User:ਅਮਨਦੀਪ ਕੌਰ/sandbox

ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਭਾਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਭੀੜ-ਭਾੜ, ਅਪਰਾਧ-ਘਟਨਾਵਾਂ, ਨਸਲੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਦੰਗਿਆ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਕਸਰ ਤ੍ਰਿਸਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਅੱਜ-ਕਲ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਸੱਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬਹੁ-ਸੰਖਿਆ ਸ਼ਹਿਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣਾ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਬਦ ‘ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ` ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੁਆਰਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਤੀਜੇ ਨਿਕਲੇ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਨਿਕਲਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਮਾਜ-ਵਿਗਿਆਨੀ ‘ਸ਼ਹਿਰਵਾਦ` (Urbanism) ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰਵਾਦ ਦਾ ਆਉਣ ਜਨਮੰਖਿਆ ਦੇ ਸਾਚਿਆਂ (Patterns of Population) ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਵੱਲ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਭੂਮਿਕਾ ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਦਾ ਧੁਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਤਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਨੇ ਆਰਥਿਕ, ਰਾਜਸੀ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਸਮੁੱਚੇ ਸਤਾ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਸ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਪੇਂਡੂ ਸਵੈ ਨਿਰਭਰ ਆਰਥਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਮਸ਼ੀਨੀਕਰਨ, ਆਧੁਨਿਕੀਕਰਨ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਹੋਣ ਕਾਰਣ ਜਬਰੀ ਵਪਾਰੀਕਰਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਦਾ ਫੈਲਾਉ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਪਿੰਡਾਂ ਦਾ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਤੇ ਰਹਿਣਾ ਪਰ ਸ਼ਹਿਰੀ ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਦਾ ਨਾਂ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਹੈ। ਵਪਾਰੀਕਰਨ/ਮੰਡੀਕਰਨ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਜੀਵਨ ਵਿਵਸਥਾ ਬਦਲ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਥਾਂ ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਤਰਜ਼ ਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਕੇਂਦਰਿਤ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਂਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਆਰਥਿਕ ਵਟਾਂਦਰੇ ਦੀ ਇਹ ਅਸਾਵੀਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਿਰਤੀ ਜਨਤਾ ਦੁਵੱਲੀ ਲੁੱਟ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪਾੜਾ ਲਗਾਤਾਰ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੇਂਡੂ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸਮੂਹਿਕ ਜੀਵਨ ਜਾਂਚ ਨਾ ਨੂੰ ਹੀ ਬਚੀ ਹੈ। ਮੂਲ ਸਾਰ ਗਾਇਬ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਪੂੰਜੀਵਾਦੀ ਲੀਹਾਂ ਤੇ ਵਿਕਸ ਰਹੀ ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਜਾਂਚ ਹੁਣ ਪਿੰਡ ਦੀ ਧੀ, ਬਰਾਦਰੀ, ਭਾਈਚਾਰੇ, ਗਵਾਂਢੀ ਵਰਗੇ ਸਾਡੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਪ੍ਰਤਿਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਥਾਂ ਨਿਰੋਲ ਛੀਕਰੀਆਂ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਭਾਰੂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ ਵਿਚਲੇ ਸਾਰੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਲੋਕ ਧੰਦੇ ਲਗਭਗ ਆਪਣੀ ਵਿਵਸਾਇਕ ਹੋਂਦ ਗੁਆ ਚੁੱਕ ਹਨ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਉਤਪਾਦਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿੱਚ ਜਜ਼ਬ ਹੋਣ ਦੀ ਤ੍ਰਾਸਦਿਕ ਹੋਣੀ ਭੋਗ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਜ਼ਦੂਰ, ਕਿਸਾਨੀ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਮਜ਼ਦੂਰ ਤਬਕਾ ਆਪਣੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੁਰਦਸਾ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਮੰਦਹਾਲੀ ਦੇ ਕਮਣਦਾਇਕ ਦੌਰ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਜ਼ਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਏਸੇ ਸਥਿਤੀ ਕਰਕੇ ਆਤਮਘਾਤ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਪੈਂਦਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਫੈਲਿਆ ਹੈ। ਸਮੁਦਾਇ (Community) ਸ਼ਹਿਰੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਮੁਦਾਇ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਮੁਦਾਇ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿਣਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਲੋੜਾਂ ਮੂਲ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸੇ ਸਥਾਨ ਉਪਰ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਸਮੁਦਾਇ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਸੰਗਠਨ ਨੂੰ ਸੌਖੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਹਿਚਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਨਿਵਾਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ ਤਾਂ ਸਥਿਤੀ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਕਠਿਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦਾ ਅਰਥ ਜਨ ਸੰਖਿਆ ਦਾ ਹਿਸਾਬ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਦਾਰੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਿਣਤੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਸਬੇ ਨੂੰ ‘ਸ਼ਹਿਰ` ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਡੈਨਮਾਰਕ ਅਤੇ ਸਡੀਡਨ ਵਿੱਚ 200 ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਸੇਬੇ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗਿਣਤੀ 2500 ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਏਨੀ ਘੱਟ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੈਮਾਨਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੇ ਅਜੇ ਬਣਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਬਹੁਤੇ ਲੋਕ ਅਜੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਉਪਰ ਕੇਂਦਰਿਤ ਨਹੀਂ ਸਨ ਹੋਣ ਲੱਗੇ। ਬਹੁਸੰਖਿਆ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸ਼ਹਿਰੀ ਆਬਾਦੀ ਵਿੱਚ ਸਥਾਈਤਵ ਘਣਤਾ, ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਕਿੱਤਾਗਤ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਗਤਾ ਵੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ, ਸ਼ਹਿਰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਆਬਾਦੀ ਸੰਘਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਲੋਕ ਇੱਕ ਸੀਮਿਤ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਤੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦੀ ਬਜਾਇ ਹੋਰ ਧੰਦਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀ ਉਪਜੀਵਿਕਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਤੋਂ ਪੰਛ-ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਏ ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦਾ ਆਕਾਰ ਬੜਾ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਹੰੁਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੁਨੀਆਂ ਦੀ ਕੁੱਝ ਆਬਾਦੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਭਾਗ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਸੰਨ 1800 ਈ. ਤੱਕ ਵੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ 3% ਲੋਕ ਹੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਦਾ ਅਰਥ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਇੱਕ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਤੋਂ ਭਾਵ ਸ਼ਹਿਰੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਤੋਂ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਯੁਗ ਦੇ ਹਰ ਵਿਕਸਿਤ, ਅਵਿਕਸਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਲਹਿਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵੱਧ ਰਹੀ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਵਿੱਚ ਉਦਯੋਗਿਕ, ਵਿਕਾਸ, ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਤੇ ਸੰਚਾਰ ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਅਕਸਰ ਤਜਾਰਤੀ ਰੁਚੀਆਂ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ, ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ, ਪੱਛਮੀਕਰਨ, ਯੂਰਪੀਕਰਨ ਜਾਂ ਮਸ਼ੀਨੀਕਰਨ ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸਭਿਆਚਾਰੀਕਰਨ ਦੇ ਹੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਖਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ ਹਨ। ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਅਸਲ ਪੱਛਮੀ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਯੂਰਪੀ ਕੌਮਾਂ ਵਲੋਂ ਅਵਿਕਸਿਤ ਜਾਂ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਭਿਆਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਦੇ ਹੀ ਯਤਨ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹਨ ਅਤੇ ਅਜੇ ਵੀ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰਕ ਬਣਤਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਲੈ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰੀ ਜੀਵਨ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਆਏ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਬਦਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣ ਲਈ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਗੋਤ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕਦੇ ਕੋਈ ਪੇਂਡੂ ਵਿਅਕਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਮੁੱਚਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਥਾਨਕਵਾਦ ਤੋਂ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਤੱਕ ਦਾ ਇਹ ਪਰਿਵਰਤਨ, ਸ਼ਹਿਰਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੱਛਣ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਨੇ ਮੁੱਢਲੇ ਤੌਰ ਤੇ ਚਾਰ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਆਕ੍ਰਸਿਤ ਕੀਤਾ 1. ਸੰਪੰਨ ਵਰਗ, 2. ਅਧਿਕਾਰੀ-ਦਰਬਾਰੀ, 3. ਕਾਰੀਕਰ, 4. ਗਰੀਬ-ਨਿਆਸਰੇ ਲੋਕ। ਸੰਪੰਨ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰ ਰਾਜਨੀਤਕ, ਫੌਜੀ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਇੱਕ ਮੰਚ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਅਧਿਕਾਰੀ-ਦਰਬਾਰੀ, ਰਾਜਿਆਂ-ਰਜਵਾੜਿਆਂ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਕਾਰੀਗਰ ਲੋਕ ਰਾਜਿਆਂ-ਰਜਵਾੜਿਆਂ ਅਤੇ ਸੰਪੰਨ ਵਰਗਾ ਲਈ ਤਰ੍ਹਾਂ-ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਤਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡ ਕੇ ਉਪਜੀਵਕਾ ਕਮਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਗ਼ਰੀਬ ਅਤੇ ਨਿਆਸਰੇ ਲੋਕ ਉਪਰਲੇ ਵਰਗਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਮੰਗ-ਪਿੰਨ ਕੇ ਗੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸਦਾ ਮੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਪੂਰਵ ਇਤਿਹਾਸਕ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਸ਼ਹਿਰ ਅਫ਼ਰੀਕਾ, ਏਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਲਾਤੀਨੀ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਸਨ। ਆਧੁਨਿਕ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਉਦਯੋਗਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਇਆ। ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿੱਚ ਤਕਨਾਲੌਜੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨਾਲ ਆਵਾਜਾਈ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗ ਦੇ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਆ ਗਈਆਂ। ਤਕਨੀਕੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਉਤਪਾਦਨ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਨਵੇਂ ਕਾਰਖਾਨੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਏ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੋਂ ਮਜ਼ਦੂਰ ਆ ਕੇ ਉੱਥੇ ਵੱਸ ਗਏ। ਇਕੋ ਥਾਂ ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕਾਰਖਾਨੇ ਲੱਗ ਜਾਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਥੇ ਆਬਾਦੀ ਬਹੁਤ ਸੰਘਣੀ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਇਸ ਆਬਾਦੀ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਉਥੇ ਦੁਕਾਨਦਾਰ, ਹੋਟਲ ਚਾਲਕ, ਖੇਡ ਤਮਾਸ਼ਿਆਂ ਵਾਲੇ ਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਆ ਵੱਸੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਰਖਾਣਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਨੇ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ। ਸਾਡੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ, ਮੁੰਬਈ, ਮਦਰਾਸ, ਬੰਗਲੌਰ ਅਤੇ ਕੋਲਕੱਤਾ ਆਦਿ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਹੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਦਾਰੇ ਹੁਣ ਆਸ-ਪਾਸ ਦੇ ਉਪਨਹਾਰਾਂ ਵੱਲ ਸਿਫ਼ਟ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਹਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ, ਜਲੰਧਰ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆਦਿਕ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦਾ ਹੈ। ਉਪਨਗਰੀਕਰਣ (Suburbanization) ਕਿ ਟੈਲੀਫ਼ੋਨ, ਰੇਡੀਓ, ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ, ਕਾਰ, ਸਕੂਟਰ ਅਤੇ ਮੈਟਰੋ ਆਦਿ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਲੋਕ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਇਸ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਪੂਰਾ-ਪੂਰਾ ਸੰਪਰਕ ਜੋੜੀ ਰੱਖ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਰੇਲਾਂ ਦੀ ਸੁਚਾਰੂ ਵਿਵਸਥਾ ਨੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਆਸਾਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਕਾਨਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਨੇ ਵੀ ਉਪਨਗਰੀਕਰਣ ਦੀ ਰੁਚੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚੰਡ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਰ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਅਨੇਕ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ, ਬੱਸ ਸਟੈਂਡ, ਮਾਰਕਿਟਾਂ, ਹੋਟਲ, ਸਕੂਲ, ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀਆਂ ਵੀ ਬਣ ਚੁਕੀਆਂ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਨੇ ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਨੇਕਾਂ ਪੱਖਾਂ ਤੇ ਪਾਇਆ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣ ਰਹੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸ਼ਹਿਬ ਵੱਡੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਦਸਤਕਾਰੀ ਦੇ ਨਵੇਂ ਸੰਦਾਂ ਅਤੇ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਉਦਯੋਗਿਕ ਧੰਦੇ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਹਨ। ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਨਾਲ ਅਨੇਕਾਂ ਸਰਕਾਰੀ, ਗ਼ੈਰ-ਸਰਕਾਰੀ ਅਦਾਰੇ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਹਨ। ਨਿੱਤ ਵਰਤੋਂ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਨਕਦ ਵੇਤਨ ਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਪੇਂਡੂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਵੱਧ ਵੇਚਣ, ਮੁਰਗੀ ਪਾਲਣ, ਸੂਰ ਪਾਲਣ, ਮਧੂ ਮੱਖੀਆਂ ਪਾਲਣ ਵਰਗੇ ਧੰਦੇ ਅਪਨਾ ਲਏ ਹਨ। ਇਹ ਧੰਦੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਜੋੜਨ ਬਿਨਾਂ ਚੱਲਣੇ ਅਸੰਭਵ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਪਰਸਪਰ ਆਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਵਟਾਂਦਰਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਾਡਾ ਬਹੁਤ ਸੰਬੰਧ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਹੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਆਏ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਤੱਕ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਦੂਸਰੀਆਂ ਯੂਰਪੀਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਤੋਂ ਸਿੱਧੇ ਅਨੁਵਾਦ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੇ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਈ ਥਾਈਂ ਹੋ ਕੇ ਸਾਡੇ ਤੱਕ ਪੁੱਜੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਪੁੰਧਲੇ ਜਿਹੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਉਂਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਚੇਚੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਨਿਖੇੜ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਵੇਂ ਧੰਦੇ ਅਪਣਾਉਣ ਨਾਲ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਆਪਣੇ ਪੇਸ਼ੇ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੀ ਲੱਗ ਪਈ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਮਾਜ ਲਈ ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਓਪਰਾ ਅਤੇ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂਗੇ ਵਾਲੇ, ਰਿਕਸ਼ੇ ਵਾਲੇ, ਟੈਂਪੂ ਵਾਲੇ, ਰੇੜ੍ਹੇ ਵਾਲੇ, ਟਰੈਕਟਰ ਟਰਾਲੀ ਵਾਲੇ, ਰੇੜ੍ਹੇ ਵਾਲੇ, ਟਰੈਕਟਰ ਟਰਾਲੀ ਵਾਲੇ, ਦੋਧੀ, ਕੁੱਲੀ ਆਦਿ ਬਿਲਕੁਲ ਨਵੀਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਲਗਾਤਾਰ ਉਭਰਨ ਵਿੱਚ ਪਈ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ ਵੀ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਲਮੇਲ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਬਣੇ ਹਨ। ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਉਦ ਨਾਲ ਜਾਤਪਾਤ ਦੇ ਬੰਧਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਬਰਾਦਰੀ ਸਿਸਟਮ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦੇ ਘਰੇਲੂ ਦੁਖ-ਸੁਖ, ਖੁਸ਼ੀ ਗਮੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉਸ ਦੇ ਹਮ-ਪੇਸਾ ਲੋਕ ਬਣਨ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਪੁਰਾਣੀ ਨਾਤੇਦਾਰੀ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਬਦਲ ਗਿਆ ਹੈ। ਖੂਨ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਸਾਂਝ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਨਵੀਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੇ ਕੇਵਲ ਧੰਦਾ ਦੀ ਨਵਾਂ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਇਆ ਸਗੋਂ ਨਵੀਂਆ ਬਸਤੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਨਵੀਆਂ ਬਸਤੀਆਂ ਜਾਂ ਕਾਲੋਨੀਆਂ ਦੇ ਵਾਸੀ ਚਾਚੇ, ਤਾਏ ਦੀ ਥਾਂ ਵੀ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਹਨ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਬਹੁਤ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਅਦਾਰੇ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪੱਛਮੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਅੰਕਲ ਆਂਟੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਅਪਣਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਚੇਤਨਾ ਨੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਇਸਤਰੀ ਦਾ ਦਰਜਾ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਨਵੇਂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਤਨ ਪੇਂਡੂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਲਹੂ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਦੀ ਸਾਂਝ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਔਰਤ ਮਰਦ ਇੱਕਠੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਲੈਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ। ਪ੍ਰੇਮ-ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ਵਿਆਹ ਸੰਬੰਧ ਹੁਣ ਇਕੱਲੇ ਮਰਦ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ। ਨੌਕਰੀ ਪੇਸ਼ਾ ਪਤੀ, ਪਤਨੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਦੇਹ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ। ਵਿਗਿਆਨਕ ਉੱਨਤੀ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਅਧਿ-ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਅਤੇ ਅਲੋਕਿਕ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਭੈ ਨੂੰ ਧੀਮਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅਰਥ ਗੁਆ ਲਿਆ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵਿੱਚ ਖਚਿਤ ਅਜੋਕਾ ਮਨੁੱਖ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਹੈ। ਦਿਨੋ ਦਿਨ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਟੁੱਟਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਜਿੱਥੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਲਾਭ ਹੋਏ ਉੱਥੇ ਇਸ ਦੇ ਬੁਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਪਏ। ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਖੇਤਰ ਪਿੰਡ ਇੱਕ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਭਾਵ ਉਪਨਗਰ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਹਵਾਲੇ 1. ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਪਛਾਣ ਚਿੰਨ੍ਹ (2012) IInd Enlarged Edition, Gracious books, Patiala, ਡਾ. ਜਸਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, 2. ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਸੰਦਰਭਮੂਲਕ ਅਧਿਐਨ (2002), ਬ੍ਰਹਮਜਗਦੀਸ ਸਿੰਘ, ਵਾਰਿਸ਼ ਸ਼ਾਹ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ। 3. ਸਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਲੋਕਧਾਰਾ ਦੇ ਮੂਲ ਸਰੋਕਾਰ (2004), ਲਾਹੌਰ ਬੁੱਕ ਸ਼ਾਪ, ਡਾ. ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜ਼ੋਸ਼ੀ। 4. ਪੰਜਾਬੀ ਸਭਿਆਚਾਰ ਵਿਭਿੰਨ ਪਰਿਪੇਖ (2002), ਪ੍ਰੋ. ਸੈੱਰੀ ਸਿੰਘ, ਰੂਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ। ਦ ਮਨਪ੍ਰੀਤ ਕੌਰ ਰੋਲ ਨੂੰ: 130160943 ਕਲਾਸ: ਐਮ.ਏ -ਭਾਗ -2 (ਪੰਜਾਬੀ)