User:Ajshe Kotarja/sandbox

ANALIZE ROMANI:"PALLATI I ENDRRAVE" Historia e romanit Nje nga krijimet më të shquara të Ismail Kadaresë dhe të gjithë letërsise moderne shqiptare është romani "Pallati i ëndrrave" 1981. Dy kapitujt e pare të romanit, titullin "Nëpunësi i pallatit të ëndrrave", u botuan, sE pari me 1977 në përmbledhjen me tregime "Emblema e dikurshme". Duke mos dashur të tërhiqte vëmendjen me një botim të veçantë, tri vite më pas me 1981, kur ribotohet "Emblema e dikurshme", autori e boton të plotë veprên brenda vëllimit. Kjo nuk e shpëton dot veprën, pasi në shkurt të vitit 1982, vepra u kritikua rëndë dhe u ndalua të garkullojë, për t’u ribotuar pas rënies së komunizmit. Nga botimi i parë në botimet e mëvonshme, vepra ka ndryshime artistike të pandjeshme, me përjashtim të titullit që u bë “Pallati i ëndrrave" dhe emrit të personazhit kryesor nga emri turk Ebu Qerim, në Mark-Alem. Mark Alemi vinte nga një familje e pasur dhe me emër të mirë. Nga një djalosh i ri, disi i ndrojtur, i tërhequr, i papërvojë, ngrihet në detyrë falë klanit që i përkiste. Për jetën dhe mendimet e tij, nuk mund të thuhet ndonjë gjë. Ai pranon lehtësisht kërkesat e eprorëve fillimisht dhe më pas bën atë që mësoi. Pergjithësisht i heshtur dhe i tërhequr, i shmanget vëmendjes dhe kthehet në “modelin më të mirë" që ai pallat kerkonte nga zvrtarët e tii. Emri i tii i përshtatet nië shkruesi të thieshtë që nuk ka mendim (markalemin). Nga një punonjes fillestar me skrupuj,ne fund e gjejme nje funksionar tipik,si ata qe ai i percmonte.

Subjekti Vepra ben fjalë për një shtet totalitar, që në shikim të parë duket si Perandoria Osmane, ku një institucion, i quajtuar Tabir Saraj (Pallati i ëndrrave), monitoronte, mblidhte dhe analizonte ëndrrat e qytetarëve për të zbuluar në to shenja të rrezigeve që mund t'i kanoseshin shtetit. Në një realitet që mund të jetë Shqipëria, por dhe Perandoria Osmane, Mark Alemi, biri i një familjeje te fuqishme, i Qyprillinjve (Qyprillinjtë), herë në pushtet dhe herë e përndjekur, kërkon punë. Rrethanat e çojnë në Tabir Saraj. Ai është fare i papërshtatshëm për punët e Tabir Sarajit, por familja e futi për interesat e saj. Fillon punë në seksionin e seleksionimit të ëndrrave, seksion ky ku lexojnë dhe dokumentojnë ëndrrat që u kanë sjellë spastruesit nga baza, për të gjetur ëndrrat që “vënë në rrezik" perandorinë. Në fillimet e punës ishte i hutuar dhe bënte çdo gjë për inerci. Por më pas, edhe pse e kuptoi se ky institucion mund ta çonte veç drejt gabimeve, vazhdoi e ngjiti një nga një shkallët e karrierës deri në majë. Dhe kjo jo se kishte zotësi të veçanta, por se ishte pjesë e atij grupimi politik (kastës) që mori fuqinë. Makina e shtetit e shpërfytyron Mark-Alemin, aq sa jashtë pallatit jeta i duket banale dhe pa ngjyra. Mark Alemi, pinjolli i Qyprillinjve, nga lartësia ku është ngjitur, pret rënien e pashmangshme. Nuk ka rëndësi se kur do të ndodhë, por do të ndodhë. Kjo është ligjësia e shteteve diktatoriale e totalitare. Ndaj Mark Alemi dhe grupimi që ai përfaqësonte, nuk mund t'i shpëtonin kësaj ligjësie.

Struktura Vepra ka arkitekturë të thjeshtë.Ajo ndahet në 7 kapitale: Mëngjesi Seleksionimi Interpretimi Dita e pushimit Darka Arkivi Afrimi i pranverës

Pallati Autori ideon strukturën e një pallati me korridore pafund, me kate mbi e më shumë nën dhe, me salla të stërmëdha, me seksione e nënseksione, si vetë rrathëte Ferrit, ku mijëra nëpunës punojnë kokulur për të zgjidhur enigmën e rrezikut që i kanoset Perandorisë. Duket se Perandoria qeveriset njëherazi nga dy forca: njëra e dukshme, tjetra e padukshme apo më saktë, ka një shtet të dukshëm dhe një tjetër shtet brenda shtetit, më i fortë se i pari, por i padukshëm, që është Tabir Saraj. Fati i vendit dhe i klaneve ,aty gatuhen; gjendja e vërtetë e Perandorisë apo shtetit totalitar, aty kuptohet. Metastazat e Tabir Sarajit janë shtrirë e përhapur në çdo skutë, sado e humbur qoftë ajo. Nga këto skuta nis puna e pallatit, aty nis mbledhja e ëndrrave. Asnjë ëndërr, sado e parëndësishme të jetë, nuk mund të lihet jashtë, pa u mbledhur. Janë me mijëra mbledhësit, grumbulluesit e spastruesit. Prej materialit të grumbulluar prej tyre, më tej puna vazhdon brenda pallatit, në seksionet e nënseksionet e tij: kopisteria (kopjimi i ëndrrave), seleksionimi, deri interpretimi i ëndrrave. Në majë të këtij organizimi kaq të merimangshëm, qëndrojnë ata që zgjedhin çdo të premte kryeëndrrën për sovranin. Imagjinata e Kadaresë ka punuar si rrallëherë; para nesh hapen salla të mëdha e të ftohta, qindra dosje mbi tavolina, qindra koka mehmurësh mbi to, korridore të zymta, kuaj, karroca, korrierë që venë e vinë. Kështu ne prekim një realitet që, ndonëse i çuditshëm, na bëhet i besueshëm dhe aq shumë tronditës. Është një pallat i mallkuar, i verbër, misterioz, ku dhe ministrat nuk mund të futen, veçse me leje të posaçme. Pallati i ëndrrave vendos për fatet njerëzore dhe shtetërore. Tabir Saraj apo Pallat i ëndrrave shihej si një nga institucionet themeltare të shtetit. Ky shtet kontrollonte çdo gjë, “deri ëndrrat e njerëzve".

Marrëdhënia pushtet-individ Në këtë vepër shohim raportin e individit që ka ambicie të integrohet në strukturat shtetërore dhe që e gënjen mendja se do të fuqizojë veten prej fuqisë së pushtetit, ashtu si Amrk-alemi u integrua në Pallatin e Ëndrrave. Por ky është një konflikt i përjetshëm, në të cilin vihet në dukje se cdo përpjekje e individit për t’u marrë me shtetin, për të depërtuar në brendësi të tij dhe për ta marrë me të mirë, është e dështuar. Individi në cdo raport që ta vendosë veten me shtetin, mbetet i kërcënuar prej tij. E njëjta gjë ndodh me Mark-Alemin. Në këtë roman formulohet dhe dilema: “Më mirë të jesh brenda Tabir Sarajt apo jashtë tij?”

Veçori të romanit Vepra parakupton lexim alegorik me simbole si ëndrra, dosje, procesverbale etj. Nëse shohim historinë e romanit dhe kohën kur ai është realizuar e botuar, dallojmë që koha e ngjarjeve të rrëfyera nuk është koha themelore e veprës ose ajo gë ka dashur të japë autori. Koha themelore qëndron e fshehur, ndaj themi se koha në roman është alegorike. Alegoria arrihet me anë të pështjellimit kohor ose të analogjive, të ngjashmërive me kohën tjetër, atë të sundimit të diktaturës në Shqipëri. Përshkrimet e kryeqytetit ku luhen ngjarjet, janë të përafërta me Tiranën dhe se atmosfera që rrethon ngjarjet, ngjason me atmosferën e terrorit, spastrimeve dhe burgosjeve në Shqipërinë diktatoriale Një nga elementet e veçanta të artit të Kadaresë është përdorimi edhe në këtë vepër i groteskut (p.sh., marrja në pyetje e pemëshitësit dhe procesverbali prej 800 fagesh që u mbajt për të, ose ruajtja në dosje e gjumit të sulltan Mehmetit, ose shpjegimi i ëndrrave si një sipërmarrje madhështore, përpara së cilës gjithë orakujt e Delfit apo kastat e profetëve dhe magëve të dikurshëm dukeshin të vegjël e qesharakë" ose pohimi i Sulltanit është një grotesk i gjallë për vetë marrinë e kërkesës ku "asnjë ëndërr nuk duhet t'u shpëtojë, deri në kufijtë më të largët të shtetit" etj.). Gjithçka në vepër është e zbehtë, që nga ndriçimi i korridoreve, te veshja e nëpunësve, te fytyrat e tyre, madje gjer dhe fjalët, lëvizjet, por mbi të gjitha shpirti. Romani rrjedh ngadalë, me një farë përtacie në dukje, me pak lëvizje, por me shumë zhvillime të brendshme, me luftë ndërgjegjeje, meditime e filozofime të goditura. Ka pak personazhe, pak fjalë dhe shumë heshtje. Veç Mark-Alemit, personazhet janë episodike dhe bartëse dramash a tragjedish. Romani është një nga arritjet më të mëdha të prozës shqiptare. Vetë autori e ka vlerësuar veprën si më të égrën dhe më të fuqishmen ndaj diktaturës ndër tërë veprat që ai ka shkruar.