User:Abdikadir Mohamed Musse/sandbox

MASİİRKA SOOMAALİ-WAYN     20/01/2014

Mahad dhammaanteed waxay u sugnaatay Allah (S.W.T.), Nabi Muxamedna(N.N.K.H) oo ah makhluuqa kan ugu fadliga badan, ahaana nabi ıyo rasuulba kii ugu danbeeyey ee lagu soo khatimay nabibadda.naxariis iyo nabad gaylo korkiisa ha ahaato inta shinbir sowdaynayo laan dusheed, dabaylna ka dhacayso najiitadda ifkiyo nolosha duugeeda.

Mahad celin kadib waxaa mudan in aan halkan kusoo bandhigo guhaad iyo calool xumo ıgala soo gudboonaatay jiritaanka ummadnimo ee soomaali-wayn. Hor iyo horaanba waxaa iswaydiin mudan: Soomaaliya waa tuma? Soomaalidu maxay tahay manta, maxayse ahaan jireen taariikhiyan? Maxay Soomaaliya muhiim u tahay? Soomaaliya ma sabool baa? Maxay Soomaaliya la ololaysaa nus-qarni? Maxay Soomaalidu u heshiin layihiin? Masiirka Soomaali-wayn muxuu noqon karaa?

Ka jawaabidda su,aalahaan waa mıd hortaal ama la gudboon qof kastoo Soomaalimo danqayso.hadaba markaan kaashado tuujiyana maankayga iyo maskaxdayda waxaan intii karan kaygaa kusoo bandhigidoonaa faalooyin iyo aragtiyo xanbaarsan muhiimada waydiimahaan iyo qadyada runtaa ee manta Soomaaliwayn haysata.

Ugu-horayn waxaa dad badan la yaabidoonaan amakaag ıyo afkala qaadna ku noqondoota adeegsiga Soomaaliwayn. Eraygaas Soomaali-wayn hadadan asagoo qeexan sheego, waa eray aad u gun wayn kaas oo xan baarsan afkaartii iyo qiyamkii aabayaashayo iyo awooweyaashayo kuwaas oo nooga tagay in aan ilaalino waxay kusoo koobeen SOOMAALİ-WAYN taas oo macnaha kooban ee ay lee dahay uu yahay in UMADDA SOOMAALİYEED ay yihiin umad isku diin,isku af,isku dhaqan,isku midab,isku deegaan,isku dan,isku dareen,isku aragti, isku hilib iyo ısku hayb qura ah.ayagoo ku dhaanto tumanjiray;;;Hilbo wada dhashiyo heyb quraan nahay;, Hadaba waxaa jab ıyo naaso-beel ciil iyo guhaadba uu dareemayaa marki qof kastoo Soomaali ah oo haatan jooga ama mustqbalka imaandoono uu arko sida gumaysigu ukala qalay soomaali-wayn asagoo ka dhigay shan waaxyood oo waax walba siiyey dhurwaa afku-huuraa laa, ayadoo ah dhaylo aan gowsuhu qaban karin. hadaba waxaa waalidkayo ku riyoonayeen anaguna aan maalin uun sugaynaa,caruurtayaduna ku hamin doonaan in maalin uun la arki doono Soomaali-wayn oo wadaagta hal calan kuna hoos nool hal mamul dowladeed,leh hal talis ,hal go,aan iyo hal hadaf. hadaba iswaydiintu waxay tahay macquul ma noqon doontaa,jawaabta gaabani waxay tahay ;wax walba waa macquul, erayga ah, macquul ma ahan dadka fikirka u saaxiibkaa waa ay ka saareen madasha tashigga.hadaba waxaan qodobkaan uga baxayaa:::shantoo isweheshata wacnaan lahaydaa hal in ay wadaagaan u wanaagsanaan lahaydaa!!! Dalkayaggu wax shan loo qaybiyo ka yar, dadkayaguna wax duudka laga rarto ka tabar yar!!!!

Arinta labaad:Qaranjabkii ku dhacay midowgii labadii gobol ee waqooyi ıyo koonfor oo noqotay taariikh madow oo ummad waynta soomaaliyeed la soo gudboonaatay,iyo farax damaashaad ku yimıd cadowga umadda soomaaliyeed mid dariskaa iyo mid fog ba. qaranjabkii jumhuuriyadii soomaaliya waxay dhashay wax dhaayuhu iyo indhuhuba ka ilmeeyaan kaas oo ku salaysan isbadal dhab ah oo ku yimid qaab-nololeedkii soomaalida,iyo dhaqan-guur ku yimıd hamigoodii dhawaa iyo kii dheeraa ee soomaali-wayn ku himiloonaysay. Dhaawaca gaaray midnimadii 1960kii waxaa ka dhashay sababoo waa wayn oo khatar muuqata ku ah jiritaanka umad-waynta soomaalida kuwaas oo gaaraya boqolaal dhaawac iyo dib u dhac ah,, ku wase anigga shakhsiyan aadka wal-walka iigu haya ayaa ah: 1:Ummad ka kacaantay wadankoodii oo ayagoo boqolaal kun ah ku beermaya wadamo shisheeye oo ay san wadaagin,diin,dhaqan,afkaar,midab,af,kana badan mujtamac ahaan. Tajaaribta taariikhdana lamahayo ummad hijrootay ama qaxday oo soo wada laabatay, kuwa soo laabtana waxay la soo guryo noqdaan afkaatii, afkii,ıyo dhaqankii ummadii ay la noolaayeen taas oo halis ku ah ababkıı umadnimo ee ay soomaalidu ku riyoonaysay ama ay ahaan jirtay wixii ka horeeyey qarnigii 20-aad. Arinta kale ee taas kasii liidata waxay tahay in dadkii qaxay ee soo arkay dhibaatada qurbaha iyo duligga yaal,in ay dib usoo nqodeen kadibna ay barakiciyeen ubaxii ama miibacdii ummadda ee ahayd, caruurtii,haweenkii dhaqmaadka ahaa,hooyooyinkii iyo aabayaashii loo aayi lahaa fikirkooda ay xanbaarsan yihin waliba ayagoo kujıra da,adii xanaanada ayaa loo safrinayaa dhul aysan aqoon baraf iyo ciiryaamana ka da,ayo. Wacyigaa aadka u xanuunka badan waxaa hees ku cabiaray mid ka mıd ah fanaaniinta soomaaliyeed mirihii heestaana waxaa ka mid ahaa:
 * Yaa duulayoo soconaaya,

qaxooti yaa doonaaya dirirta yaa kacararaayaa: waa duul-shisheeyee yaa loo diraa carabta Tarxiil yaa diyaar u ah. Hadaba hadalku waxa uu ku kooban yahay, dal shisheeye dugsi ma lahan habeen dhixitaan mooyeee.hadaba soomaaliyeey is-garowso oo dalkaagii dib-ugu noqo dulli shisheeye aragteene, daacadna isku nqodoo ıs-aamina intii naan duloobin oo ay daan dayro aadmiga ka noqonin!!!

2:Ummad-waynta soomaaliyeed waa kasii tirtirmaysaa taariikhdii iyo hido dhaqankii ay ku dhisilahaayeen mustaqbalkooda.sababo badan owgood,taas oo aan ka xusi karo in aan caruurta soomaalida lagu bar-baarin wadaniyad,is-jacayl iyo isweheshi ummadeed. Tan labaad,taariikdoodii hore waa laga bililiqaystay waxaana isku shaanbadeeyey dowladaha dariskaa iyo kuwa caalamkaba waayo dunidu waxba ıskuma ogola qaranka soomaaliyeedna ma lahan dowlad iyo dayr toona oo difaaca, mar gaara ayaan soo bandhigidoonaa taariikhda laga dhacay ummadeedna. Tan saddexaad,manhajka iyo qiyamka tacliinta ee soomaaliya waxa uu ku dhisan yahay ama dajiya hay,ado shisheeye oo waliba reer galbeed u badan sıda UNİCEF,UNİSCO İWM, hay,adahaan waxay ku saleeyaan habraaca ıyo fahanka waxbarashadaba fikrad xanbaarsan reer-galbeednimo kuna soo horjeeda qiyamka iyo hido dhaqanka soomaalida. Tusaale ahaan,waxaan indhayga saaray wiil soomaaliyeed oo kaxay schoolka YAMAYS İNTERNATİONAL SCHOOL ee magaalada GALKACYO oo garanwaayey soomaalida ınta gobol ee ay ka kooban tahay!!! Schoolada waxaa aad loo yareeyey dhibcaha lagu qiimaynayo maadada diinigaa,luuqada carabigaa iyo tan soomaaligaaba. ayagoo ah 50dhibcood halka luuqada englishku tahay 100dhibcood, hadaba maxaa sabab u ah ın diinteenii ıyo luuqadeeniiba aan liidno???

3:Dacaayadaha iyo war-xumadda ay ınna ka fidiyeen ummadaha cadowga ına ku ah, oo war-baahintu kucel-celisay kadibna aan rumaynay anagoo dhuminay dhammaan kalsoonideenii ummadnimo ıyo fikirkeenii qumanaaba, Taas oo hadaan wax laga qaban keeni doonta in caruurteenu rumeeyaan ama aaminaan in ay yıhıın ummad liidata oo ka harta tartanka iyo fikrka caalamka ee ummaduhu ısku dhaafayaan!!!

4:is-aamini la aanta ka dhex jırta soomaali-wayn ayaa ah sabab ka mıd ah sababaha keeni kara in aan wayno ummadnimadeena,dabcan markaan lee yahay hadalka ah baa,ba a ummadeed ama dabar go,a  waxan ula jeedaa sababahaan soo socda:

1:waxaanu waayı doonaa haybadda ummadnımo ee aan dunida kuleenahay,sida,calanka shageeskaa,afka ıyo dhaqanka.waxaana martı ugu noqondoonaa ıntaa ummad kale.

2:waxaanu waayıdoonaa haybad dowladeed oo ku salaysan hıda dhaqanka ıs-xukun ee ahdaafta ummadeena soomaaliyeed.taas oo macnaheedu yahay waxaynu hoos tagı doonaa dowlad kale mamul ahaan ıyo go,aan ahaanba iyo waliba sharci ahaanba, sida anagoo nala yıraahdo qowmıyada soomaaliyeed ee ka mıd ka ah ummad-waynta dowlad hebela. Dabcan waynu yeelan doonaa ısmaamul-hoosaad laakiin taasi ma ahan mıd ka turjumaysa xaqııda ummadeed ıyo afkaarteena umadeed tona. Hadba wacyigga ka jıra maanta soomaali-wayn waa mıd aan ku fakarayn sıdee bay nu u jırıkarnaa ummad ahaan, sidee baynu u horumarıkarnaa dunidana wax ula qaysan karnaa. Gobolkasta oo soomaali-wayn ka mıd ah waxa uu jecel yahay manta in uu ka go,o kan ku xiga noqdana dowlad ka gaar ah oo leh maamuus dowladeed oo ay kan dunıda kaga qayb gasho.taasi ma ahan mıd xaqiiqda ka turjumaysa waayo dunidu maanta waxay iskugu faanaysaa dad iyo isbahaysi.tusaale ahan yurub waa dowlado waa-wayn,leh dhaqaale xoog badan,ciidanka dunida ugu hormarsan walibana ay hogaamınayaa dad cılmı ıyo caqliba leh hadana fahmay ın ay san macquul ahayn ın ay ummad ahaan u sıı jıraan hadaysan mıdoobın oo ısbahaysan waliba ayagoo kala af ah,kala dıın ah,kala dhaqan ah,kala afkaar ah kala taariikh duwan. hadaba soomaali-wayn oo dhan waxaa lagayaabaa ın aysan ka badnayn 20(Milyan) oo waliba wax walba oo banı aadanimaa wadaaga,leh na dhulka ugu qanısan dunıdaan, dhan kasta markı le eego,haysta diinta ugu saxsan ee bını adam ku hasto,taariikhda ugu quruxda badan ee ummad leedahay,dhaqankıyo afka ugu xımada badan dunıda. maxaa sabab u ah in ay qarnigaan is-aamini waayaan kala dudaana sowsowgooduna aadmıggu ka yaabo oo lagaran waayo wax ay ıska rabaan ama ısku haystaan. jawaabta kooban ee xalkaas waxay tahay waxaa ısbadalay dadkıı xukumayey ummadan waxaana soo baxay madax caado qaadataal ah culuqyo loo tuuro oo meesha ay tallo ku daysteena uu san xıtaa dameerku yeeleen.waxaa soobaxay oo xılkıı ummada ka meersaday madax leh mıdabkii soomaalida wadata se afkaartıı ıyo qıyamkıı gumaysıgga ee bılowgıı qarnıgıı 19aad gumaystay caalamul-ıslaamı badankiis, soomaaliyaba ha ugu darnaatee ummadıhıı uu hala keeyeey nımaadkaa gumaysigaa. Odayaashii,culumadii ıyo wax garadkıı umadana waa laka furfuray oo waxaa la dhexgaliyey qabiil,ururo dıımeeyo cııdaa ka badan oo dadkıı ıslaamka ahaa ee soomaalıyeed subaac cunaya ku nqoday cıd alaale cıdıı fıkır ama caqlı u saaxııb ahaydna waxna waa ladılay,waxna waa carareen waxna afkooday xagsadeen, hadaba halkaas waxaa kusoo hartay ummada ıntıı jaahılka ahaydı yo ıntii fusaaqda ahayd kadıbna madax ısla galeen oo waa ısgumaadeen nus qarnina wax kala saara waa la dahay wali. Waxaa ıntaa usii dheer cadowgii dibada mıd jaarkaa ıyo mıd fogba ee gaalka ahaa ıyo waliba kuwii muslimka ahaa ee ay ısku halaynayeen oo ayana dantooda gaar kaa ıyo maslaxadoodu ba ay ku jırto ın soomaalidu ısku sııjeedo sı ay uga badbaadaan ın ayagga dhıb soo gaarto ayaa gaas kusii shubay holoca colaada soomaaliya. Saas daraadeed, soomaalidu waa ummada aan ku lahayn dunida saaxiib garab ıstaaga,waalid ka naxa iyo macalim wax u sheega intaba. xaalku waa cıdna uma maqna ceelna uma qodna!!! Ayada uun baa ısku maqan,hadaba ummada ıntaas oo mushkıladoodı haysato sow khatar muuqata kuma jırto jırıtaankeeda ummadeed.???

Hadaba la soco taxana qaybaha danbe ee MASİİRKA-SOOMAALİ-WAYN!!!!

W/Q: Cabdulqaadir Maxamed Muuse(Sagaar-yare).