User:માતૃભાષા અભિયાન/sandbox

બિલ્લો ટિલ્લો ટચ સ્મરણાત્મકથા ધૂળિયાં મૂળિયાં (પ્રસ્તાવના)

અતીતના ઓવારા સાથે વળગેલી સ્મરણ-સુગંધ જીવનના અંત સુધી માણસને સતાવતી રહે છે. આ જગતમાં બધું નાશવંત છે, અનિત્ય છે. બુદ્ધ અનિત્યતાનો અનુબંધ પ્રતિક્ષણ ચાલતી પરિવર્તનશીલતા સાથે રચી આપે છે. બધું સતત બદલાતું રહે તેથી જે હતું તે ન-હતું થઈ જાય. જે વહી ગયું તે પાછું મળવાનું નથી. એને પાછું મેળવવાની ઝંખના અતૃપ્ત રહે તેની વેદના પણ માણસને વહાલી લાગે છે. નિરંતર ચાલતી રહેતી પરિવર્તનલીલાનું દર્દ નોસ્ટેલ્જ્યા છે.

‘બિલ્લો ટિલ્લો ટચ’માં મારો ભાવવિશેષ નોસ્ટેલ્જ્યા છે. અતીતનો ઓવારો છેક પાછળ રહી ગયો છે. ઘરઝુરાપો, ગામઝુરાપો અને વીતી ગયેલા જમાનાની યાદ સાથે વળગેલો સમયઝુરાપો માણસને પજવે છે. અતીતને ફરીથી પ્રાપ્ત કરવામાં મળતી નિષ્ફળતાનાં શૂળ માણસને પીડે છે. જીવનમાંથી જે અલોપ થઈ ગયું છે તેનું સ્મરણ કરવામાં માણસને કશુંક ફરીથી પ્રાપ્ત થયાની સાંત્વના મળે છે. ક્ષણભંગુરતાની વિકરાળ વાસ્તવિકતા સ્મરણસુગંધને કારણે સહ્ય બને છે. વીતી ગયેલા સમયની યાદ થકી જે આશ્વાસક વળતર મળે તેને મનોવિજ્ઞાનીઓ‘કોમ્પેન્સેટરી મિકેનિઝમ’ કહે છે. નોસ્ટેલ્જ્યા સ્વભાવે આશ્વાસક ઘટના છે. કંઈક આવા અર્થમાં મેં ‘બિલ્લો ટિલ્લો ટચ’ને સ્મરણાત્મકથા કહેવાનું ધાર્યું છે.

તાપીને કાંઠે રેતીમાં સ્મૃતિશેષ બનેલાં ધૂળિયાં મૂળિયાં વછૂટી ગયાંને વર્ષો વીતી ગયાં. કાળચક્રને રીવર્સ ગિયર હોતો નથી. ફળિયું અને ગામ હવે હતું તેવું રહ્યું નથી. જે ગાયબ થયું તે પાછું ન મળે તોય એ પ્રાપ્ત કરવામાં મળેલી નિષ્ફળતા પણ સુંગધમય છે. આ સ્મરણાત્મકથા આવી સુગંધમય નિષ્ફળતાનું પરિણામ છે. શબ્દ, સ્પર્શ, રૂપ, રસ અને ગંધના પંચત્વનું એક ગામ હવે તેવું ને તેવું રહ્યું નથી તોય મારા મનોમય જગતમાં એ આબાદ જળવાયું છે.

ગામ છૂટી ગયું તોય હું પૂરેપૂરો નગરજન બની શક્યો નથી. મારી અંદર હજી એક ગામડિયો ટૂંટિયું વાળીને જીવતો બેઠો છે. આ પુસ્તકને પાને પાને વાચકને એ ગામડિયો જોવા મળશે. હિંદી કવિ અજ્ઞેયની પંક્તિઓ મહાનગરમાં વર્ષોથી વસેલા ભૂતપૂર્વ ગામડિયાઓની વેદનાને આબાદવ્યક્ત કરે છે :

સાઁપ ! તુમ સભ્ય તો હુએ નહીં.

નગર મેં હસના ભી તુમ્હે નહીં આયા.

એક બાત પૂછું – ઉત્તર દોગે ?

તબ કૈસે સીખા ડંસના ?

વિષ કહાઁ સે પાયા ?

જમાનો બદલાય તે સાથે ઘણુંબધું બદલાય છે. રસ્તે ઊંઘતું કૂતરું માણસનાં પગલાંથી જાગી જતું. હવે એની પૂંછડીને અડીને સ્કૂટરનું ટાયર દોડી જાય તોય એ ઝટ ખસતું નથી. ફળિયાનાં કૂતરાં બકરીની પાછળ પડતાં અને બકરી જીવ લઈને ભાગતી. હવે બકરી કૂતરાંથી ખાસ ગભરાતી નથી. ક્યારેક કોઈની મોટરગાડીમાં ગામ જવાનું થતું ત્યારે બીકની મારી ભેંસ દોડવા માંડતી અને મોટરગાડી અદ્રશ્ય ન થાય ત્યાં સુધી દોડતી જ રહેતી. હવે એવું બનતું નથી. ધાકનું પ્રમાણ ઘટતું ચાલ્યું છે. સંતાનો માબાપથી ઓછાં ડરે છે, વિદ્યાર્થીઓ શિક્ષકોથી ઓછા ડરે છે અને કેટલીક વહુઓ સાસુઓથી બિલકુલ ડરતી નથી.

બધી જ બાબતો બે ભાગમાં વહેંચાઈ જતી; ગમતી અને અણગમતી. લાડ લડાવે તે વ્યક્તિ વહાલી લાગતી અને કરડાકી બતાવે તે વ્યક્તિથી દૂર રહેવાનું મન થતું. સારું-નઠારુંનાં ડૂંડાંતો પાછળથી ફૂટેલાં. વાર્તા કહે તે માણસ ગમી જતો. સારું સારું ખવડાવે તેવા લોકોને ઘરે જવાનું બહુ ગમતું. સિયાલજ ગામે બાના મામા રહેતા. એમને ત્યાં શિખંડ ખાવા મળતો તેથી અમે એમનું નામ શિખંડિયાબાપા પાડી દીધેલું. બા વાતવાતમાં કહેતી : ‘કોઈને ત્યાં જઈએ ત્યારે લાડુ કે ગોળપાપડી બીજી વાર મગાય નહીં.’ બાની વાત સ્વીકારી લીધા પછી ધરના લોકોના દેખતાં મેં બાને કહ્યું : ‘અહીં બીજી વાર નહીં માગવાનું ને ?’ ભોળપણ ખતમ થયું પછી ઇજ્જતનું ચડી વાગ્યું.

દોસ્તારો ફળિયામાં રમતા હોય ત્યારે ઘરમાં બેસીને લેસન કરવાનું ભારે અળખામણું લાગતું. બારીના સળિયા કેદના સળિયા બની જતા. લેસન કરવા માટે આંખો કાઢનારાં રિંગમાસ્ટર જેવાં મોટેરાં ગમતાં નહીં તોય ધાકને કારણે બેસી રહેવું પડતું. દેહ ઘરમાં અને ચિત્ત ફાળિયામાંચાલતી રમતમાં. વડીલો વારંવાર કહેતા : ‘નહીં ભણો તો રાંદેર-સુરત વચ્ચે ઘોડાગાડી ભાડે ફેરવશો; ભણો તો સાહેબ બનશો.’ વડીલોને ખબર ન હતી કે અમને સાહેબ બનવા કરતાં ઘોડાગાડી ચલાવવાની વાત વધારે આકર્ષક લાગતી. ઘોડાગાડીની લગામ ક્યારેક કોઈના ખોળામાં બેસીને પકડવા મળતી ત્યારે હરખનો પાર ન રહેતો. એ દિવસોમાં બાળકોને લાડ બિલકુલ ખર્ચાળ ન હતું. લાડ સાથે મોંઘવારી તો પાછળથી જોડાઈ ગઈ.

લાગણીની બોલબાલા બહુ હતી. ગામમાં કોઈનું મૃત્યુ થાય ત્યારે સ્ત્રી-પુરુષો મોટા અવાજ સાથે ખૂબ રડતાં. દુખિયારી સ્ત્રીઓ ઘણી જોવા મળતી. દયનીય સ્ત્રી-પુરુષો ઘરે ઘરે જોવા મળતાં. તાજી વિયાયેલી કૂતરીને દૂધ પિવડાવવામાં અમને જબરો સંતોષ પ્રાપ્ત થતો. એક જણ ઘરેથી ચોરી કરીને ખાંડ લઈ આવે, બીજો દૂધ લઈ આવે અને ત્રીજો ઘઉંનો લોટ લઈ આવે પછી કૂતરીને શીરો કરીને ખવડાવ્યાનું યાદ છે. દેવામાં ડૂબેલા પરિવારની મદદે સ્વજનો પહોંચી જતાં. વિધવા બનેલી બહેનની મદદે એનો ભાઈ પહોંચી જતો. માંદગી વખતે ખબર લેવા આવનારાં સ્ત્રી-પુરુષોની સંખ્યા ખાસી રહેતી. એકબીજાની પરવા કરવાનું અને મદદરૂપ થવાનું સહજ હતું. અતડાપણું ઝાઝું જોવા મળતું નહીં. મળતાવડો સમાજ માણસના સુખદુ:ખમાં સામેલ થવા વધારે પડતો તત્પર રહેતો. લોકો વાતે વાતે ધ્રુસકે ધ્રુસકે રડી પડતા. રડતી વખતે સ્ટેટસનો ખ્યાલ રાખવાનું પ્રચલિત ન હતું.

એક ટીવી ઈન્ટવ્યુમાં મને પ્રશ્ન પુછાયેલો : ‘તમારી સૌથી દુ:ખદ અનુભૂતિ કઈ ?’ મારો જવાબ હતો : ‘હું છું તેના કરતાં વધારે સારો દેખાઉં, એ મારી સૌથી દુ:ખદ અનુભૂતિ છે.’ મારા સદગુણો મને કાયમ અસ્થિર અને ક્યારેક પોલા જણાયા છે, પરંતુ મારી નબળાઈઓની સ્થિરતા અને સઘનતા મને વિકરાળ લાગી છે. પરિણામે છતું કરવા જેવું ઓછું અને છુપાવવા જેવું અઢળક દ્રવ્ય જીવનમાં વેરાયેલું પડ્યું છે. મહાત્મા ગાંધી, બર્ટ્રાંડ રસેલ, વિલ દુરાં અને ઉ નુની આત્મકથાઓ વિશ્વસાહિત્યની ઉત્તમ આત્મકથાઓ ગણાય તેવી છે. મને અત્યંત પ્રિય એવી આ ચાર આત્મકથાઓ વાંચવાનું બને ત્યારે હું મારી અલ્પતાથી પ્રભાવિત થઈ જાઉં છું. શેક્સસ્પિયરના શબ્દોમાં કહું કે : અલ્પ તો અલ્પ, પણ મારું પોતીકું (A little paltry sum but sir, my own). અહીં તો માત્ર લુપ્ત થતા જતા જમાનાની વાતો વહેંચવાનો જ ઉપક્રમ છે. વીતી ગયેલા જમાનાની સ્મૃતિ આળસ મરડીને બેઠી થાય ત્યારે કલમને ટશિયા ફૂટવા લાગે.

આ જગત મને ક્યારેક ક્રૂર, બનાવટી, લુચ્ચું અને પ્રેમવિરોધી જણાયું છે. ધણી વાર મને એવું લાગ્યું છે કે હું લગભગ maladjusted અને વળી અડિયલ માણસ છું. કલાપીની માફક હું પણ કહી શકું કે : ‘નથી નથી મુજ તત્વો વિશ્વથી મેળ લેતાં.’ અપૂર્ણ હોવું કે અધૂરા હોવું એ તો માણસ હોવાની સૌથી વિશ્વસનીય સાબિતી છે. માણસ માત્ર ભૂલને પાત્ર છે, તેથી પ્રેમને પાત્ર છે. જો માનવસમાજ ભૂલ વગરનો બની જાય તો જરૂર પ્રેમ વગરનો બની જાય. ભૂલ એટલે અપૂર્ણ મનુષ્યત્વની રમતનો અધૂરો દાવ. માણસની રળિયામણી અપૂર્ણતાઓનો હું આશક છું.

જ્ઞાનપીઠ પુરસ્કાર પ્રાપ્ત કરનાર સર્જક એમ.ટી. વાસુદેવન્ નાયરે પોતાના ગામની નદીનું સ્મરણ કરીને જે લાગણી પ્રગટ કરી, તે મારી લાગણીઓની પ્રતિશ્રુતિ હોય એવો ભાવ જાગે છે :

‘અજાણ્યાં અદભુત રહસ્યોને

પોતાના ઉદરમાં વહન કરનારા

એ મહાસાગરો કરતાં તો

મને વહાલી લાગે છે;

મારી ઓળખીતી-પાળપીતી નદી નિળા.’

એક ગુસ્તાખી કરીને મારી વાત પૂરી કરું. ‘નિળા’ની જગ્યાએ ‘તાપી’ મુકી દઉં છું. હું તાપીપુત્ર છું. -	ગુણવંત શાહ