User:AgronAhmeti/sandbox

Mineralet Shkëmbformuese

Klasifikimi i shkembinjeve natyrorë

Në vartësi të kushteve të formimit të tyre shkëmbinjët natyrorë ndahen në tri grupe kryesore: magmatikë,sedimentarë dhe metamorfikë.

Shkembinjët natyrorë magmatikë

-jane shkembinjtë me perberje silikate të formuar si rezultat i ftohjes dhe ngurtësimit Të llavës (magmës),së dalë nga thellësia e tokës. Përbërësit kryesorë te tipit magme jane:silicet(40-75 %,vlera të shprehura në përqindje sipas masës),aluminet(10-20%), oksid hekuri(2-12%),qelqeret(1-12%),magnezet(gjurmë deri 12%),sode(1-8%), NaOH(gjurme deri 7%). Temperatura e magmes ndryshon nga 1350°C ne 750°C.Shpejtësia dhe kushtet e ftohjes kanë qenë të ndryshme. gjë që ka sjellë në formimin e shkëmbnjëve magmagikë me përbërje, me strukturë dhe me veti te ndryshme mineralogjike. Ne varesi te vendit te formimit shkembinjet magmatik ndahen:

a)Shkëmbinjë të thellësisë (ose intrusivë) te cilët jane formuar si rezultat i ngurtësimit të ngadalshem të magmës në thellësi të mëdha të korës së Tokës,në kushte të një temperature dhe një presioni të lartë të krijuar nga masa e tokës ndodhur mbi to. Këto kushte kanë qenë të pershtatshme për kristalizimin e mineraleve (kristalet vërehen me sy të lirë),ata jane masiv dhe kompakt. Këta shkëmbinjë kanë masë vëllimore të mëdha,rezistencë dhe qendresë të lartë ndaj ngricave,ujëthithje të ulët dhe percjellshmëri të lartë të nxehteësisë.Ndër shkëmbinjtë e këtij grupi që përdoren më shumë janë:granite,sieniti,gabro,diorite etj.

b)Shkëmbinjë të siperfaqës(ose efuzive),janë formuar nga ngurtësimi i magmës në shtresat e sipërme të kores së Tokës ose në siperfaqe të saj,në mungesë të presionit. Prej këtyre kushteve shkëmbinjtë e ngurtësuar paraqiten në trajtën e masave amorfe.Shkëmbinjtë natyrorë të siperfaqës mund të jenë me strukturë kompakte ,poroze dhe të shkrifët.

Shkëmbinjtë natyrorë kompakt të siperfaqës, përsa u perkët vetive kanë tregues të përafart me ato të shkëmbinjve të thellësisë. Në varësi të përberjës kimike të magmës,në këtë grup bëjnë pjesë:porfiret kuarcoret,andezitet,bazaltet dhe diabazet(vendburimi I Gurit te Zi ne Shkodër). Shkëmbinjtë natyrorë poroze te sipërfaqes ( në gjendje të shkrifët ose të cimentuar) janë formuar nga shpërthimi i vullkaneve, prej të cilëve janë nxjerrë në sipërfaqe të Tokës pjesë te copezuara të magmës, në trajtë poroze. Shkëmbinjtë e shkrifët jane formuar nga ngurtësimi i magmës në kushte të caktuara.Në këtë grup bëjnë pjesë hirat vullkanike etj. Shkëmbinjtë e cimentuar janë formuar nga lidhja e produkteve të shkrifëta ,me anën e cimentimit natyror të tyre.Në këtë grup bëjnë pjesë tufet vullkanike të cilat përdoren për përgatitjen e mbushesve të lehtë për betone.

Vetitë e shkëmbinjve magmatikë

-Vetitë e këtyre shkëmbinjve varen ,në një shkallë të madhe,nga përbërja kimike, në varësi të përmbajtjes së silicit në gjendje të lirë ose të lidhur kimikisht. Këta shkëmbinjë klasifikohen në acide(SiO2>66%),mesatare acide(SiO2 = 55 deri 66%), bazike( SiO2 45-52%) dhe ultrabazike( SiO2 me pak se 45%)

Mineralet Shkëmbformuese

-Mineralet kryesore shkëmbformuese të shkëmbinjve magmatikë janë:

a) mineralet e grupit silicor(kuarci)

b)shpatet fushore

c)silikatet ferromagneziale

d)mikat

-Kuarci(SiO2) është përberësi kryesorë i shumë shkëmbinjve natyrorë ,si p.sh. kuarciteve,graniteve etj. Kompaktësia e kuarcit është relativisht e lartë ,2650 kg/m3 dhe fortësia sipas shkallës mineralogjike te fortësise 7. Qendresa kimike e kuarcit është mjaft e lartë. Ai bashkevepron vetem me acidin fluorhidrik dhe me bazat në gjendje të nxehtë.Rezistenca e kristaleve të kuarcit në shtypje është shumë e lartë,1000 dhe 2000MPa. -Në saje të fortësisë shumë të lartë dhe të qendresës kimike,kuarci ,gjatë erozionit të shkëmbinjve prej graniti,nuk ndryshon,as perbërjen kimike,as për permasat e kristaleve.Dukuri karakteristike për kuarcin janë shndërrimet polimorfe.

-Shpatet fushore janë grupi i mineraleve më të përhapura në shkëmbinjtë natyrore dhe përbëjne me shumë se 50% të tyre.Prej shpatit fushor përbëhen shumica e shkëmbinjve magmatikë ,si p.sh:granitet,sienitet,gabrot,andezitet,dioritet etj. Sipas perbërjes se tyre,shpatet fushore janë aluminosilikate të natriumit,të kalciumit dhe të kaliumit.Në mineralogji dallohen ortoklazi, që është shpat fushor i kaliumit dhe plagioklazi .Shpatet fushore janë minerale shumë të forta,fortësia e tyre është e shkallës 6 deri 6.5 Mohs.Kompaktësia 2500 deri 2800kg/m3,temperaturë e shkrirjës 1100 deri 1500 °C.Rezistenca mekanike e shpateve fushore është më e ulët se ajo e kuarciteve ,zakonisht ndryshon nga 120 deri 170MPa.

-Silikatet ferromagneziale janë minerale që bëjnë pjesë në përberjen e shkëmbinjve magmatikë bazike,kanë ngjyrë të errët dhe bazicitet të larte(gabrot,bazaltet,diabazet etj). Këto minerale kanë kompaktësi më të lartë se kuarci dhe shpatet fushore 3200 deri 3600 kg/m3,fortësia sipas shkallës se Mohs-it 5,5 deri 7. Këto minerale janë pak të thyeshme. Mineralet më të perhapura të ketij grupi janë : piroksenet (silikate te kalciumit,hekurit ,magnezit etj.), amfiboli(siklate komplekse te kalciumit,hekurit ,magnezit etj.)dhe olivine.Mineralet e po ketijë grupi me perjashtim të olivines janë të qëndrueshme ndaj erozionit.

-Mikat janë grupe mineralesh të aluminosilikateve te hidratuara të hekurit,magnezit,potasit .Vecori e mikave është zbërthimi i lehtë i tyre në peta të holla elastike dhe të perkulshme.Prania e tyre con në uljen e qëndresës mekanike të shkëmbinjve ,në shpejtimin e shpërberjës,si dhe vështirson fërkimin dhe shkëlqmin e tyre. Mikat e qarta ,muskovite,takohen më shpesh ,te rerat e ndërtimit si elemente të dëmshme.Prandaj ,llacet dhe betonet që prodhohen me rëra me permbajtje të lartë mikash,kan qëndresë të ulët ndaj ngricave.

Shkëmbinjte Sedimentarë

-Janë formuar si rezultat i proceseve kimike,fiziko-kimike dhe biologjike që kanë ndodhur në zonën e siperfaqës së korës së Tokës ose në det.Nën veprimin e ujit dhe të erës një pjesë e tyre ndryshon përberjën dhe zhvendoset dukt u depozituar në vende të ulëta të liqeneve ,të deteve dhe të lumenjve duke formuar ,në këtëm ënyrë shkëmbinjtë sedimentarë.

-Sipas mënyrës së precipitimit,shkëmbinjtë sedimentarë ndahën në tre grupe:depozitime mekanike,sedimentime kimike dhe depozitime organike.

-Depozitimet mekanike të shkirfëta p.sh:argjilat,rërat,cakelli etj. Janë formuar si rezultat i shkatrrimeve mekanike të shkëmbinjve.Uji duke marrë me vete keto grimca dhe depozimet e tyre,formon shtresa prej materiali të shkrifët.Nën presionin e shtresave të sipërme dhe nën veprimin e kriperave minerale të ndryshme,shtresat e shkrifëta në raste të vecanta ,kthehën në shkëmbinjtë të fortë dhe kompakt që emërtohen të cimentuar(ranoret,konglomeratet etj.)

-Shkëmbinjtë sedimentare kimike si p.sh. gipsi,dolomite ,magneziti etj.lloje të ndryshme gëlqeroresh,janë formuar në bazene të mbyllura ,në gjire jo të thella të liqeneve e të deteve te kripura etj.Në këto vende,nga avullimi i përshpejtuar i ujit,janë krijuar tretësira të ngopura kripërash dhe ,njëkohësisht kristalizimi i tyre.

-Shkëmbinjtë organogjenë ,si p.sh. gëlqeroret ,shkumës,diatomite,trepeli etj,kanë qenë formuar si rezultat i depozitimit dhe i dekompozimit të organizmave shtazorë e bimorë, e së fundi duke u mbivendosur në shtresa kaë cuar në ngjeshjen e në cimentimin e tyre.

Mineralet Shkëmbformuese

-Mineralet shkëmbformuese të shkëmbinjve sedimentarë janë:

a)grupi i shkëmbinjve silikate(opal,kalcedon,kuarc),

b)grupi i shkëmbinjve karbonatike(kalcite,dolomite,magnezite),

c)grupi i mineraleve argjilore(kaoliniti,montmoriloniti),

d)grupi i shkëmbinjve sulfatike(gipse,anhidre).

-Opali është mineral amorf i silikatit të hidratuar.Permbajtja e ujit në opal ndryshon nga 1 der 14%.Në opal mund të ketë edhe papasterti .Ngjyra e opalit është e bardhë deri në të verdhë dhe ndryshon nga lloji e sasia e papastertisë në të. Minerali opal në natyre takohet në gjendje të pastër,por edhe në trajtën e mineralit shkëmbformues në shkëmbinjtë organogjene sic janë diatomite e trepeli.

-Kalcitet(CaCO3) janë: mineralet më të përhapura në koren e Tokës. Kalciti tretet me lehtësi në acide duke cliruar CO2, gjithashtu dhe ujëra te pasura me gaz karbonik.Në temperature mbi 850°C zbërthehet në CaO dhe CO2. Kalciti është minerali kryesor në shkëmbinjte sedimentarë si p.sh. guri gelqeror,tufat gelqerore etj.Kalciti bën pjese edhe në përberjen e mermerit. Dolomiti është mineral shumë i përhapur në natyrë, ka veti të perafarta me ato të kalciteve e të magnezitetve. Dolomiti formon shkëmbinjtë me teënjejtin emertim ai,gjithashtu ,bën pjesë edhe në përberje me kalcitin,por në natyrë takohet më rrallë. Dendesia e tijë eshte 2900-3000kg/m3, ndërsa fortësia 3,5 deri 4. Në dallim nga kalciti,ai tretet në acid klorhidrik në të ngrohtë.

-Mineralet argjilore përbejnë kryesisht ,lëndën argjilore.Ndrmjet tyre dallohen kaoliniti dhe montmoriloniti. Në bazë të përberjës kimike ,kaoliniti është aluminosilikat i hidratuar. Argjilat kaolinite përdoren për të përgatitur qeramiken e hollë(fajancen,porcelanin) dhe si material mbusës në materialet prej plastmasi,rezinat e ndryshme etj Montoriloniti ,në dallim nga kaloniti është aluminosilikat i hidratuar,por me përberje kimike të ndryshueshme që permban kalcium,natrium,magnez,hekur etj.

-Gipsi është mineral me fortësi të ulët, kompaktesinë e ka 2300-2400 kg/m3. Gipsi dallohet nga tretja në ujë(205 g/litër në 20°C).Në shkëmbinjtë natyrorë ai është i kristalizuar në trajtën e kokrrizave(alabastra) ose e fibrave(selenit). Anhidriti (CaSO4) me kompaktësi 2500-3000 kg/m3 dhe me fortësi 3deri 3.5. Në mjedis ajri dhe uji shndrrohet në gips duke rritur vellimin. Anhidriti formon shkëmbinjë me të njëjtin emër.

Shkëmbinjtë Metaformikë

-Janë formuar si rezultat i shndërrimeve të thella të shkëmbinjve magmatikë dhe sedimntarë si në strukture dhe në përberje mineralogjike,nën veprimin e temperaturave,presioneve të larta dhe fluideve kimikisht aktive.Ata jane masiv e me pamje kristalore.Nga grupi i shkëmbinjve metamorfikë ,në ndërtim përdorim kaë gjetur mermeret, kuarcitet dhe shistet argjilore.

-Ne shkëmbinjtë metamorfikë dallohen dy kategori:

a)shkëmbinjtë që formohen kryesisht nga procese metamorfike të natyrës termike ose kimike si pasojë e kontaktit të shkëmbinjve mëmë me magme ose fluide me temperature të larta dhe kimikisht aktive(shkëmbintjë metamorfikë të kontaktit) p.sh.mermeret.

b)shkëmbinjtë që formohen nga procese metamorfike të natyrës kryesisht mekanike ose nën veprimin e peshës së shkëmbinjve të mbivendosur (shkëmbinjtë metamorfikë të ngarkeses) ose për shkakë të natyrës tektonike(shkëmbinjtë dinamometamorfik p.sh. gneiset, shistet –mikore etj.).Përcaktimi i familjes së përkatësisë së shkëmbit bëhen nëpermjet studuimit petrografik me mikroskop polarizues me atë të shlifeve,ose me ndihmen e rrezeve x dhe teëanalizave kimike.

Mineralet Shkëmbformuese

-Mineralet kryesore shkëmbformuese të shkëmbinjve metamorfike janë:

a)grupi i mineraleve silikate që ndodhen edhe në shkëmbinjtë magmatikë(opali,kuarci,mikat ,olivine etj.)

b)mineralet karakteristike të shkëmbinjve sedimentarë(kalciti,dolomite etj.)

-Vendi ynë është i pasur në mermere te cilat jane të përhapura në të gjithë territorin. Deri tani janë zbuluar më shume se 90 vendburime e shfaqje mermeresh,prej të cilave 30 jane vene në shfrytëzim.Për sa u perket vetive dekorative ,llojeve e ngjyrave ,struktures ,vetive fiziko-kimie ,përbsrjes etj. Mermeret tona krahasohen plotesisht me kërkesat normative të vendeve të tjera,të njohura për prodhimin e për përdorimin e këtyre materialeve. Ato janeëgelqeror me kokrriza të vogla. Densiteti i tyre eshte rreth 2.7 g/cm3,shkalla e dendësise 0.995,koeficienti i ujethithjes 0.099%,rezistenca në shtypje në gjendje të ngopur me uje 1080-1350 kg/cm2,ndërsa pas 20 cikleve ngrirje shkrirje rreth 960-1200 kg/cm2.Ngjyra e mermerëve është e bardhë (vendburimet :Qafe-Shtame,Cukë)por në varësi nga papastërtitë ajo mund të jetë e kuqe (Kovashica-Shupenza,Bitinckë) etj.

Referencat:

http://flexiblelearning.auckland.ac.nz/rocks_minerals/minerals/index.html

http://www.sandatlas.org/minerals/

http://www.empr.gov.bc.ca/mining/geoscience/publicationscatalogue/informationcirculars/ic1987-05/pages/contain.aspx

http://www.learner.org/interactives/rockcycle/types.html

http://geology.com/rocks/sedimentary-rocks.shtml

https://en.wikipedia.org/wiki/Sedimentary_rock

http://dictionary.reference.com/browse/sedimentary+rock

https://en.wikipedia.org/wiki/Metamorphic_rock

http://www.onegeology.org/extra/kids/metamorphic.html

https://en.wikipedia.org/wiki/Igneous_rock

http://www.thefreedictionary.com/Magmatic+rock

http://www.eolss.net/sample-chapters/c12/e1-01-02-05.pdf