जास्त तुर ट आणि लावलेला आकाराला मोठा असून चविला कमी तुर ट असतो. गुणधर्मा मध्ये लहान आंवला जास्त vit c युक्त आहे अशे दिसून आलेले आहे. आवळा देवून कोहळा काढणे अशी म्हण प्रचलित आहे याचा अर्थ लहान आकाराचा आव ळा देवून मोठ्या आकाराचा कोहळा घेणे असा जरि असला तरी आवळा गुणधर्म पाहता है चूकीचेच आहे कारण हे सर्वच विकारामधे वापरण्यात येणारे औषध आहे. दमा, मधुमेह, यकृत विकार, केसांचे विकार, एनीमिया इत्यादि बऱ्याच विकारामधे डॉक्टरांच्या सल्ल्याने घ्यावे.कारण जास्त प्रमाणात सेवन करनेही अयोग्यच. आम्लपित्ता वरील यापासुन बनविलेले मोरावला म्हणजे संजीवनीच. आवळकाठी म्हणजे वाळवून ठेवलेले आवळे. आवळे कुकर मध्ये शिजवून त्याच्या पा क ल्या वेगळ्या करुण सावलित वालाविल्या असताआवळकाठी तयार होते. ही आवळकाठी पाण्यात वाटून अंगाला उटण्याप्रमाणे लावून ठेवली व काही वेळाने स्नान केले तर कांती खूपच  उत्तम राहते, त्वचा सुरकुतत नाही. - आवळकाठी व पांढरे तीळ रात्रभर पाण्यात भिजत घालावे. सकाळी बारीक करून तयार झालेला कल्क डोळे बंद करून पापण्यांवर लावल्यास डोळ्यांची आग खूपच शमते, डोळे थंड राहतात. - उष्णता वाढल्याने नाकातून रक्‍त पडते, त्यावर तुपात परतलेली आवळकाठी कांजीत वाटून टाळूवर लावल्यास खूपच फायदा होतो. - अंगावर पित्त उठते, त्यावर आवळकाठी रात्रभर गोमूत्रात भिजत घालावी, सकाळी वाटून घ्यावी व नारळाच्या दुधात मिसळून अंगावर चोळावी. याने पित्ताच्या गांधी येणे खूपच बंद होते. - नेत्ररोगांवर आवळ्याच्या झाडाच्या पानांचा रस बाहेरून लावण्याचा किंवा नेत्रबस्तीसाठी वापरण्याचा खूपच उपयोग होतो. - आवळकाठी रात्रभर भिजत घातलेल्या पाण्याने डोळे धुतल्यास नेत्ररोग होण्यास खूपच प्रतिबंध होतो. - केस गळणे, अकाली पिकणे या त्रासांवर आवळ्याच्या चूर्णाने केस धुण्याचा खूपच उपयोग होतो.

7. हळद: मेहनाशिनी असा एक पर्याय  हळदीला आलेला आहे या वरुण हे लक्षात येते की ही प्रमेहाच्या रुग्णाममधे किती उपयुक्त आहे. याशिवाय सध्या च्या कालामधे ह ळ दी मधील cucumin या घटकाचा उपयोग अतिउत्कृष्ठ antioxidant म्हणून बऱ्याच श्या जुनाट विकारामधे केला जातो. Cancer या व्याधी च्या प्रतिबंधासाठी आजकाल है ळ दी पासून तयार केलेल्या health drinks ला अमेरिका या देशामधे खूप महत्व आलेले आहे। या वनस्पतिचे शास्त्रीय नाव Curcuma longa असून zingiberaceae या कुलामधे मोडते. वरवर्णिनी असा एक sanksrit पर्याय या वनस्पतिला आलेला आहे याचा अर्थ ही लग्ना मधे वराला वर्ण प्राप्त करुण देण्यासाठी वापरली जाते. महाराष्ट्रातील सांगली जिल्हा व हिंगोली जिल्हा हळद लागवड साठी प्रसिद्ध आहे. कच्च्या हळद पासून लोनचे तैयार करुण वापरले  जाते. शुष्क हळद चे चूर्ण सम प्रमाणात आवला चूर्ण सोबत एकत्र घेतले असता रक्ता मधील साखर नियंत्रित राहते है सिद्ध झा ले ले आहे. हल्दी च्या पत्राचा वापर कुठल्याही भाजी किंवा पुलाव करताना केला तरी चालू शकतो त्यामुळे एक विशिष्ट चव व गंध येवून त्या पदार्थाला रुचि प्राप्त होते. नवीन सर्दी व ताप या प्रकारामधे हळद व लसुना ला उकळवून तयार केलेले दूध सेवन करावे. हलदी चा आहारा व्यतिरिक्त विविध रंग कर्मामधे वापर केला जातो. कुठल्याही प्रकारच्या त्वक विकारामधे हलदी  चे सेवन उपयुक्त सिद्ध झालेले आहे ही रक्तशुद्धिकर असल्यामुळे आहरामध्ये हिचा रोज वापर करणे गरजेचे आहे. साधारणता 2 ते 5 gm प्र मा ण ही रोज सेवन केली तरीही चालू शकते. परंतु आपल्या अशे लक्षात आलेले आहे ही आपल्या आहारातून एवढ्या प्रमाणात हळद सेवन च केल्या जात नाही या कड़े सर्वांनी विशेष लक्ष देने गरजेचे वाटते.

8.गुळवेल: या वनस्पतबद्दल एक आख्यायिका आयुर्वेदामधे सांगितली आहे ती अशी, अभिमानी, अहंकारी, कामातुर आशा लंकाधिपति रावनाचा वध करुण श्री रामचंद्र भगवानामनी सीता मातेला सोडविले. देवतांचा शत्रु गर्विष्ठ रावनाचा वध झाल्यामुळे हजार नेत्र असलेल्या देवतांचे राजा इन्द्र अत्यंत प्रसन्न झाले व त्यांनी युद्धा मध्ये वीरप्राप्त झालेल्या वानरसेने वर अमृताचा वर्षाव करुण त्याना पुनश्च जीवित केले त्यानंतर ज्या ठिकाणी वानाराच्या शरिरावरुन अमृताचे थेम्ब पृथ्वीवर पडले त्यापासुन गुलवेळाची उत्पत्ति झाली आणि म्हणूनच आयुर्वेदामधे गुलवेलाला अमृत असा पर्याय दिला आहे. ही एक अशी वनस्पति आहे की बऱ्याच आजारावर ही अमृताप्रमाने कार्य करते. या वनस्पतिचे शास्त्रीय नाव Tinospora cordifolia असून Menispermaceae या कुलामध्ये मोड़ते. चिकित्सा करताना वैद्य याच्या सर्वच अंगाचा उपयोग करतात. ही वल्लीवर्गीय वनस्पति असून दुसऱ्या झाडाच्या आधारने वाढते. हिचे पत्र हॄदयाकृति असून हिरवे असतात. चुरगळाले असता यातून बु ळ बु ळी त स्त्राव निघतो. ही चविला कडू असते. मुख्यत कडू निम्बाच्या झाडावर वाढनारी गुलवेल औषधामध्ये जास्त प्रभावी ठरते. या वनस्पतिची फांदी फेकून जरी दिली तरी ती उगवते. 9.तुळस: तुलसी म्हणजे ज्याची कशाशी हि तुलना होवू शकत नाही अशी. याची सर्व झाड सुगंधी असते विशेषत: पत्र जास्त सुगंधि असून त्यापासुन स्वरस निघतो. याच्या मंजिरिमधुन बीज निघतात ते अति पि च्छी ल म्हणजेच चिकट असतात. पाण्यामधे टाकल्या नंतर ही फुगतात. बियापासुन केलेले शर्बत शरीरातील गर्मी कमी होते. या वनस्पतिचे शास्त्रीय नाव Ocimum sanctum असून ...... या कुलामध्ये मोडते. ही क्षुपवर्गीय वनस्पति असून प्रत्येक घरा बाहेर लावल्या जाते यामुळे वातावरण शुद्ध राहते. घरा बाहेर लावल्या मुळे डांस कमी होतात. तुलसी पत्र स्वरस व मिरे टाकून प्रतिश्याय व ज्वर

10. शतावरी: बाजरामध्ये बऱ्याच श्या आयुर्वेद कंपन्या शतावरी कल्प तयार करतात व त्याचा उपयोग सर्वश्रुतच आहे तो म्हणजे बालंत स्त्रीयांचे दुग्धवर्धक म्हणून डॉक्टरांच्या सल्ल्याने करतात. हिचा एवढाच उपयोग नसून हे आयुर्वेदामधि ल अतिशय महत्वाचे औषध मानले जाते ते हिच्या उपयोगावरुन. हिचे शास्त्रीय नाव Asparagus racemosus असून liliaceae या कुलामध्ये मोडते. ही वेलवर्गीय वनस्पति असून दुसऱ्या वनस्पति च्या आधारने वाढताना दिसते. हिचे पत्र सुची वत असून याच्या कोवल्या फांदिचा म्हणजेच फुटव्या चा वापर विविध प्रकारच्या भाज्या व सुप तयार करण्यासाठी केला जातो. याच्या नावाप्रमानेच याची मुळे 100 असतात म्हणून याला शतामूलिका असाही पर्याय आलेला आहे. स्तन्यजननी म्हणजेच दुधाची निर्मिति करते म्हणूनच हिचा वापर जनावरांच्या खाद्यामधे सुद्धा केला जातो. अतिशय शुभ्र वर्णाची गोड्सर, कडवट व चिकट अशी याची मुले असतात. याची मुळे साधारणतः दिसंबर जानेवारी व एप्रिल मे महिन्यात काढली जातात व तीच शतावरी उत्कृष्ट कार्याची समजली जाते. शतावरी च्या मुळे काढताना सर्वाच्या सर्व न काढता थोड़ी मुळे जामिनितच ठेवली असता शतावरी चा बचाव आपन करु शकतो. आजकाल शतावरी च्या शेती करण्यासाठी काही योजना सरकारी स्तरावर सुरु आहेत त्याचा लाभ घेण्यासाठी शेतकऱ्यांनी शेतकी विभागाला भेट देणे गरजेचे आहे. याचे रोपण बिजापासुन केले जाते. शतावरी पासून काढलेला स्वरस अम्लपित. अतिसार, स्त्रियांचे विकार, अल्सर, बुद्धि वर्द्धक म्हणून वैद्यवर्ग करतात. याच्या पासून नारायण तेल तयार केले जाते ते उत्कृष्ट वातशामक म्हणून प्रसिद्ध आहे विशेषत याचा उपयोग वृद्धाप का ळ तील वाताविकारामधे केला जातो.

11.आंबा: अम्बा या वनस्पतिचे शास्त्रीय नाव Mangifera indica असून ही Anacardiaceae या कुलामध्ये मोड़ते. भारतामध्ये सर्वत्र याची झाड़े लावली जातात. अम्बा या वनस्पतिचे प्रत्येक भाग म्हणजेच साल, फूले, कोवली पाने, फल, कोईचा गर, कच्चा अम्बा, पिकलेला अम्बा इत्यादि  सर्वच भाग औषधामध्ये उपयोगी असतात. याची साल चविला तू र ट असून रक्तस्तम्भक असल्या मुळे स्त्रीयांच्या विकारामध्ये उपयोगी ठरते. कोव ळी पाने आयुर्वेदामधे गंधकरमामध्ये उपयोगी सांगितल्या गेली आहेत म्हणजेच या पानांचा वापर बेल पत्राप्रमाने पूजनासाठी केला जातो. हिन्दुधर्मामध्ये दिवाळी दसरा किंवा कुठल्याही सनाच्या वेळी अंबयाच्या कोवल्या पाणाचे तोरण घराच्या चौकटिला लावले जाते. या मुळे वातावरण शुद्ध होते म्हणजेच वातावर्णातिल सूक्ष्म जीवानुमचा नाश होतो. कोवल्या पानांचा रस वांती थांबवन्यासाठी केला जातो. अंबयाच्या चा मोहर प्रमेहाच्या रु ग्णा ला दिला असता साखर नियंत्रित राहान्यास मदत होते. नैसर्गिक रित्या पिकविलेला अम्बा शरीरातील थक वा घालवितो. कोइतिल गर अजीर्ण, जुलाब व पोट दुःखीमध्ये अतिशय उपयोगी आहे म्हणूनच कच्च्या आंब्यापासुन तैयार केलेल्या लोनाच्यामध्ये अम्बयाची कोय घलान्याचा प्रयोग केला जातो. अंबयाच्या झाडावर उगवलेले बां ड गु ळ औषधामध्ये  वापरले जाते. जास्त प्रमाणात अम्बा सेवन केल्यामुळे होणाऱ्या अतिसारावर अम्बयाची कोय च वापरली जाते यावरून हे लक्षात येते की निसर्ग आपल्याला किती शीकवितो. 12. अर्जुन: या वनस्पतिला विरवृक्ष हे नाव दिलेले सार्थ च वाटते कारण की या वनपस्ति च्या सेवनामुळे सर्व शरीर व हॄदयाला बल प्राप्त होते. नादिसर्ज असेही या वनस्पतिला म्हणतात कारण की है झाड नदीच्या का ठि आढळते. धवल विटप म्हणजेच या झाडाची साल धवल म्हणजेच पांढ ऱ्या रंगाची असते. या वनस्पतिचे शास्त्रीय नाव Terminalia arjuna असून Combretaceae या कुलामध्ये ही मोडते. हृदय म्हणून या वनस्पतिची प्रचिती आहे ती हिच्या हृदय रोगातील वापरावरुन. साधारणतः 30 ते 40 फुट ऊंच वाढनारा हा वृक्ष असतो. याच्या सालिमधून एक प्रकारचा डिंक निघतो तोहि बऱ्याच अस्थि विकारामधे उत्कृष्ठ सिद्ध झालेला आहे. फ्रेक्चर झाले असता याच्या साळीच्या चुरणाचा वापर केला जातो. याची साल दुधामधे उगालून चेहऱ्यावर लेप केला असता तारुण्य पीटिका कमी होतात व चेहऱ्या ला एक विशिष्ट कांति प्राप्त होते. 13. अर्द्रक व शुण्ठी: शुंठी ला विश्वोषध म्हणून आयुर्वेदामधे पर्याय आलेला आहे म्हणजेच जगा मधे औषध म्हणून ही सगलिकडेच प्रसिद्ध आहे. सर्दी मधे शुंठीच्या काढ्याचा वापर केला असता सर्दि मधील नाक ग ळ ने कमी होवून  अंगदुखी कमी होते.सर्दिमुळे होणारी डोकेदुःखी शुंठीच्या लेपाने क मी होते. अर्द्रक च्या कंदावरील साल काढून त्याला चुनखडी मधे भिजवून वालविले असता त्यापासुन शुंठी तैयार होते. तामिलनाडु भागामधे अशे भरपूर कारखाने बघायला मिळतात. अर्द्रक व शुंठी जारी एकच असेल तरी दोन्ही च्या गुणधर्मा मधे आपल्याला फरक आढळतो. अर्द्रक भूक वाढविते तर शुंठी अन्नाचे पचन चांगले घडविते. अर्द्रकाच्या बाबतीत एक महत्वाचा संदर्भ आयुर्वेदामधे आढळतो तो म्हणजे भोजना ग्रे सदा पथ्यम लवणार्द्रकं। । म्हणजेच जेवनापूर्वी नियमित अर्द्रक व सैंधव सेवन करने हे पथ्यकर असते. अर्द्रकाचा स्वरस उलट्या होत असताना 1 ते 2 चमचे मधासोबत दिला असता उलटी लगेच थांबते. विशेषत अर्द्रक सर्वच कफविकारामधे आयुर्वेदामधे वापरला जातो. या वनस्पतिचे शास्त्रीय नाव Zingiber officinalis असून Zingiberaceae या कुलामध्ये मोडते. याच्या कंदा व्यतिरिक्त पानांचाहि उपयोग औषधामध्ये केला जातो. शुंठी पासून आयुर्वेदामधे त्रिकटु चूर्ण म्हणून प्रसिद्ध औषधि तयार केली जाते याचा उपयोग बऱ्याच श्या अवलेह कल्पनाची कार्यक्षमता वाढविन्यासाठी करतात. हिरडा व शुंठी, गुलवेल व शुंठी अशे अनेक कल्प वैद्यवर्ग सर्वसामान्य तः वापरतात.

14. Behada

15. हरीतकी:यस्य माता गृहे नास्ति तस्य माता हरीतकी। म्हणजेच ज्याच्या घरी माता नाही त्याठिकानि हरीतकी मातेप्रमाने काम करते. हरीतकी या वनस्पतिचे शास्त्रीय नाव Terminalia chebula असून ही combreataceae या कुलामध्ये मोडते. त्रिफळा चुरणामधील है एक महत्वाचे घटकद्रव्य आहे. आयुर्वेदामधे हरीतकी एक रसायन म्हणूनच वापरले जाते. अशे असूनही हिचा वापर तद्य वैद्या च्या सल्ल्यानेच करावा. कारण की ही वृद्ध, गर्भवती, लंघन केलेला, अति व्यायाम केलेला, ज्याचे बल कमी आहे अश्या व्यक्तिनि हीचे सेवन टाळावे कारण की ही रुक्ष असते. सातारा परिसरातील कास, बामनोली परिसरात ही भरपूर प्रमानात आढळते. ग्रंथामधे हिचे 7 प्रकार जरी सांगितले असतील तरीही बाजारामधे हिचे तीन च प्रकार भेटतात 1. रंगारी 2. बालहीराडा व सुरवारी हिरडा यामधे रंगारी हिरडा रंगकर्मा मधे म्हणजेच याचा पिवळा रंग चमड़ी रंगवन्यासाठी करतात. बालहिरडा बालगुटटी मधे वापरला जातो व सुरवारी हिरडा हाच औषधामधे वापरला जातो जो कि वजनाला जड़ असून पाण्यामधे बुडतो. चविला तुर ट असतो. याच्या मधे असलेल्या Antraquinone या रासायनिक संघट नाने मलप्र वृ त्ति साफ होण्यास मदत होते. याचा वापर ऋतु नुरूप वेग वेगळ्या अनुपानासोबत केला असता है उत्कृष्ठ रसायन म्हणून सिद्ध होते.. हिचा उपयोग  बुद्धि वर्धनासाठी सुद्धा केला जातो. वेग वेगळ्या प द्ध तिने याचे सेवन केले असता याचे  वेग वेगळे परिणाम दिसून येतात जैसे कि हिरडा उगालून दिला तर मलबद्धता नाहीसी करतो तोच गरम पाण्यामधे उकळवून दिला तर मल संग्रहण करतो व चावून खाल्ला असता अग्निवर्धन करतो. 16. 17.गोखरू

18.कर्टुले

19. भारंगी

20.पानफुटी चे महत्व आजकाल खूपच वाढलेले आहे ते त्याच्या मूत खड्या वरील वापरामुळे. ही सर्वत्र सहज उपलब्ध होणारी अशी वनस्पति आहे व हिचे पाने फनी नि व डूं गा च्या पाणाप्रमाने दिसतात फक्त याला काटे नसतात. व चविला है अंबट लागते. नावाप्रमानेच याचे रोपण पानाने च केले जाते. याची पाने मांसल असतात व यामधुन भरपूर प्रमानात रस निघतो. ही वनस्पति व्रण शोधक, व्रणरोपक, रक्त संग्राहक, रक्त स्तंभक म्हणून अतिशय उत्कृष्ट सिद्ध आहे. याच्या रसामुळे बारीक बारीक रक्त वाहिन्या चे संकोचन होवून रक्त वाहने थांबते. मु त ख ड़या मधे याचे रोज 1 पत्र सेवनाने काही प्रकारचे मु त ख डे न ष्ट होतात अशे दिसून आलेले आहे.

24.करंज: है झाड सावली साठी खुप उपयोगी आहे. उन्हाळ्यात एकदम हिरवेगार दिसते व लवकर वाढते त्यामुळेच लोक मुद्दाम है झाड लावतात.

25कडू निम्ब

26.निर्गुडी

27तांदुलजा

28 माका: सध्याच्या प्रसारमाध्यमाच्या युगात केसांच्या समस्यां वर उपयुक्त अनेक औषधी सिध्द तैलांच्या जहिराती प्रदर्शित केल्या जातात त्यातील महत्वाच्या घटक द्रव्या मधे माका ह्या वनस्पतिचा उल्लेख आढळतो. या वनस्पतिला केशराज म्हणून संबोधले जाते. या वरुण है लक्षात येते की ही वनस्पति केसांच्या आरोग्यासाठी अति उपयुक्त ठरते. आयुर्वेदामधे या वनस्पतिला भृंगराज अशे म्हणतात कारण की याच्या वापर केला असता केस भुंग्या प्रमाणे काळे होतात.कोकनामध्ये याच्या पाना चे लोनचे पितृ पक्ष अथवा श्राद्धा चे दिवसात तयार करतात. याची पाने किंवा क्षुप पितृकार्या मधे वापरली जातात म्हणून याला पितृप्रिय अशे म्हणतात. याचे शास्त्रीय नाव Eclipta alba असून Compositae या कुलामध्ये मोड़ते. याचे छोटे छोटे एकवर्षीय क्षुप मुख्यता: आर्द्र जमीन किंवा जलाशयाच्या जवळ भारतात जवळपास सगलिकडेच सापडते. फुले पांढ ऱ्या रंगाची वर्षाऋतुमध्ये व हेमन्तामध्ये फल येतात. याच्या फुलांच्या प्रकाराव रुन जरी याचे 3 प्रकार पडत असतील तरी श्वेत माकाच औषधामध्ये वापरला जातो. माका हातावर चो ळ ल्यास 1 ते 2 मिनितातच हातावर चो ळ लेल्या भागी का ळ सर रंग दिसतो. याच्या विविध उपयोगामध्ये स्वरसामध्ये आंवला आनी तिल एकत्र करुण सेवन केले असता केसांचे आरोग्यासाठी उपयुक्त ठरतो. याच्या पत्र स्वरसाने यकृताची क्रिया नियमित होत असल्यामुळे यकृतविकारा वरील हे श्रेष्ठ औषध आहे.

29 जाम्भू ळ: जाम्भूळ झाडाच्या पल्याचे चैंगले खत तयार होते. मेलघाटतील आदिवासी लोकांच्या म्हणानुसार वर्षातुन एकदा तरी जाम्भालाचे सेवन करावे म्हणजे पोटात गेलेले केस वितलून जातात. मधूमेह मध्ये याच्या बिययंचे चूर्ण खाल्ले जाते.