User:Ali Abdullahi Osoble/Soomaaliya - maxaa ka qaldamay, maxaase xal u ah

Arar

Waxaan qirayaa inaan aheyn qoraa, balse aan qoraalkaqn bilaabay aniga oo raadinaya jawaab aan nafteyda ku qanciyo iyo jawaab iga qancisa sababta ay isu dilayaan dadka aan ka dhashay uguna jecelahay shucuubta Allah-subxaanahu-wa-tacaalaa ku uumay dunidan, waxaana ii soo baxday inaan qoraal ku cabbiro aragtideyda ku saabsan asalka dhibka ka jira Soomaaliya iyo sida aan ku qanacsanahay in lagu xasilin karo, si aan ugu soo bandhigo inta sideyda oo kale jecel iney Soomaaliya mar labaad noqoto waddan caadi ah.

Waxaan qoraalka billaabay anigoo ku sugan magaalada Beydhabo, walow aan dhex ku dhaafay in muddo ahna aan ka maqnaa, xilli ay laba maalmood toddobaadkii magaaladu saacadaha hore bandow aheyd si ay ciidamada Itoobiya uga adeegtaan suuqyada magaalada, sidoo kalana ay habeen walba bandow aheyd ciidamada Al-Shabaab oo ayagana ka adeeganaya magaalada awgeed.

Wexey aheyd xilli in ka badan 200 oo xildhiban, si aan muuqan oo hoose (low profile), loogu daabulay Nairobi, toddobaataneeyada ku sugnaa magaalada Beydhabana ay badankood aaminsanaayeen in la rabo inuusan baarlamaanka helin fursad uu kaga munaaqashoodo shirarkii is daba joogga ahaa ee ka socday waqtigaa magaalada Djibouti ee u dhexeeyay: (b) garabkii laga saaray Baarlamaanka KMG ee uu hoggaaminayay Sharif Xasan Shekh Adan iyo garabkii ka go’ay Midowga Maxaakiimta ee uu hor-kacayay Shekh Sharif Shekh Axmad oo kaddib markey midoobeen la baxay magaca Golaha Dib U Xoreynta Soomaaliya oo hal dhinac ah iyo dhinaca labaad oo huwanaa magaca dowladda uuna horkacayay Mudane Nur Xasan Xuseen (Nuur-cadde) oo xilligaa ahaa Ra’iisulwasaaraha Xukuumadda DFKMG ee Soomaaliya, kooxdan wexey ayagana isugu jireen qeyb ka timid dibadaha iyo xubno horay uga tirsanaa Baarlamaanka KMG oo ay siyaasad ahaan ay isku aragti ahaayeen Ra'iisulwasaaraha.

Wexey aheyd xilli, marka laga reebo qeyb yar oo ka mid aheyd xildhibaannadii joogay Beydhabo oo si gaar ah ugu xadreyn jirtay Guddoomiyihii Baarlamaanka ee xilligaa Shekh Adan-madoobe oo marka dib loo qiimeeyo siyaabuhuu u dhaqmay waagaa la dhihi karo wuxuu xilligaa ka dhex arkayay danihii uu lahaa shirarkii Djibouti, inkastoo isaga naftiisa dib loo xisaabiyay haddana xildhibaannada badankood wexey aaminsanaayeen

(1) in la damacsanaa in la sameeyo baarlamaan cusub oo ay dhinacyadii ku shiraayay Djibouti ku heshiiyeen ama qorteen ayadoo la baabi’inayo baarlamaankii jiray iyo

(2) in la dhiso dowlad cusub oo ku meel gaar ah oo huwan magac dib u heshiisiin, taasoo xaqiiqowday markii la arkay mirihii ka soo baxay shirarkii dib u heshiisiineed ee Djibouti. Walow, halkii la damacsanaa in xildhibaannadii hore ee ahaa 275ta la kala diro, kaddib markey muuqatay suurtagalnimada iney qaar ayaga ka mid ah gadoodi karaan noqon karaanna caqabad hor leh, ay kooxihii isugu tagay Djibouti iyo intii wax la wadday oo ay u horreeyaan UN-ka isla go’aansadeen in tirada baarlamaanka la labalaabo (275 x 2).

Wexey aheyd xilli ay beesha caalamka, intoodii markii hore raaliga ka aheyd iney ciidamada Itoobiya u soo tallaabaan gudaha Soomaaliya ay

(a) si ay u qanciyaan hey’adaha u dooda xuquuqul insaanka (b) si ay isaga aamusiyaan Soomaalidii maalin walba bannaan baxyada ka sameyn jirtay magaalooyinka waaweyn ee Yurub iyo Mareykanka (c) si ay marada u ceshadaan (face saving) ayaga iyo dowladda Itoobiya ee ku fashilantay burburinta xoogaggii xag-jirka ahaa ee la dagaalamayay Dowladda Federaalka KMG ee ayadana u hanjabi jiray iyo (d) si ay eedda isaga fogeeyaan, go’aansadeen in ay fashilkii howlgalkii ciidan iyo dembiyadii dhacayba dusha ka saaraan maamulkii Madaxweyne Cabdullahi Yusuf Axmad, Allah ha u naxariistee, ayagoo weliba xaaladda aad u karkariyay, gaarsiiyeyna heeruu iska casilo xilkii madaxtinnimada Soomaaliya, taasoo ka dhigeysa marxuum Cabdullahi Yusuf Axmad madaxweynihii ugu horreeyay Soomaaliya ee iska casila xil madaxweyne.

Wexey aheyd bishii Ramadaan ee sannadkii 2008 ee la dilay geesigii xildhibaanka ahaa ee saaxiibkey ahaa isla markaana aan ku wada nooleyn halka aqal, Allah u naxariisto jannadiina Allah ka waraabiyo, marxuum Maxamed Cismaan Maye.

Wexey aheyd, xilligii aan, sida ay Soomaalidu tiraahdo, soo taabtay darbiga, gaarayna inaan fahmo in waxa aan ka shaqeynaayo ay tahay siyaasad lagu dhex hayo Afrika, weliba Soomaaliya, waxa la yiraahdo dastuur, sharci iyo xeerna ay intaba yihiin wax warqad ku qoran oo keliya, aniguna aan ka mid ahay Soomaalida aan karaankooda ogeyn balse uu caalamku isugu keenay magaca dib-u-heshiisiinta isla markaana guddoonsiiyay darajada ah “Dowladda Soomaaliya” waxa ay ku tallaabsan karaana ay tahay wax loo yeeriyay ama laga oggolaaday oo keliya.

Waxaan caddeynayaa ineysan ujeeddada ka dambeysa qoraalkan aheyn inaan u gefo qof, reer Soomaaliyeed, hey’ad, urur iyo dowlad, balse ay tahay inaan rabo inaan muujiyo aragtideyda ku saabasan sababta uu u burburay welina u sii burburayo waddanka ay leeyihiin dadka Soomaalida ah ee dhalan doona iyo sida dib looga soo saari karo waddan wanaagsan.

Waxaan rajeynayaa inuu qoraalkan noqdo mid waxuun ku kordhiya ama ka beddela aragtida akhristayaasha isla markaana suurta geliya iney dad badan oo Soomaali ah oo iga garaad sarreeya ama iga aqoon iyo waaya aragnimo badan u istaagaan sidii ay wax dhab ah isla markaana suurtagal ah ugu qaban lahaayeen Soomaaliya.

Waxaan u mahad celinayaa cid walba ee fikir ama talo igu biirisay muddadii aan qoraalkan waday. Waxaan si gaar ah u xusayaa, jannadii Allah ka waraabiyee rug caddaagii aan saaxiibka gaarka ah aheyn marxuum Mowlid Macan Maxamud.

Waxaan ugu baaqayaa muwaadiniinta Soomaaliya meel kastoo ay joogaanba ineysan ka caajisin baadi doonka ay ugu jiraan dib u soo nooleynta qarannimada Soomaaliya iyo ka shaqeynta sidii uu qaab-dhaqanka ummadda Soomaaliyeed u noqon lahaa mid la jaan qaadi kara dunida cusub.

Waxaan Allaha awoodda badan ka tuugayaa, inta aan noolahay, inaan arko waddankeyga oo noqday waddan nabad ah iyo dadka walaalahey ah oo ka mideysan waddaniyadda, aragtida iyo raalli iska ahaanshaha oo si uusan laab la kac ku jirin wax u qiimeyn kara isla markaana aan ka daaleyn sidey ku gaari lahaayeen iney ku noolaadaan nolol dhab ah misana leh aayatiin wanaagsan.

Allah ayaa Mahad leh.

Hordhac

Nin magaciisa la oran jiray Pausanian oo ahaa joqraafi-yahan (geographer) dhulka ku mari jiray lug una dhashay Griigii Hore (Ancient Greece)oo noolaa qarnigii labaad dhalashadii Nabi Ciise ka hor (CH), waqtigii Hadrian, Antoninus Pius iyo Markus Aurelius oo caan ku ah qoraalladiisii uu kaga warbixin jiray waxyaabaha uu indhihiisa ku arko oo keliya, ayuu qoraal uu leeyahay ku caddeeyay in marka la tago magaalada Delphi, Greece gaar ahaanna rugtii ay dadkaasu ku caabudi jireen Apollo (ilaah ka mid ah ilaahyadii ay aaminsanaayeen) iney albaabka laga galo Oracle-ka oo ah dhismaha ay wax ku caabudaan ku qorneyd “γνῶθι σεαυτόν” oo ah far ay qori jireen Griigii Hore loona akhriyo “noshe te ipsum” micnaheeduna yahay “aqoon isu lahaw”.

Xigmadda ka dambeysa “aqoon isu lahaw” ayaa waxaa loo fasiray iney tahay sidan:

“qofku marka uu si dhab ah isu yaqaan, si dhab ahna u fahamsan yahay waxa danta u ah ee ay tahay inuu raboodo, isla markaana ay u qiyaasan tahay heerka ay gaarsiisan tahay kartidiisa (karaankiisa), oo uu yaqaano sida ugu wanaagsan ee uu jecel yahay inuu u nolaado ee misana suurtagalka u ah, inuu weliba marka uu si dhab ah u sii baaro qalbigiisa kaddib, gaari karo heer ah inuu ka dhowrsan karo inuu ku kaco ama sameeyo wax kasta oo uusan isaguba oggoleyn in lagu sameeyo, marka uu biseylkaa gaaro oo keliyana inuu fahmi karo qaabka ay dadka kalana oggolaan karaan in loola dhaqmo ama loola noolaado, taasina ay tahay sida keliya ee uu jiritaanka qofkaas ku raagi karo”.

Dadka Soomaalida ah, gumeysi diidka iyo gala naceybka ka sokow, wexey jecleysteen iney noqdaan dad xor ah oo ka taliya aayahooda, xilli ay ilbaxnimadu weli ku cusub tahay, aqoontoodu hooseyso, markii ugu horreysayna ay arkayaan magaalo, ayagoo aan hore u aqoon wax la yiraahdo dowlad, nidaam, canshuur iyo shaqo xafiis, marka la soo koobana la dhihi karo wexey aheyd xilli eysan weli u bisleyn iney maamulaan dowlad qaran. Waxaase xusid mudan, waqtigaa asaga ah, geesiyaashii Soomaaliyeed ee u soo halgamay xornimada dalka iyo shacabkii garab istaagay intaba iney aaminsanaayeen haddey Soomaali ka taliso aayaheeda, inuu dalku gaari doono horumar dadkuna ku noolaan doonaan nolol aayatiin wanaagsan leh.

Halgankii ay xornimadoonka Soomaaliyeed la galeen gumeystaha waxaa u dheeraa baraarujin iyo wacyigelin ay u sameynayeen Shacabka Soomaaliyeed oo ay kaga dalbayeen iney iska daayaan qabiileysiga kuna fekeraan qarannimo, taasoo ku qasabtay gumeystayaashii Talyaniga ee joogay koonfur Soomaaliya, ayagoo diiddan sida uu shacabka isugu xirmay una noqday isku aragti, feker iyo rabitaan ama sida ay Soomaalidu tiraahdo dad isku af iyo uur ah, heer ay qofkey qabtaan weydiiyaan reerka uu yahay ama u dhashay, ayagoo xiri jiray qofkii yiraahda “waxaan ahay Soomaali” oo la micne aheyd waxaan ahay qaran doon iyo waxaan ahay gumeysi diid, waxaa sidoo kalana xaqiiqa ah iney xornimadoonkii halganka ka waday gobollada waqooyi ku af iyo uurba ahaayeen walaalahood koonfureed oo ay kala mid ahaayeen rabitaanka iyo hammiga ah iney Soomaali ka taliso aayaheeda.

Halgan dheer kaddib, Soomaali wey heshay sidey jecleyd weyna ka talisay aayaheeda, 1dii Lulyo 1960kii waxaa curatay Jamhuuriyaddii 1aad ee uu dalku yeeshay, balse halkii laga filaayay cir ceeryaamaa ka timid; iney Soomaali horumar gaarto iyo iney heerka noloshooda sare u kacdo halkii laga filaayay, wax kasta oo micne u lahaa ummadda ama wax u tarayay ayaa muddo aad u gaaban gudaheed ku burburay. Waqtigan la joogo, badda Soomaaliya waxaa ku socda xaalufin bilaa naxariis ah ayadoo isla markaana lagu shubo sunta iyo wasakhda laga soo daabulo warshadaha ay leeyihiin wadammada hore u maray, dadkii Soomaaliyeedna wexey noqdeen kuwo la laayay, kuwo ku sugan xeryo qaxooti, kuwo ku la’anaya badaha, kuwo raba iney dib u muslimiyaan dadka Soomaalida ah kaddibna xoreeyaan muslimiinta ku nool caalamka oo idil, kuwo ku ciil gooya iney gooni isu taagaan, kuwo dibadaha ku nool oo laba-waddanleyaal noqday iyo kuwo aaminsan iney yihiin dowladdii iyo madaxdii Soomaaliya oo caano ka raadinaya hal weyd ah.

Waxaa ayaan darro ah iney Soomaalidu yihiin kuwa burburiyay dalkoodii, gubay guryahoodii, laayayna shacabkoodii, cid kale oo ay eebsan karaanna eysan jirin. Dadka Soomaaliyeed ayagoo aan u kala harin ayey mas’uul ka yihiin waxa ka dhacay welina ka dhacaya Soomaaliya, wexeyna isugu jiraan sida ay Soomaaliduba tiraahdo qaade iyo qariye, marka la faahfaahiyana micnaheedu yahay "si toos iyo si dadbanba wey u dhammaayeen dilka, dhaca, boobka, eexda, qaska, sharci ku tumashada, xarigga aan sharciga aheyn iyo wax walba ee sababay iney dowladdii uu dalku lahaa burburto, marka ay waxaa foosha xun ku kacaayeenna wexey isugu jireen: mid bilaabay, mid ku deyday, mid ogaa, mid arkaayay, mid maqlaayay, mid tuhmaayay, mid raalli ka ahaa, mid doonaayay, mid qaldaayay, mid qaadaayay, mid qarinaayay, mid dulqaadanaayay, mid oggolaa iyo mid diidanaa balse aamusnaa.

'''Waxaa ayaan darro labaad ah inuu qof kasta ee Soomaali ah qirayo inuu dhacay dhib aan yareyn haddana eedda ku riixayo cid aan asaga aheyn. Waxaa adag in la arko qof Soomaali ah oo dhahaya … dhibka ka dhacay Soomaaliya lug baan ku lahaa ama ku leeyahay!'''

Dhinaca kale haddana, ayadoo ay mar walba ku xiran tahay heerka ay gaarsiisan tahay aqoonta, waaya aragnimada, garaadka, damiirka, rabitaanka iyo caqiidada qofka iyo shacabka, ayaa haddana waxaa hubaal ah iney dhammaan dadka Soomaalida ah meel kasta ee ay ku nool yihiinba jeclaan lahaayeen iney arkaan, kuna noolaadaan dalkooda oo nabad ah, ayagoo sharaf leh, shaqo fiicanna ku heysta oo ay caruurtu heysato waxbarasho ay tayadeedu sarreyso, waddooyinka iyo gebi ahaan magaalooyinka ay ku nool yihiinna nadiif yihiin habeenkiina wada ifayaan, dhallinyaradu qaarna wax barasho mashquul ku yihiin qaarna ayagoo koox-koox ah kubbad cayaarayaan, haweenku si qabow guryahooda u dhaqanayaan, derisku isku xiran yahay, dadku wada faraxsan yahay, cid habeenkii cabsi ku seexaneysana aan la arag. Waa wax aad u wanaagsan Allana laga baryo, balse si ay Soomaali ku gaari karto heerkaa waxaa lama huraan ah iney dib u baarto taariikhdeeda, fahamto khaladaadkii ay gashay, dibna u saxdo, una istaagto sidii ay caalamka dushiisa mar labaad ugu noqon lahaayeen dad sharaf leh. Waa waddo aad u dheer oo dhib badan balse haddaan laga leexan ku dhamaaneysa guri barwaaqo ah oo Soomaali wada deeqa.

Waxaan isku dayayaa inaan qoraalkan ku cabbiro qaab dhaqanka Soomaalida siduu ahaa calan saarkii ka hor iyo siduu noqday muddadii soddonka sano aheyd ee ka horreysay dagaallada sokeeye. Sidoo kale waxaan isku dayayaa inaan ka talo bixiyo sida ugu habboon uguna macquulsan uguna deg-degta badan ee aan is leeyahay dib ayaa loogu soo nooleyn kara dowladnimadii burburtay.

Qaab Dhaqankii iyo Qaab Nololeedkii Reer Sparta

Qarnigii 6aad Ciise ka Hor (C.H.) koonfurta Peloponnese waxaa loo yiqiinnay dhulkii Reer Sparta. Dhulku wuxuu u qeybsanaa laba qeybood, Laconia iyo Messenia. Sparta wexey uga duwaneyd magaalooyinkii kale ee Griigga, dhul beereedka aadka u ballaaran ee ay heysatay. Taariikhda ugu fog ee la hayo wexey xaqiijineysaa iney Sparta jirtay 950 sano C.H, sidoo kalana warbixinno waaya hore ah ayaa sheegaya iney Sparta sameysantay qarnigii 10aad C.H. Markeedii hore, Sparta wexey ka koobneyd 4 xaafadood oo la kala oran jiray Pitane, Mesoa, Limnai iyo Kanooura kuwaa oo ku mideeysnaa hal maamul dowladeed.

Wixii ka dambeeyay taariikhdu markey aheyd 750 C.H. Reer Sparta wexey bilaabeen iney is ballaariyaan oo qabsadaan dhulalkii ku dhawaa oo idil. Wexey ugu horreyntii muquuniyeen qabaa’ilkii la degganaa Laconia ee isugu jiray Helots-ka iyo reer Perioeci-ga ayagoo dadkii Helots-ka ahaa ka dhigtay addoomo uga shaqeya beeraha, qof kasta oo u dhashayna ku waajibiyay inuu dhulka beero lana haro oo keliya kala bar wax soo saarkiisa, barka kalana ku wareejiyo waddanka (city-state), halka dadkii ahaa Perioeci-ga oo u badnaa dad xirfadlayaal ah ay u oggolaadeen iney yeeshaan is maamul gaar ah, waxeyse ka reebeen iney xiriir la sameeyaan dibadda (qabaa’illada iyo boqortooyooyinka kale) iyo iney sameystaan ciidan. Dadka Perioeci-ga ah waxey qeyb muhiim ah ka noqdeen bulshada Sparta maadaama aan dadka asalka ah ee Sparta loo oggoleyn iney qabtaan shaqo aan aheyn mid militari, Perioeci-ga wexey ka shaqeyn jireen dhinaca farshaxanka, farsamada iyo fanka.

Muddo gaareysa soddon sano oo u dhexeysay sannadihii 650 ilaa 620 C.H. ayey ku qaadatay Reer Sparta iney gebi ahaanba gacanta ku qabtaan daantii kale ee degaanka ee loo yiqiinay Messenia, hase ahaatee waxey xilliyadaa la kulmeen jab ka soo gaaray isku deygoodii ay ku doonayeen iney ku qabsadaan dadkii la oran jiray Argos-ka iyo Tegea-ha. Culeysyadii ka soo gaaray dagaalkii Messenia iyo guul darrooyinkii u xigsaday intaba wexey sababeen iney reer Sparta qaataan qaab-dhaqan ka duwan midkii hore ee ay lahaayeen, taasina wexey ka soo saartay Reer Sparta dad caan ah marka laga hadlayo dunidii Griigga ee jirtay waagaa.

Taariikhdu markey soo gaartay 550 C.H. iyo intii ka dambeysayba, rabitaanka waddaniyiinta reer Sparta wuxuu ku mideysnaa iney yeeshaan – jir iyo maskax dhisan iyo awood militari oo aad u sarreysa, waana ay ku guuleysteen. Dhinaca kale, Reer Sparta wexey nasiib ku lahaayeen oo eysan weligood arag xukunka keligii taliye (dictator) ama hoggaamiye cabburiya, ayadoo marka ay ciidamadoodu garbaha isku qabtaan oo ay dagaal galaan la aaminsanaa inaan laga guuleysan karin.

Waqtiga la joogo magaca Spartan waxaa loogu yeeraa qofka jirkiisa sida aadka ah u dhisa, qofka wax is bara ee yeesha aqoon sare, qofka uu adkeysigiisu badan yahay marka loo geysto ciqaab jirka ah ama qofka muujiya geesinnimo marka ay la soo gudbonaato khatar weyn ama uu galo dagal. Sparta wexey ugu dambeyntii nqotay waddan militari, dadka u dhashay oo idilna wexey ku qasbanaan jireen raallina ku ahaayeen iney lahaadaan aqoon militari oo ay noqdaan dagaal-yahanno, wuxuuna tababarka militari u bilaaban jiray qofka u dhashay Sparta markuu gaaro da’da toddoba sano jir.

Waxaa caada aad u adag aheyd (waajib) iney hooyada ugu qubeyso ilmaheeda yar, marka uu gaaro da’da ciidan ka mid noqoshada, qamriga nooca ka soo jeeda canabka la qamiiriyay (wine) si ay u hubiso adkeysigiisa, hadduu imtixaankaa ka gudbana aabaha dhalay ilmaha yar ayaa ku qasbanaa inuu hor geeyo odayaasha qabiilka oo go’aan kama dambeys ah ka qaadan jiray, haddii la korinayo ama la deyrinayo. Ilmaha yar haddeysan ka muuqan cuuryaannimo iyo jiljileec waxaa loo aqoonsan jiray inuu yahay muwadin u dhashay qabiilka ama magaalo-waddanka Sparta. Noloshiisa oo idil waxaa la wareegi jiray mas’uulna ka noqon jiray xag cunno, jiif, waxbarasho, caafimaad iyo arrad intaba dowladda, tababar ayaana loo bilaabi jiray ayadoo mas’uul looga dhigayo nin odey ah (guardian) oo u noqonaya macallin iyo tababare. Dhinaca kalase, hadii ay odayaasha u arkaan ilmaha yar inuusan noqon karin geesi dagaal-yahan ah oo ilaalin kara sharafta iyo jiritaanka reer Sparta, wexey amri jireen in la geeyo buurta la yiraahdo Taygetos isla markaana loo yiqiin Apothetae ama Rugta Deyrada si uu halkaa ugu dhinto ama ay duur-joogta hilib-cunka ah ugu cunaan, waxaase dhinaca kale caado aheyd iney dadkii la oran jiray Helots-ka ee addoomaha ahaa qaataan ilmaha la deyriyo ayagoo siiin jiray cunno iyo hoy si ay ugala qeyb qaataan beer falidda.

Rag iyo dumar, reer Sparta dhammaantood wexey ku qasbanaayeen iney mar walba ahaadaan dad uu jirkoodu dhisan yahay, halka uu jiritaankoodu ahaa mid ay leedahay magaalo-waddanka (qabiilka), mana eysan jiri karin cid diidi karta. Shaqada loo oggolaa ragga u dhashay Sparta wexey aheyd mid militari oo keliya, ha noqoto tababarrada militarinnimo ee joogtada ah hase noqoto ka qeyb qaadashada dagaallada.

Xilliyada dagaalka, waxaa caada aheyd gabadha uu qabo ninka dagaalka aadaya ama qof dumar ah oo uu xurma weyn u hayo sida hooyadii ama walaashii, iney haddiyad u siiso gaashan kuna dhahdo marka ay guddoonsiineyso “soo laabo adigoo sita gaashaankan ama ha lagu keeno adigoo ku dhex jira” taasoo caddeyn u ah calool adeyga ay lahaayeen gabdhaha reer Sparta maadaama ay ku baraarujin jireen raggooda dagaalka aadaya iney laba waddo mid ku soo laabtaan “guul ama geeri”. Marka uu dagaal dhaco ee gacmaha la isla galo, gaashaanku wuxuu difaac u yahay qofka sita iyo qofka ay garabka isku hayaan ee taagan bidixdiisa, qofkii soo laabta asagoo aan sidan gaashaankii uu lahaana waxaa loo aqoonsan jiray inuu yahay qof ka baqay cadawga oo tuuray gaashaankii isla markaana banneeyay dhinacii uu ka difaacayay geesigii taagnaa garabkiisa, qofka sidaa sameeyana wuxuu muteysan jiray dil ama ciqaab aad u kulul.

Qaabka ay dagaalka u geli jireen Reer Sparta wexey ahayd mid ku dhisan xeelad militari oo waqtigaa aad u sarreysay; wexey u dhaqaaqi jireen safaf ballaaran haddana is daba yaalla oo ah rac-rac ama guutooyin, inta ku wada jirta saf kastana garbaha ayey isku qaban jireen, ayadoo uu qaab-dagaalkoodu ahaa horey u socosho tallaabta mar la wada qaadayo, wexeyna adeegsan jireen qalab dagaal oo aad u taya sarreeya. Xeeladahaa ka sokow, waxaa ragga Sparta caawini jiray xooggooda jirka iyo dagaal-yahannimadooda ka soo jeedda tababarrada joogtada ah.

Reer Sparta aad ayey u weyneyn jireen aasitaanka dadkooda balse askarta ku dhimata dagaallada lagu guuleysto iyo haweenka geeriyooda ayagoo ka shaqeynaya rug lagu cibaadeysto ama noqda umul-raac (geeriyooda waqtiga dhalidda) oo keliya ayaa la ogoolaa in heer qaran loo aaso, kuwaa oo qabrigooda la dul suri jiray dhagax leh summado iyo calaamooyin (marked headstone). Guurka wuxuu u bannaanaa dhallinyarada markey gaaraan da’da labaatan jirka, hase ahaatee ilaa ay ka gaaraan da’ soddonaad looma oggoleyn iney si toos ah ugu noolaadaan guryahooda, dhinaca kalana markey da’daa gaaraan wexey ka fariisan jireen ciidannimada tooska ah (active duty) wexeyna ka mid noqon jireen kuwa keydka ah (reserve) ilaa ay ka gaaraan da’da lixdan jirka. Qofka Reer Sparta markuu noqdo lixdan jir waxaa loo aqoonsan jiray inuu yahay muwaadin gutay waajibkii uu magaalo-waddanku (qabiilka) xaqa ugu lahaa waxaana loo oggolaan jiray inuu ka mid noqdo odayaasha taliya, haddii la doorto.

Taariikhihii hore wexey sheegaan sharci dejiyihii Sparta oo magaciisu ahaa Lycurgus inuu u baryo tagay Oracle-ka (rugtii ay dadka Griigga ah aadi jireen si ay u caabudaan ilaahoodii qorraxda ee Apollo) oo uu weydiistay in loo tilmaamo waddada ugu habboon iney Reer Sparta maraan, kaddibna dalabaadkiisii looga jawaabay laguna yiri “dowladda ku dhaqanta oo ilaalisa sharciyada Lycurgus wexey noqon doontaa midda ugu caansan dunida oo idil”, markuu kalsoonidaa soo helayna waxaa la sheegay inuu dib ugu soo laabtay odayaashii hagi jiray Sparta oo uu warkii baray, ayaguna ay aqbaleen. Mar uu talooyin intaa ka badan ka doonay Oracle-kana waxaa loo sheegay iney jiraan labo waddo oo aad u kala fog, mid ka mid ahna lagu gaarayo guriga sharafta badan ee isku filnaanshaha halka ay midda kale tageyso guri uu ka jiro is addoonsi loona baahan yahay iney kuwa dhintayaasha ah qaadacaan. Waxaa intaa loo raaciyay oo loo sheegay, si loogu safro waddada tegeysa guriga sharafta badan in loo baahan yahay in la lahaado geesinimo iyo in dadka safarka ku wada jirana uu ka dhexeeyo heshiis qurux badan, asagana laga rabo inuu middaa ku hoggaamiyo dadkiisa. Waxaa kaloo loo caddeeyay haddey dadkiisu maraan waddada kale iney la kulmi doonaan dhamaantood dhibaato aad u xun isla markaana uu ku dhacayo burbur nacasnimo (aad u fool xun), waxaase intaa dheer oo loo sheegay iney haddana suurtagal tahay inuu dadku badbaado haddii lagu safro waddada khatarta ah, balse waa haddii laga ilaalin karo addoomaha iyo dadka aan u dhalan magaalo-waddanka.

Taariikha hore ayaa ayagana tilmaamaya iney Reer Sparta aaminsanaayeen inuu Lycurgus oo ku shaqeynaya talooyinkii la soo siiyay inuu u dejiyay dadkii Sparta dastuurkii ay ku dhaqmi jireen ee u oggolaanayay iney lahaadaan dowlad ku dhisan nidaam boqortooyo isla markaana ka kooban laba boqor oo ka soo kala jeeda labada reer ee ugu laan-dheersan uguna xoogga badan. Dastuurkan wuxuu kaloo oggolaa nidaam ah is doorasho xor ah oo ku dhisan dimuqraadiyad isla markaana wuxuu aqoonsanaa jiritaanka iyo sarreynta kuwa ah mulkiilayaasha dhulka. Dastuurka oo aan aheyn mid qoran balse uu qof walba ku qasbanaa inuu yaqaanno, wuxuu jideynayay jiritaanka Aqalka Cuqaasha (Senate) oo loo yiqiinnay gerousia oo ka koobnaa 28 xubnood oo la soo doortay kana soo kala jeeda beelaha kala duwan ee reer Sparta, kuwaa oo xilka heyn jiray ilaa ay ka geeriyoodaan. Senate-ku wuxuu awood u lahaa inuu diido sharciyada iyo go’aannada ka soo baxa boqorrada, waxaa kaloo uu lahaa awoodda Maxkamadda Sare maadaama uu dastuurka u oggolaa iney dacwad ku soo oogi karaan boqorrada haddey ku kacaan falal dambi ah. Dastuurka waxaa kaloo uu saamaxayay jiritaanka Xukuumad u adeegta bulshada waxaana lagu magacaabi jiray ephorus. Ephorus-ka wexey ka iman jireen dhallinyarada ku caan baxda geesinnimada, dagaalyahannimada iyo daacadnimada, wexeyna xilka heyn jireen muddo hal sano ah oo keliya balse wexey muddada ay xilka hayaan ka awood badnaayeen cid kasta oo kale ee ku sugan carriga Sparta. Boqorrada wexey ahaayeen kuwo haya xil-sharafeed (ceremonial) loomana oggoleyn iney iclaamiyaan dagaal, marka la dagaal tagayana mid ka mid ah labada boqor ayaa wax ka aadi jiray dagaalka, waxaana wehelin jiray laba ka mid ah ephorus-ka (wasiirrada) si ay ula ogaadaan go’aannada iyo awaamiirta. Waxaa mar dambe la soo tebiyey inuu Oracle-ka u sheegay sharci dejiyihii Sparta “iney Reer Sparta u burburi doonaan lacag jeceyl darteed”, asagana dhinaciisa, asagoo ka walwalaya arrintaa ayuu mamnuucay lacagtii ka sameysneyd qalinka, wuxuuna sameeyay lacag ka sameysan bir (xadiid) isla markaana aad u culus, dhinaca kalana dagaalyahannada (ragga dhaladka ah oo idil) wuxuu ka mamnuucay iney yeeshaan ama urursadaan dahabka iyo qalinka. Lacagta birta ah wexey suurta gelisay iney Reer Sparta awoodi waayaan iney xadaan iyo iney u isticmaalaan ganacsiga dibadda, isla markaana waxaa adkaatay in la urursado oo meel lagu keydsado ayadoo badan; culeyskeeda iyo weynigeeda awgeed. Xilligaa, hanti waxaa loo aqoonsanaa oo keliya wax soo saarka ay sameeyaan dadka la addoonsado ee Helots-ka ah ee tacba dhulka la qabsado kaddibna loo qeybiyo dadka dhaladka ah ee Sparta.

Haweenka Reer Sparta Haweenka Reer Sparta wexey lahaayeen xurmo, ixtiraam, awood iyo ka raali ahaansho aan laga aqoon dunidii hore. Wexey maamuli jireen hantidooda iyo hantida ragga qaraabada la ah ee ku maqan tabarrada militari ama dagaallada, wexeyna lahaayeen qiyaastii 40% hantida ma guurtada ah ee Reer Sparta. Shuruucda ku saabsan furritaanka wexey ula sinnaayeen ragga, haddii ay qof dumar ah dhaxasho hantida aabaheedna, sida qabaa’ilkii kale ee Griigii Hore, kuma eysan qasbaneyn iney iska furto ninkeeda oo guursato ninka xagga dhalyada u xiga aabaheed.

Haweenka Sparta wexey kala mid ahaayeen ragga dhinaca waxbarashada, wexey baran jireen musikada iyo suugaanta, sidoo kalana gabdhuhu wexey kala qeyb qaadan jireen wiilasha jir-dhiska, qalaama-rogadka (gymnastics) iyo cayaaraha fudud (games) oo idil, inkastoo aan loo oggolaan jirin iney ka qeyb qaataan cayaaraha olymbikada (olympic games). Waxaa caada aheyd, maadaama ay ujeeddada tababarka tahay jir-dhisid, iney labada jinsiba, marka ay qaadanayan tababarka, is qaawiyaan si ay u soo bandhigaan dhisnaanta iyo quruxda jirkooda. Sida caadada ah haweenka Reer Sparta ma eysan guursan jirin ilaa ay ka noqdaan labaatan jir, weyna ka dhaqan duwanaayeen haweenka Athens ee aan sida badan guryaha ka soo bixi jirin, kuwaa oo markey soo baxaanna xiran jiray dhar aad u culus oo jirkooda oo idil qarinaya. Haweenka Sparta wexey xiran jireen dhar aad u gaaban wexeyna aadi jireen meeshii ay doonaan, waxaana suurtagal aheyd iney dadka dhex yimaadaan ama soo aadaan fagaarayaasha ayagoo aan wax dhar ah xirneyn si ay u muujiyaan quruxda jirkooda, balse wexey alaaba sidaa sameyn jireen, ayaga iyo raggaba, waqtiyada damaashaadka.

Haweenka Sparta wexey heysteen xornimo ka badan middii ay heysteen haweenkii kale ee ku noolaa dunidii Griigga, waxey kareen iney kula heshiiyaan nimankooda iney guriga la yimaadaan ninkii ay soo caashaqaan. Plutarch qoraalkiisii ku saabsanaa “Noloshii Lycurgus” wuxuu ku muujiyay iney caadadu aheyd iney nimanku ku dhiirri geliyaan xaasaskooda iney la seexdaan niman kala duwan, kana shaqeeyaan si ay u dhalaan ilmo badan, dhaqanka noocan ah waxaa sabab u ahaa fahamka guud ee ay Reer Sparta qabeen ama aaminsanaayeen oo ahaa iney danta dalka ama qabiilka ku jirto iney dhashaan ilmo badan, taasina ay ka muhiimsan tahay inuu ninku, maseyr awgii, jecleysto inuu asaga oo keliya ka dhalo naagtiisa, dhinaca kalase qaar ka mid ah taariikh-yahannada wexey aaminsan yihiin iney arrinta ku saabsan “xaas wadaagidda” gaar u aheyd odayaasha aan laheyn wax ilmo ah oo keliya.

DABARGO’II REER SPARTA Tiro ahaan Reer Sparta markey ugu badnaayeen wexey gaareen ilaa iyo 10,000 (toban kun) oo qof wexeyna aheyd horraantii qarnigii 5aad C.H., hase ahaatee xilligii Aristotle (384-322 C.H.) wexey tiradooda u soo dhacday ilaa iyo kun qof, markey taariikhdu mareyseyna 244 C.H. oo aheyd xilligii Agis IV waxaa tiradooda lagu qiyaasay ilaa iyo 700 oo qof oo keliya. Si wax looga qabto hoos u dhaca iyo yaraanshaha tirada dadka reer Sparta waxaa qasab noqotay in la sameeyo sharciyo wata ganaax dusha laga saaro kuwa aan guursan iyo kuwa ka daaha guurka intaba, hase ahaatee xilliga la dhaqan geliyay sharciyadan ayaa wexey aheyd waqti ay xeero iyo fandhaal kala dheceen xaaladda dabargo’a Reer Spartana aan waxba laga qaban karin.

Waxaa la aaminsan yahay iney dadkii addoomaha ahaa ee loo yiqiin Helots oo tiro ahaan aad uga batay dadkuu asalkoodu ahaa Spartans-ka, maadaama kuwan dambe lagu noqonayay oo keliya farac dhab ah, ad-adeyg iyo geesinnimo, dagaallada joogtada ah ee ay mar kasta ku jireen kuna la’anayeen iyo dahabkii iyo qalinkii ay askartu u soo dirsanayeen degaankooda muddadii ay ku jireen dagaalkii dheeraa ee Peloponnesia iney yihiin qaladaadkii ay Reer Sparta galeen ee saldhigga u noqday iney burburaan kaddibna dabar go’aan.

Taariikh Kooban ee Dadka Reer Guuraaga Xoolo Dhaqatada Ah

Asalka Reer Guuraanimada (Origins of Nomadic way of life)

Taariikhyahannada iyo khubarada daraasaadka ku sameeya nolosha iyo qaab dhaqanka ay leeyihiin dadka xoolo dhaqatada ah ee hadba u guura meesha ay xoolahooda uga heli karaan daaq iyo biyo ku filan, wexey muddo aad u dheerba aaminsanaayeen inuu nidaamkan ahaa horumar taariikhi ah oo ay dadkii adduunkan ugu soo horreeyay ku tallaabsadeen, wuxuuna nidaamkan suurta geliyey in laga gudbo qaab nololeedkoodii ku saleysnaa ugaarsiga iyo geeda miro ka gurashada. Dhinaca kalase, waaya dambe oo ay aad u soo kordheen baaritaannadii lagu sameynaayay qaab nololeedkii ay lahaayeen dadkii hore ee ku dhaqnaan jiray qaaradda Asia iyo dib u eegid fara badan oo lagu sameeyay taariikhaha qoran ee la hayo intaba, waxaa soo if baxday “suurta-galnimada iney jireen degaanno ay dhul beerashadu ka horreysay xoolo-dhaqashada”, midda dambana ay timid mar ay kordheen xoolihii ay heysteen dadkii beeraleyda ahaa oo ay dhib noqtay in xoolaha lagu dhex hayo beeraha, kaddibna ay dadkii beeraleyda ahaa bilaabeen iney u dhiibtaan xoolahooda dadkii ay addoonsan jireen si ay ugu ilaaliyaan uguna xannaaneeyaan.

Inkastoo aan la isku waafaqsaneyn sababaha ku qasbay ama ku qanciyay dadkaa hore iney isaga tagaan qaabkii ay u noolaayeen ee ahaa ugaarsiga iyo mira gurashada, haddana waxaa la og yahay iney kala barteen noocyada xoolaha, sida ay u kala anfac badan yihiin iyo kuwa rabaayadda u noqon kara ee ay ka heli karaan caano iyo hilib intaba xilli hore oo eysan tiro ahaan aad u sii badneyn. Waxaa kaloo la aaminsan yahay iney waqtiyadaa barteen waxa la yiraahdo lahaanshaha gaarka ah (private ownership) iyo iney fekeraan, xisaabtamaan kana welwelaan mustaqbalka (the future), waxaana waqtiyadaa kordhay aqoontii ay u lahaayeen dhulka ayagoo fahmay siduu ugu kala wanaagsan yahay xoolo dhaqashada.

Abaaraha, cudurrada iyo culeysyada kale ee ay la kulmayeen intaba wexey ku kallifeen dadkii xoolo dhaqatada noqday iney ka shaqeeyaan sidii ay xoolo badan u yeelan lahaayeen, si marka la gaaro jiilaalka dheer iyo markii ay dillaacaan cudurrada laaya xoolaha ay qaar ugu badbaadaan, sidoo kalana wexey xilligaa barteen isku dayashada iyo kala maseyrka oo aalaaba u dhexeeya heystaha iyo ma-heystaha. Kororsiimihii ku yimid dadka iyo xoolihii ay dhaqanayeenba wexey dhinaca kale sababeen inuu marba marka ka dambeysa ciriiri noqdo dhulka daaqiisu wanaagsan yahay isla markaana leh biyaha badan. Waxaa timid iney dadku isu xoog sheegtaan, is dhacaan, is dilaan, isla markaana is-bara-kiciyaan, ayagoo dhinaca kalana si ay haddana caqabadahaa uga badbaadaan ku qasbanaaday iney isu weheshadaan, isuguna xirmaan sidey isu dhaleen, isula dhasheen ama ay u yihiin isku degaanka ama isku duruufaha.

Taariikh-yahannada jira waqtiga la joogo wexey sheegaan dadkii ugu horreeyay ee dhaqday lo’, ido, ari cad (riyo) iyo dameero ee noqday reer guuraa xoolo dhaqato ah (nomadic pastoralists) in lagu arkay bariga dhaw (near east) markey taariikhdu aheyd qeybtii hore ee kun-sannadlihii (millenium) labaad dhalashadii Nabi Ciise ka hor (Cribb: 1991:10) ama qiyaastii muddo laga joogo 3500 ilaa 4000 oo sano, waxaana magacooda la oran jiray Amorites. Qoraallo ka hadlaya Boqortooyadii Hsia ee Shiinaha ee jirtay muddadii u dhexeysay 2200 ilaa 1600 C.H. wexey tilmaamayaan in qabiilkii la dhihi jiray Ch’iang oo la aaminsan yahay iney dhaleen dadka hadda jira ee la yirahdo Tibetan (Tibet) iney ahaayeen dad xoolo dhaqato ah oo ku horreeya xagga ka shaqeynta haragga (arag Miller iyo Craig, 1997:58 ff.). Qoraa Roman ah oo lagu magacaabi jiray Pliny (Gaius Plinius Secundus) oo noolaa sannadihii u dhexeeyay 23 – 79 dhalashadii Nabi Ciise ka hor ayaa markii u horreysey qoray wax raad-raac leh oo muujinaya qaab nololeed la aqoonsan karo oo ay leeyihiin dadka reer guuraaga ah, wuxuuna qoraal ka mid ah qoraalladiisa ku sheegay in Geeska Africa laga cabo dhiigga xoolaha iyo caanaha, inkastoo haddana la hubo iney xoolo dhaqashadu ka jirtay Africa muddo aad uga horreysa waqtigiisii. Colaadaha, Dagaallada iyo Dadka Reer Guuraaga ah

Fahamka ah iney dadka reer guuraaga ah yihiin dad mar walba ku howlan dhac, boob, dil iyo dagaal waa aragti soo jireen ah; xoolo dhaqatadii reer guuraaga aheyd ee ku dhaqneyd Bartamaha Asia (Central Asia) wexey si joogto ah cabsi iyo argagax ugu heyn jireen Reer Yurub ilaa laga soo gaaray Xilliyadii Dhexe (Middle Ages), sidoo kalana boqorradii Shiinaha wexey muddo ka badan 3000 oo sano dagaal kula jireen reer guuraagoodii xoolo dhaqatada ahaa.

Chatwin (1989), wuxuu ku tilmaamayaa reer guuraagu iney yihiin dad leh qaab-dhaqan militari, mar walbana diyaar u ah dagaal iyo guuritaan (qax), dhinaca kalana wuxuu xaqiijinayaa iney dhaqashada iyo rabbaayadeynta fardaha qeyb weyn ku laheyd kororsiimaha xagga boobka iyo dhaca ay reer guuraagu geysan jireen, walow ay haddana farduhu qeyb weyn ka qaateen curashada wadammada waaweyn (large states) ayagoo suurta geliyey in si sahal ah la isu gaarsiin karo akhbaaraha, si fududna loo daabuli karo ciidammo fara badan iyo raashiin, kuwaa oo ay dhaqaajintoodu markii hore aad u dhib badneyd.

Ibn Khaldoum oo ahaa taariikhyahan jiray Xilliyadii Dhexe una dhashay Waqooyiga Afrika, buugiisii Al Muqaddimah ee uu fasiray Rosenthal sannadku markuu ahaa 1967, wuxuu si aad ah uga faalloonayaa sababaha keena iyo sida ay joogtada u yihiin isku dhacyada u dhexeeya dowladaha iyo dadka reer guuraaga ah ee dhaqda xoolaha, asagoo dhinaca kalana ka markhaati kacaya iney reer guuraagu yihiin kuwo mar walba ku dhex jira qas, fowdo iyo dagaal.

Sameeyntii diyaaradaha ayaa qeyb weyn ka qaadatay iney meelo badan ka dhamaadaan meelaha qaarna ay yaraadan dhibihii iyo mashaakilladii faraha badnaa ee ay geysan jireen dadka reer guuraaga ah; diyaaraduhu wexey suurta geliyeen in dhib yari lagu gaari karo dhul aan markii hore la tegi karin ama lagu gaari jiray si aad u dhib badan, taasina wexey keentay iney meesha ka baxdo gacan sarreyntii ay ku raaxeysan jireen dadka xoolo dhaqatada ah. Roger Blench (2006) wuxuu qoraalkiisa ku caddeynayaa, markuu waddan si aad ah sabool u yahay oo uusan heli karin diyaarado iyo ciidammo u suurta gelinaya inuu ugu tago reer guuraaga meesha ay joogaan, iney qolooyinkan dambe dhaqmi karaan ayagoo aan oggoleyn iney u hoggaansamaan dowladda ay hoos tagaan, dowladaha caalamka ka jira badankoodna wexey weligoodba u arki jireen iney reer guuraaga xoolo dhaqatada ah ee awoodda u leh iney si fufud ugu guuraan, gabbadna ka dhigtaan, dhulka aan lug mooyaane si kale lagu gaari karin, iney khatar weyn ku yihiin jiritaanka dowladnimada iyo tiigsiga horumarka isla markaana eysan ka qeyb qaadan karin nidaam iyo maamul degmo ama heer gobol.

Sida uu qabo Chatwin (1989), maamullo badan oo ay gumeystayaashu ka dhiseen qaaradda Africa oo ay beeraleydu hoos tegi jireen xoolo dhaqatada wey burbureen xornimadii kaddib, waxaa ka mid ah dalka Nigeria oo dadka xoolo dhaqatada ah ee Hausada iyo Fulaniyiinta oo uu maamulkii Ingriiska gacanta u geliyey nidaamka garsoorka degaannadooda, dadkii beeraleyda ahaana ay ku qasbanaadeen iney hoos tagaan xoolo dhaqatadii. Xornimadii Nigeria ka hor, dacwadaha u dhexeeya xoolo dhaqatada iyo beeraleyda waxaa inta badan garta loo ridi jiray oo ku guuleysan jiray dacwadaha daka xoolo dhaqatada ah, balse muddo yar kaddib xornimadii, waxaa bilaabatay iney beeraleydii si qabow (xasilan) ula wareegaan maamulladii degaannada oo uu garsoorkuna ka mid yahay halka ay maxkamadihii garsoorayaal ka noqdeen dad ay beeraleydu magacaabatay, taasoo ayadana ka dhigtay go’aannadii maxkamadaha kuwo ka beddelan sidii hore una janjeera dhinaca beeraleyda. Dhinaca kalana dowladdii Ingriiska wexey guud ahaan dadka ku dhaqan Galbeedka Africa u sameysay (dhistay) guddiyo isku dhaf ah oo isugu jira beeraley iyo xoolo dhaqato, si loo ilaaliyo isku dhacyo u dhexeeya beeraleyda iyo reer guuraaga oo ka dhasha marriinnada (dhulka ay ku guuraan) xoolaha. Guddiyadan wexey shaqeeyeen oo sii jireen sanooyin aan badneyn kaddib xornimadii wadammadaa, waqtiga la joogana badankood wey burbureen, sababo badan oo ay ugu muhiimsan yihiin: (a) xoolo dhaqatadii oo si joogto ah uga shaqeyn kari waayay guddiyadii ay ka tirsanaayeen (b) dhulka ay xoolaha daaqaan, maadaama aan la tacban, wuxuu noqdaa dhul cosob ah oo ay beeraleydu ku dhiirradaan iney tacbadaan, kaddib markey is barbar dhigaan faa’iidada ay ku qabaan ku fiditaanka dhulka xoolo dhaqatada iyo khasaaraha soo gaari kara hadduu falkaasu dhalo isku dhacyo iyo (c) beeraleyda oo ay xadaaraddoodu ka sarreyso midda ay leeyihiin xoolo dhaqatada suurtagalna ay u tahay iney ku shaqeeyaan nidaam iyo maamul, taasina ay u suurto geliso iney la wareegaan maamullada degmooyinka iyo gobollada kala dhexeeya xoolo dhaqatada.

Dhammaadka Xilligii Reer Guuraanimada Yurub (End of Nomadic Pastoralism in Europe) Dadka ah degganayaasha isla markaana beerta dhulka ee Reer Yurub markuu ku yaraaday dhulkii ay beeranayeen isla markaana ay dabooli waayeen baahidoodii iyo baahidii ay qabeen kuwoodii beeraleyda ahaa balse aan heysan dhul ay beertaan, kuwaa oo weliba tiro ahaan aad u badnaa, ayey Boqorrada Yurub si ay isu badbaadiyaan una xaqiijiyaan jiritaankooda, barakicin jireen xoolo dhaqatada guur-guurta si ay isugu ballaariyaan dhulkooda.

Dadka ceyrta ah ee Qaaradda Yurub oo hal darajo oo keliya ka sarreeyn jiray kuwa dagaallada lagu qabsado kaddibna la addoonsado ee u dhashay isla qaaradda, wexey ayagoo nolol raadis ah, si aad ah ugu soo xoomi jireen uguna soo guuri jireen magaalooyinka, boqorrada Yurubna, si uusan khatar u gelin nidaamka, kala dambeynta iyo qaab nololeedka sare ee ay heystaan ayaga iyo kuwa ladan, wexey ku qasbanaan jireen iney ka shaqeeyaan sidii ay dadkooda ceyrta ah ugu heli lahaayeen dhul ay beertaan oo ay ku nolaadaan. Dhaqanka noocaas ah wuxuu aad u jiray xilli ay Reer Yurub isugu jireen dad aad u tira badan oo aad ceyr u ah iyo kuwo aad u tiro yar aadna u sharaf badan (noble) oo uu mid walbana heysto (leeyahay) dhul aan baaxaddiisa la koobi karin.

Xilligan oo loo yaqaan xilligii dhul ballaarsiga (feudalism), waxaa caada aheyd iney Boqorrada Yurub, marka hore sahan u diraan dhulalka eysan dadka ku nool aad u badneyn ama eysan laheyn xoog badan oo ay isaga caabbin karaan, kaddibna wexey u dhaqaaqi jireen sidey u qabsan lahaayeen dhulkaa iyo dadkiisa. Haddey dantu qasabto wexey ku dhawaaqi jireen jihaad diineed (crusade) ujeeddada ka dambeysa ay tahay dhul qabsi, haddey la gashana wexey qaadi jireen dagaal toos ah ayagoo abuuri jiray sababo uu dagaalku ku bilowdo, mararka qaarna boqorrada dhul doonka ah wexey heshiis ah iney is dhiibaan oo eysan dagaalamin la geli jireen boqorrada aan awoodda badneyn ee ay rabaan iney kala wareegaan dhulka, ayagoo u ballan qaadi jiray iney badbaadinayaan, dhinaca kalana haddey jirto boqortooyo aan laheyn awood badan oo uu culeys uga imaanayo dhinaca qolooyin kale oo raba iney qabsadaan wexy u ballan qaadi jireen iney la difaacayaan xukunka iyo dhulka wexeyna shuruud uga dhigi jireen iney la midooban.

Dagaallada dhul qabsiga ah waxaa aad u jeclaa oo aan marnaba ka baaqsan jirin iney ka qeyb galaan dadka ceyrta ah ee gaajada u la’anaya, kuwaa oo fahamsanaa iney faa’iidi doonaan haddii ay boqortooyadu guuleysato, halka ay isku mid u aheyd iney ku dhintaan dagaallada iyo iney gaajo u la’daan marka la gaaro xilliga qabowga.

Professor Aldo Colleoni oo bare ka ah Jaamicadda Trieste ee dalka Talyaniga, qoraal uu sameeyay sannadkii 2006da wuxuu ku tilmaamayaa sababaha keenay inuu dhamaado ama baaba’o qaab nololeedkii iyo qaab dhaqankii reer guuraanimada ee ay lahaayeen Reer Yurub: -   Sannadkii 1488, Bartholomew Diaz oo uu soo dirsaday Boqorkii Bortuqiiska wuxuu noqday qofkii labaad ee ka gudba Gacanka Rajada Wanaagsan (Cape of Good Hope) asagoo furay waddaddii suurta gelisey iney Reer Yurub qabsadaan Qaaradda Afrika oo idil. -   Sannadkii 1492, Christopher Colombus oo ay soo dirsatay Boqoraddii Spain wuxuu gaaray Amerikada Dhexe (Central America) taasina wexey suurta gelisay iney Reer Yurub qabsadaan qaaradda America oo idil. -   Sannadkii 1497, Vasco de Gama oo ay soo dirsatay boqortooyada Bortuqiiska wuxuu gaaray qaaradda Asiya, wuxuuna tagay India magaalada Calicut, kaddibna waxaa suurta gashay iney reer Yurub qabsadaan qaaradda Asia oo idil. -   Sannadkii 1582, dagaalkii Kazan oo uu horkacayay Zarkii Ruushka ee la dhihi jiray Ivan wuxuu sababay bilaabashada qabsashada iyo ku fiditaanka dhulkii ay ku noolaayeen dadkii ahaa reer guuraaga xoolo dhaqatada ah ee Asiyada dhexe iyo Siberia. -   Sannadkii 1606, dadka la yiraahdo Dutch-ka wexey arkeen Australia taasoo horseedday gumeysigii ay reer Yurub ku sameeyeen qaaradda oo idil ee ay horseedka ka noqotay Boqortooyadii Weyneyd ee Ingriiska. -   Xuduudo dabiici ah oo sameysmay una kala saaray dadkii reer guuraaga xoolo dhaqatada ahaa qabaa’il iyo wadammo, taasina wexey xayirtay xorriyaddooodii iyo dhaqdhaqaaqoodii wexeyna ku qasabtay iney noqdaan degganayaal. -   Tirada dadka reer guuraaga ah ee ay reer Yurub dileen ee ka tirtirmay dhulka dushiisa ama ay muquuniyeen ee ku qasbanaaday iney ka mid noqdaan dadka degganayaasha ah iyo kuwa aan la garaneyn meel ay ku dambeeyeen wexey ka badan tahay boqolaal malyan oo dad ah.

Qaab-Dhaqanka iyo Qaab-Nololeedka Dadka Reer Guuraaga ah ee Soomaaliya (Tilmaan Kooban) - Brief Description of Somali Pastoral Society Marka laga reebo dad yar oo kalluumeysato ah oo dega xeebaha Soomaaliya iyo tiro aan yareyn oo beeraley ah balse la dulmay (marginalized) oo ku nool webiyada jiinkooda iyo dhulka ku habboon beerashada, dadka Soomaalida ah badankii waa reer guuraa xoolo dhaqato ah, wexeyna ku nool yihiin dhul oomane ah oo ay roobabku ku yar yihiin balse waqtigan la joogo, marka la qiimeeyo dhaqaalahooda iyo xirfadahooda, ku habboon xoolo dhaqasho oo keliya. Dabeecadda ay leeyihiin, qaabka ay u fekeraan, gabayada ay tiriyaan iyo murtida, maahmaahyada iyo xigmadaha ay bulshadu ka baratay kana soo xigato xoolo dhaqatada Soomaaliyeed, wexey intaba muujiyaan lagana fahmayaa iney ku nool yihinn nolol adag. Marka la eego dhaqanka Soomaalida, qofka jiritaankiisa iyo badbaadadiisaba wexey ku xiran yihiin reerka uu ku abtirsado; magaca iyo awoodda reerka ayaa lagu tixgeliyaa, lagu xurmeeyaa, laguna badbaadiyaa qofka. Dhinaca kalana qofku meel kasta ee uu ku sugan yahay iyo mar kastaba reerka ayaa mas’uul ka ah isla markaana ceymis u ah naftiisa iyo maalkiisa intaba. Haddii dhib loo geysto qof, reerku wey ka dhiidhiyaan, ayagoo aarsada ama ku darsada xisaabta kala dhexeysa reerka dhibka u geystay, sidoo kalana hadduu qof geysto dhib, waxaa u dakaneysan oo geystay dhibka loona ciqaabaa ama dilaa qof kasta ee la reer ah qofka dhibka geystay.

Marka la eego nidaamka, qaab dhaqanka iyo wada noolaanshaha dadka isku abtirsiimaha ah, reerku waa dowlad dhaqameed wuxuuna u dhaqmaa sidii dowladdii; Reerku wuxuu leeyahay dhul, shacab, madax, xeerar, howl wadeenno iyo astaan lagu yaqaanno (summadda xoolaha). Wuxuu heshiisyo la galaa dowlad dhaqamedyada kale ee jira, wuxuuna qaataa go’aanno dagaal iyo kuwo nabadeed intaba, marka dhinacaa laga qiimeeyana reeraha Soomaaliyeed ee jira waqtiga la joogo wexey la dhaqan iyo caado yihiin qabaa’ilkii reer Yurub ee ay markii dambe noqday magaalo-wadannadii (city-state) ka jiray carriga Griigga sida Sparta iyo Athens muddo aan ka yareyn 4000 ilaa 5000 oo sano ka hor. Marka laga hadlayo dhinaca degaanka dadka xoolo dhaqatada ah reerka ama dowlad-dhaqameedka ayaa leh ee qofku ma laha mana yeelan karo dhul, wuxuuse ku deggan yahay, xoolahiisuna ku daaqaan inuu u dhashay reerka.

Dhinaca kalana, waajib ayaa ka saraan qofka Soomaaliga ah reerka uu u dhashay meeshuu doono ha joogee; wuxuu ku qasban yahay difaacidda iyo ilaalinta sharafta, hantida iyo danaha reerka uu ku abtirsado, ayadoo lagula xisaabtamo siduu u buuxiyo kaalinta kaga aadan ama habboon. Magta, diyada, aaska iyo qaaraanka waa ka dhexeeyaan dadka isku reerka ah, qofkuna wuxuu ku qasban yahay inuu u hogaansamo go’aannada, xeerarka, qaab dhaqanka iyo is xurmeynta ka dhexeysa reerka, hadduu ka hor yimaaddana wuxuu muteystaa ganaax, cunaqabateyn ama takoorid.

Qabaa’ilka ama beelaha Soomaliyeed wexey leeyihiin Boqor iyo Baarlamaan ka arrimiya danahooda; Beesha Xawaadle ee aan anigu ka dhashay, wexey leedahay Ugas (boqor) iyo Aqal Odayaal (Senate) oo lagu magacaabo Odayaasha (Dhaqanka) ee Beesha Xawaadle. Ugasku xilkiisa waa mid sharafeed (ceremonial) ee ma uu shir guddoomiyo mana fara gashado howl maalmeedka odayaasha, wuxuuse awood u leeyahay inuu aqbalo ama diido go’annada ay odayaashu gaaraan, dabcan asagoo qiimeynaya xaaladda iyo haddii ay jilibyada reerka badankood qanacsan yihiin, inksatoo uu mar walbana ilaaliyo wada jirka iyo isu calool fiyoobida reerka, si taa loo helana uu mar walba ka shaqeeyo in arrimaha xalka loo raadinayo lagu dhameeyo xal (consensus).

Reeraha Soomaalida wexey leeyihiin dastuur aan qorneyn, haddana sidii Reer Sparta, qof walba wuxuu ku qasban yahay inuu yaqaanno kuna dhaqmo. Aqalka odayaasha wuxuu ka kooban yahay dhammaan jilibyada uu reerku ka kooban yahay waxaana ka mid noqda mudanayaal ay iska soo dhex doorteen oo awood u leh iney go’aan buuxa ka qaataan sida laga yeelayo wax kasta ee saameeya dadka ay talada u hayaan iyo degaannada ay ka arrimiyaan intaba. Haddey dhacdo inuu reer ama shaqsi ka mid ah diido go’aanka odayaasha, waxaa khatar geli karta sharcinnimada, sharafta iyo jiritaanka aqalka, waxaana markaa lama huraan noqota iney taladu dib ugu soo noqoto gacanta ugaska oo doona xal kama dambeys.

Sidii Reer Sparta, Ugaaska Xawaadle ma iclaamiyo dagaal, dagaalka waxaa iclaamiya odey dhaqameedyada oo keliya, balse haddii la soo weeraro reerka uu boqorka u yahay, wuxuu bixiyaa oggolaanshaha iney is difaacaan. Waqtigan casriga ah, oggolaanshaha iyo diiddada go’aaka Ugaaska waxaa lagu muteystaa abaalmarin iyo ciqaab ku kooban duco iyo habaar kuwaa oo ah abaalmarinno iyo ciqaabo loo geysto qalbiga qofka.

Dhallinyarada u dhalatay dowlad-dhaqameedyada oo idil wuxuu waajib ka saran yahay iney ka shaqeeyaan wax soo saarka iyo iney noqdaan kuwo ku wanaagsan dagaalka, geesiyaalna ah. Jiljileeca iyo nacasnimada, sida dadkii Reer Sparta, ma aha kuwo la jecel yahay ama la soo dhaweeyo, qofka noocaa ku sifoobana wuxuu la mid noqdaa qof la deyriyay; waxaa ku adkaada guurka iyo inuu ku lahaado bulshada dhexdeeda xurmada ay inta kale heysato.

Geela ayaa ugu qiime iyo sharaf badan xoolaha ay reer guuraaga Soomaaliyeed dhaqdaan, waxaana ugu wacan muddada uu noolaan karo iyo adkeysiga uu u leeyahay daaqa yar, biyo la’aanta, jiilaalka dheer, cimilada aadka u sarreysa, cudurrada iyo geeddiga fog. Qiimaha uu geelu leeyahay awgeed, Soomaalidu wey kala dhacdaa, waxaana la dhihi karaa waa sababta ugu badan ee ay ka billowdaan colaadaha iyo dagaalada ka dhaca miyiga Soomaaliya marka laga yimaado dagaallada ka dhasha daaqa iyo biyaha yar, guusha iyo guul-darrada kala raacda reeraha dagaalamana waxaa lagu qiimeeyaa tirada ragga ay kala dileen, geela ay kala dhaceen iyo sida ay u kala qabsadeen degaannada qiimaha leh ee ku habboon daaqa. Sheeko hore ayaa wexey sheegeysaa inuu nin carab ah, kaddib markuu ku wareeray dagaallada aan dhamaaneyn iyo xoolo dhicidda joogtada ah, inuu yiri “kullu fitna cinda geel” taasoo muujineysa kaalinta uu geela ku leeyahay colaadaha iyo dagaallada Soomaaliya.

Geeleyda (ragga iyo wiilasha dhallinyarada ah ee raaca geela), wexey qiimaha uu geelu ka leeyahay agtooda iyo jaceylka ay u qabaanba ku muujiyaan maansooyin, gabayo, heeso iyo ammaan fara badan, dhinaca kalana lahaanshaha geela ayaa wexey dadka reer guuraga ah ula qiime tahay hantida ma guurtada ah ee degganayaasha wexeyna sare u qaadaa ixtiraamka iyo qiimaha uu qofku ku dhex leeyahay reerkiisa iyo bulshada xoolo dhaqatada ah. Geelu wuxuu daaqaa mar kasta dhul ka durugsan halka uu reerku deggan yahay, xilliga jiilaalkana aad ayuu u fogaadaa si uu u gaaro dhul leh daaq wanaagsan, waxaana suurta gal ah inuu u gudbo degaanno kale amaba ka tallaabo xuduudaha caalamiga ah. Reer Guuraagu mar walba degaankoodu waa ku meel gaar, wexey degaan ama u guuraan hadba meesha ay xoolahooda uga heli karaan biyo iyo daaq ku filan isla markaana ay ku badbaadi karaan (xoog ama nabad). Dhinaca kalana, walow ay dhir jariddu saldhig u tahay abaaraha joogtada ah iyo roob yarida, haddana mar kastoo ay reer guuraagu gaaraan dhul ay go’aansadaan iney degaan, wexey ugu horreynba jaraan dhirta ku taala meesha ay ayaga iyo xoolahooda ku hoyanayaan, si eysan halaqa iyo duur joogta hilib cunka ah ugu soo dhuuman iyo si ay xoolahooda ugu sameeyaan xero ay ku hoydaan. Wexey si joogto ah u adkeeyaan dhista ku oodan xerooyinka xoolaha ayagoo mar walba ku kordhiya dhir hor leh, waxaa intaa raaca, maadaama ay qoysaska Soomaalida u adeegsadaan tamarta dhuxusha xagga cunno karinta, reer guuraagu, si ay u helaan dakhli dheeri ah, wexey ka shaqeystaan diyaarinta dhirta loo beddelayo dhuxusha.

Kheyraadka dabiiciga ah ee ay xoolo dhaqatadu sida aadka ah ugu baahan yihiin, sida biyaha iyo daaqa oo aad u yar awgeed, Soomaaliya weligeed ma eysan noqon waddan nabad ah 100% ama xasilan. Dagaallada, dilka, dhaca, isu xoog sheegashada, is xaqiraadda, aargoosadka, boobka iyo isu faanidda ka jirta miyiga Soomaaliya amaba dhulka xoolo dhaqatada waxey weligoodba ahaayeen wax caadi ah, taasina wexey keentay inuu qabiilku, Soomaaliya gudaheeda, qiime aad u weyn lahaado. Dhinaca kalana, dhibta faraha badan ee heysata reer guuraaga, marka lagu daro dhibta ka sii badan ee ay ayagu isku hayaan, wexey sababeen qofka ree guuraaga ah ee Soomaaliga ah inuu noqdo qof qallafsan oo mar walba diyaar u ah dagaal iyo guuritaan (qixid) isla markaana ay badbaadadiisu ku jirto xooggiisa, xoogga kan ehelka u ah (ina adeerkii), siduu ficilka (weerarka) ula hor maro iyo siduu xog-ogaal ugu yahay xaaladda nabad/colaadeed ee ka jirta nawaaxiga uu ku sugan yahay.

Xoolo dhaqatada reer guuraaga ah ee Soomaaliya wax badan kama ay duwana xagga dabeecadda iyo qaab dhaqanka marka la barbar dhigo xoolo dhaqatadii ku noolaan jirtay amaba weli ku dambeysa meelo aan badneyn oo ka mid ah dunida; sida ay baarayaal badan xaqiijiyeen, duruufaha adag, kheyraadka yar iyo dhulka aan sida fudud lagu gaari karin ee ay ku nool yihiin dadkan wexey intaba ka soo saaraan xoolo dhaqatada reer guuraaga ah dad aan oggoleyn in la dhex galo iyo dad aan oggoleyn iney qataan qaab dhaqan cusub oo ka wanaagsan midka ay leeyihiin.

Taariikhda Soomaalida ka hor 1960kii

Soomaaliya wexey ku taallaa geeska Africa, wexeyna deris la tahay Jasiiradda Carabta. Taariikhda Soomaaliya ee la yaqaan waa mid soo tixneyd kummanaan sano; Faraaciintu wexey u yiqiineen "Dhulkii Udugga" (the Land of Punt). Geddisleyda Shiinaha wexey soo gaari jireen xeebaha Soomaaliya qarniyadii 10aad ilaa iyo 14aad Ciise ka Hor (C.H), sida caadada u ahaydna wexey soo doonan jireen xayawaanka ay ka midka yihiin geriga, shabeelka iyo diidiinka si ay uga farxiyaan boqorradooda marka ay dib u laabtaan. Maraakiibta tujaarta Griigga iyo doomaha carabta wexey ayaguna soo gaari jireen xeebaha Soomaaliya muddo lagu qiyaasay afar kun oo sano ka hor dhalashadii Nebi Ciise, ayagoo ku tilmaami jirey inuu dhulkaa yahay geeska bari ee ugu shisheeya dhulka ay ku nool yihiin dadka madow, wexeyna u yiqiineen Soomaalida iyo dadka ay isu muuqaalka eg yihiinba “Berberi”. Qiyaastii qarnigii 18aad ayuu sameysmay qaab nololeedka ay Somalida jirta waqtigan la joogo leedahay ee ku dhisan nidaamka xoolo dhaqashada. Asalka iyo Degaanka Soomaalida

Taariikh hore oo qoran oo ku saabsan asalka dadka Soomaalida ah lama hayo, balse baaritaanno fara badan kaddib, waxaa soo if baxeysa ineysan Soomaalidu sidii mar la aaminsanaa ka soo farcamin galbeedka Badda Cas ama koonfurta dhulka carabta (Arabia) balse ay yhiin dad uu dhulkooda asalka ah yahay, ayaga iyo dadka kale ee ay isku isirka yihiin ee kushitigga la isku yirahdo, dhulka buuraleyda ah ee koonfurta Itoobiya, gaar ahaanna dhulka balliyada, sidoo kalana waxaa soo if baxeysa ineysan wax saameyn ah ku laheyn qaadashada ay qaateen diinta Islaamka dadkii Muslimka ahaa ee uu Nebi Maxamed Caleyhi Salatu Wassalaam, si ay uga badbaadaan Qureyshtii gaalada aheyd, faray iney u badbaado tagaan dhulka Xabashida ee uu ka talinaayay boqorkii Negus iyo iney Soomaalidu tahay dad ka soo guuray waqooyiga una soo guurayay koonfurta.

Waxaa isi soo taraya fikirka sheegaya Soomaalidu iney ka tirsan tahay beel ballaaran oo ku hadashaa luqada Kushitigga oo qeyb ka ah luqadaha iyo dadka la isku yiraahdo Afro-Asiatic sida afafka ama luqadaha Somaliga, Oromada iyo Cafarta, luqada Hausa ee Nigeria iyo luqadaha Semitic ee isugu jira Carabiga, Yuhuudiga iyo Amxaariga. Dadka Kushitigga waxaa ugu caansan Soomaalida waxaa kale oo ka tirsan Cafarta, Oromada, Reendile iyo Caweerada degta xeebta Lamu ee Kenya. Soomaalida wuxuu faracooda galaa qolada la isku yirahdo Omo-Tana ee ay sida aadka ah luqadahoodu isugu dhaw yihiin ee la aaminsan yahay iney dhammaantood degi jireen dhulka u dhexeeya webiyada Omo iyo Tana oo ah dhul ku fidsan Lake Turkana ilaa iyo dhulka waqtiga la joogo loo yaqaan waqooyiga Kenya ee ku xirma Badweynta Hindiya. Soomaalidu wexey bahda la yiraahdo Omo Tana uga sii farcantaa reerka Sam, waxaana la aaminsan yahay iney ka go’een qabiilkoodii hore billowgii kunsannadlihii koowaad dhalashadii Nebi Ciise ka hor ama qiyaastii muddo hadda laga joogo 3000 oo sano ku dhawaad kaddibna ku siqeen dhulka ku wanaagsan daaqa ee waqooyiga Kenya, waxaana la aaminsan yahay iney raaceen webiga Tana soona gaareen Badweynta Hindiya ka hor dhalashadii Nebi Ciise. Markey soo gaareen dhinaca badda waxey u kala bexeen qeyb la yiraahdo Boni oo ku hartay degtayna xeebta iyo qeyb u sii socotay dhinaca waqooyi ilaa ay soo gaareen koonfurta dhulka manta loo yaqaan Soomaaliya. Intoodii u soo guurtay dhinaca waqooyi waxaa loo yiqiin Samaale ama Somaal oo la aaminsan yahay inuu tilmaamayo ficilka “soo maal”, halkaana wexey ku qabatimeen qaab nololeedka ah tacbashada beeraha iyo dhaqashada xolaha oo ah qaab ilaa iyo waqtiga la joogo ka jira koonfurta Soomaaliya. Dadkii Samaale wexey ku sii socdeen ku fiditaanka dhulka ka jira dhinaca waqooyiga ayagoo baadi doon mar walba ku ahaa dhul leh daaq wanaagsan ilaa ay gaareen koonfurta Badda Cas qarnigii 1aad dhalashadii Nebi Ciise ka dib, qoraaga Jarmalka ah ee la yirahdo Bernd Heine oo wax ka qori jiray luqadaha iyo taariikhahooda waxna ka qoray taariikhda Soomaaliya sannadihii 1970-meeyadii wuxuu tilmaamayaa iney dadka la yiraahdo Samaale si buuxda u degeen Geeska Afrika qiyaastii 100 sano dhalashadii Nebi Ciise ka dib.

Degitaankii Xeebaha

Ku fiditaankii dadka soomaalida ah ay ku fidayeen Geeska Afrika ilaa iyo Badda Cas wuxuu suurta geliyay iney xiriir la yeeshaan Beershiyaankii iyo Carabtii degannada ka sameystay xeebaha waqooyi. Qarnigii 8aad ilaa iyo midkii 10aad, tujaarta Beershiyaanka iyo Carabta wexey ganacsi aad u faa’iido badan la lahaayeen dadka deggan dhulka gudaha ah, waxaana degaannadaa ugu caansanaa Saylac oo aheyd xaruun caan ku aheyd kala iibsiga bunka, dahabka, baalasha goroyada iyo dadka addoomada ah ee laga keeno gudaha Itoobiya loona wado Bariga Dhexe iyo India. Ugu dambeyntii Seylac wexey noqotay xaruunta culuunta diinta Islaamka, wexeyna caan ku aheyd masaajiddo iyo dugsiyo lagu barto quraanka, ayadoo kaddibna noqotay xaruuntii Dowladdii Adal ee qarnigii 16aad sida aadka ah isu hortaagtay iney Boqortooyadii Itoobiya ku fiddo dhulkaa. Sannadihii u dhexeeyay 1560kii ilaa 1660kii dagaallo iyo cunaqabateyn joogtada ah ee ay Itoobiyaanku ku hayeen Saldanaddii Aadal ayaa wiiqay Seylac, taasina wexey keentay iney Berbera noqoto xaruuntii muslimiinta ee Geeska Afrika. Bartamihii qarnigii 16aad Seylac iyo Berbera wexey labadaba ku xirnaayeen Sharifyadii Mocha halka ay qarnigii 17aad hoos tegi jireen Boqortooyadii Cismaniyiinta (Ottoman Empire) oo ay maamulka wakiil uga ahaayeen guddoomiyeel degaanka u dhashay. Xiriirka taariikheed ee dhinaca ganacsiga iyo culuunta ee ka dhexeeyay dadkii degganaa xeebaha Soomaaliya iyo dadka carabta ah wuxuu suurta geliyey iney dadka Soomaalida ah si xowli ah ugu biiraan Diinta Islaamka qarniyadii 11aad, 12aad iyo 13aad. Dadkii degaannadaa ku dhaqnaa wexey ku midoobeen diintii ay qaateen ayagoo dhinaca kalana ka haray dhaqannadii eysan diintu oggoleyn oo idil. Waqtigaa waxaa barashada diinta daba socday iney dadku bilaabeen iney dib u soo laabtaan una soo faafaan dhinaca Koonfurta ayagoo soo gaaray ilaa iyo webiga Tana iyo dhulka beerashada ku habboon ee Harar. Geeddigaa iyo dib u soo guuritaankaa wuxuu socday muddadii u dhexeysay qarnigii 13aad ilaa iyo qarnigii 19aad, wixii waqtigaa ka dambeeyayna waxaa taariikhda Geeska Afrika ka dhex muuqanaya dadkii dhul iyo dhaqaale doonka ahaa ee Reer Yurub, kuwaa oo hakad geliyay geeddigii Soomaalida.

Sameysanka Dowladdii Adal

U guuritaankii dhinaca Koonfurta waxaa barbar socday sameysanka taariikh labaad oo ku saabsan curashada maamullo iyo nidaamyo dowli ah. Nidaamyadan iyo maamulladan dowliga ah waxaa ugu caansan Adal oo saameynta ay leedahay iyo awooddeedaba ay ku baahsanaayeen laga bilaabo Seylac oo u aheyd caasimad ilaa iyo dhulka beerashada ku habboon ee Jigjiga iyo dooxada Harar. Magaca weyn ee Adal kuma uusan koobneyn o keliya dadka isku dhafan ee isugu jiray Carabta, Bershiyaanka iyo Soomaalida ee halkaa ku wada noolaa, dhismaheeda sarreeya, masaajiddeeda badan iyo waxbarashada tayada leh ee laga heli jiray oo keliya ee waxaa kaloo ay caan ku aheyd la dagaalankii iyo hor istaagiddii ay ku sameysay is balaarintii xabashidii dhul doonka aheyd.

Sida ku xusan taariikhda, boqollaal sano oo ka horreeyay qarnigii 15aad, wanaag ayaa ka dhexeeyay awoodihii muslimiinta ee hana qaaday iyo xabashidii masiixiga aheyd. Fahamka, nabadgelinta iyo ka raali ahaanshaha muslimiinta, oo waqtigaa lahaa awood aad u ballaaran, wuxuu ahaa mid ku saleysan in aan marnaba jihad lagu qaadin maamulka neguska masiixiyiinta, maadaama ay badbaadiyeen dad ka mid ahaa raacayaashii ama saxaabadii Nebi Maxmmed NNK iyo isla sababtaa darteedna uu Nebigu u duceeyay dhulkaa, halka ay Muslimiintu burburin jireen awoodo ka xoog badan kuwa neguska Itoobiya sida boqortooyooyinkii ka jiray dhulka Beershiya iyo Byzantium.

Cilaaqaadkii iyo is ixtiraamkii ka dhexeyay Muslimiinta iyo Xabashida wexey intaba go’een waqtigii uu talada dhulka xabashida qabtay Negus Yeshaq (1414 – 29), kaa oo laayay dadkii muslimiinta ahaa ee ku noolaa dooxada bari ama Harar kuna tilmaamay iney yihiin “cadawga Ilahey”. Negus Yeshaq kama uusan harin firdhadkii Muslimiinta ee wuxuu kaga daba tagay kuna dilay Amiirkii Muslimiinta ee uu magaciisu ahaa Sacadaddiin xeebta Seylac, halka ay muslimiinta inteedii kalana u qaxday gacanka Tajorra ee Djibouti. Negus Yeshaq wuxuu amray iney Muslimiinta bixiyaan canshuur sidoo kalana wuxuu ka dalbay abwaannadiisii u qaabilsanaa suugaanta iyo fanka iney sameeyaan (allifaan) hees ay ku ammaanayaan guushii uu ka soo hoyay la dagaalankii muslimiinta, miraha heestaa waxaa ka mid ah kalmadda ama oraahda “soomaali”, waana raad-raaca (record) ugu fog ee la arkay ee sheegaya magaca Soomaalida. Qarnigii 16aad dadkii Muslimka ahaa ee ku noolaa carrigaa aad ayey u soo kabteen waxaana u suurta gashay iney ka soo dhaqaaqaan dhukii dhinaca bariga ee ay u qaxeen dibna ugu soo guuraan dhulkii galbeedka ee ay hore u degganaayeen, waxaana xilligaa hoggaamiye u ahaa Imam Axmad Gurey (1506 – 43). Muslimiintu wexey dib u qabsadeen dhulkoodii wexeyna khalkhal aad u weyn geliyeen dadkii xabashida ahaa. Nin ahaa badmareen una dhashay Bortuqiiska oo magaciisa la oran jiray Pedro da Gama, wiilkii Vasco da Gama, ayaa ka yimid dhinaca badda si uu u badbaadiyo Itoobiya taasina wexey keentay iney Bortuqiiska iyo Itoobiyaanka u isticmaalaan dadkii Muslimiinta ahaa madaafiicda loo yaqaan kanooniga (canon) ilaa uu Imam Axmad Gurey ku dhintay dagaalkii.

Muqdisho iyo Banaadir

Qarniyadii 18aad iyo 19aad, magaalada Muqdisho ayaa wexey yeelatay muhiimad aad u weyn. Muqdisho, Marka iyo Barawe wexey ahaayeen magaalo xeebeedyo waaweyn xilliyadii dhexe (medieval times). Walow aan la fahamsaneyn sida ay ku unkameen, haddana qarnigii 14aad socoto badan wexey sheegi jireen iney saddexda magaalo ku wanaagsan yihiin xagga ku noolaanshaha iyo wax barashada. Muqdisho oo aheyd midda ugu ballaaran uguna dhaqaalaha badan wexey ayadu taariikhdeeda la aqoonsan yahay dib u gaareysaa qarnigii 9aad, markaa oo ay dad isugu jira beershiyaan iyo carab soo degeen xeebtaa, ayagoo dhex galay kana guursaday dadkii ku dhawaa xeebta halkaana uu ka sameysmay dhaqan u gaar ah oo ay magaaladu leedahay.

Halka uu ka soo jeedo magaca Muqdisho la iskuma wada waafaqsana, hase ahaatee waxaa tartamaya laba aragti oo ay midda hore sheegeyso iney xeebtu aheyd xaruun ka mid ah xaruumaha boqorka (shah) beershiya “maqad shah”, fahamka labaadna wuxuu yahay inuu dagaal dhex maray Mundullood Cismaan iyo dadkii Carabta ahaa ee degganaa Shangaani, kaddibna Suldaankii Mundullood go’aansaday inuu xaruutiisa u raro kana dhigo Shangaani. Carabtii hubeysneyd waa laga guuleystay, intoodii soo hartayna waxaa lagu amray iney beddelaan magacyada qabaa’ilka carbeed iyo kuwa beershiyaanka ah ee ay lahaayeen. Xilliga uu dagaalkaa socday oo aad u dheereeyd ayey su’aasha ugu badan ee la is weydiin jray aheyd “meeqaa dishey”. Magacu meeshuu ka soo jeedaba haddana Muqdisho xilligii uu dhaqaalaheedu aadka u sarreeyay wexey aheyd xilligii uu xeebaha Soomaaliya soo gaaray badmareenkii caanka ahaa ee carbeed ee asalkiisu ahaa reer Moroco ee la dhihi jiray Ibn Batuta 1331kii, kuna sheegay iney “Maqadashu” tahay maagalo weyn oo ay ku nool yihiin ganacsato u dhoofisa Masar iyo wadammo kale oo badan dharka tayada sarreeya ee ay sameeyaan.

Ganacsiga, isdhexgalka dadka iyo faragelin siyaasadeed intaba wexey suurta geliyeen iney Muqdisho iyo magaalooyinkii kale ee ku yiillay xeebaha koonfurta ee la isku yiraahdo Banaadir saameyn ku yeeshaan dhulka gudaha gaar ahaanna dhulka u dhexeeya labada webi ee Jubba iyo Shabelle qarniyadii 15aad iyo 16aad. Saameyntaa waxaa ka markhaati kacaya sida ay ugu suurta gashay iney suufiyiintu dhex galaan dadkii ku nolaa dhulka gudaha ah, ka guursadaan, kuna qanciyaan iney muslimaan si ay u yaraadaan is dilka iyo colaadaha dhexdooda ah. Dhammaadka qarnigii 16aad xiriirka iyo dad dhex galkaba wexey u badnaayeen dhinaca dhulka biyaha badan ee u dhexeeya webiyada Shabeelle iyo Jubba. Waxaa iney xadaaraddu soo gaartay dhulkaa muujinaya sameysankii iyo jiritaankii Dowladdii Ujuuraan ee sannadihii u dhexeeyay 1550 ilaa 1650. Awooddii ay lahaayeen Ujuuraan wexey jirtay ilaa ay Bortuqiisku soo gaareen Geeska Afrika, qarnigii 17aad iyo 18aad. Magaalooyinkii xeebaha koonfurta, Muqdisho oo keliya ayaa ku guuleysatay iney hor istaagto inuu Boortuqiisku soo dhex galo. Raadkii u dambeeyey ee uu lahaa Bortuqiiska waxaa uu ka tirmay Bariga Afrika sannadkii 1728. Wixii ka dambeeyay waqtigaa ilaa iyo qeybsashadii Afrika ee sannadihii 1880-aadkii Cummaaniyiinta ayaa xukun dabacsan ku heystay Banadir. Xukunka Cummaaniyiinta wuxuu ku koobnaa khidmad aad u yar oo sannadle ah oo la bixiyo, joogitaanka garsoore Muslim ah iyo ilaalo kooban (askar) oo asaga la shaqeysa.

Xeebaha Waqooyi Halka ay xeebaha Banadir (Muqdisho, Marka iyo Barawe) maalinba maalinta ka dambeysa ku sii xirmayeen xukunkii Zanzibar, xeebaha waqooyi, marka laga soo bilaabo bartamaha qarnigii 18aad wexey ahaayeen kuwo hoos taga Shariifyadii Mukha ee wakiilka ka ahaa Dowladdii Cismaaniyiinta ee ay tabarteedu hoos u sii dheceysay. Sharifyada Mukha, sida Suldaanka Zanzibar, wexey ku qanacsanaayeen khidmad yar oo sannadle ah oo ay ururiyaan wakiilladooda u dhashay degaanka. 1854-55 mar uu xeebaha waqooyi soo gaaray sarkaal ciidamada badda ee British India, wuxuu la kulmay maamule ama guddoomiye Soomaali ah oo la oran jiray Xaaji Sharmaarke Cali Saalax (Isaaq- Habar Yonis) oo si sharci ah u xukumayay Seylac iyo degaanka ku hareereysan, walow ay waqtigaa Seylac aheyd meel aad hoos ugu dhacday, daarahii lagu yiqiinnay burbureen, magaaladu eysan laheyn keyd biyo, dadka halkaa degganaana ay marba soo weeraraan dad xoolo dhaqato ah.

Hardankii Gumeystayaasha

Dabayaaqadii qarnigii 19aad isbedello dhinaca siyaasadda ah ayaa saameyn ku yeeshay degaannadii Soomaalida. Xilligan dadka Soomaalida ah waxaa faragelin weyn ku hayay dowladihii Ingriiska, Faransiiska, Talyaaniga, Masaarida iyo Itoobiyaanka, inkastoo ay ujeeddooyin kala duwan ka lahaayeen dadka iyo degaanka Soomaalida. Ingriiska wexey doonayeen iney xeebaha waqooyi u noqdaan suuqyo ay ka heli karaan hilibka ay u baahan yihiin ciidamadooda ku sugan saldhiggooda dekedda Cadan, maadaama ay aad u soo kordheysay muhiimadda ay Badda Cas u leedahay howlgallada ciidamada iyo maraakiibta Ingriiska ee dhinaca bari, Cadanna ay aheyd halbowlaha difaacidda British India. Ingriisku wexey bilaabeen iney la wareegaan xeebaha waqooyi bishii Febraayo ee sannadkii 1884, kaddib markuu sarkaal magaciisa la oran jiray A. Hunter ku soo xirtay xeebta Berbera si uu heshiisyo dhinaca cilaaqaadka, iskaashiga iyo magan gelinta ula yeesho reero badan oo Soomaali ah. Hunter wuxuu ku guuleystay inuu wakiillo Ingriis ah dejiyo Berbera, Bullaxaar iyo Seylac.

Faransiiska oo uu Ingriisku ka soo saaray Masar wexey go’aansadeen iney fariisin ku yeeshaan Badda Cas si ay u xoojiyaan maraakiibtooda ku socota dhulka Indochina ee ay gumeysanaayeen. Faransiisku waxaa kaloo ay aad u damacsanaayeen iney kala gooyaan oo dhexda ka fariistaan damacii uu Ingriisku qabay ee aheyd inuu ka taliyo badda u dhexeysa Qaahira ilaa iyo Cape Town si ay ugu sahlanaato inuu isku balaariyo inta u dhexeysa bariga ilaa galbeedka Afrika. Arrimahaa dartood iyo si ay uga dabaaqtamaan canshuurta uu Ingriisku ku soo rogay badeecadii uu ku furi jiray Obock ayaa sababay inuu Faransiisku fariisin ka sameysto xeebta Cafar kuna dhawaaqo inuu degaankaa gacanta ku hayo ayagoo guddoomiye u magacaabay Leonche Lagarde oo ku guuleystay ku balaarinta iyo ku xoojinta Faransiiska ee Geeska Afrika. Talyaaniga oo mar ku dhow waqtigaa midoobay, waaya aragna aan ku aheyn qaabka loo xukumo wadaamo kale (imperialism) balse ku qanacsan inuu helo dhul uu gumeysto, meeshii uu ka helaba, iskana ilaalinaya awood ka taag iyo tabar weyn ee Reer Yurub ee kula tartameysa ama ku qabsaneysa dhulka uu tago ayaa wuxuu qabsaday Koonfurta Soomaaliya gaar ahaanna xeebta Banaadir, wallow haddana is ballaarinta uu Talyaanigu isku ballaarinayo xeebaha iyo dhulka gudaha ah ee Koonfurta Soomaaliya uu ahaa mid aan xowli badan ku socon, baarlaamaanka Talyaaniga oo aan ku qanacsaneyn awgeed. Talyaanigu wexey sharcinnimadii ugu horreysay ee ay ku gumeysanayeen Koonfurta Soomaaliya gacanta ku dhigeen sannadkii 1888 kaddib markuu Boqorkii Hobyo ee Keynadiid oggolaaday iney Talyaaniga magangeliyaan. Isla sannadkaa, Vincenzo Filonardi oo ah xeeladlihii suurta geliyay inuu Talyaanigu si dhab ah u qabsado Koonfur Soomaaliya ayaa wuxuu ka dalbay Saldanaddii Majertiniya iney sidoo kale hoos timaaddo magangalyadiisa. Sannadkii 1889, labadii boqor ee aan is oggoleyn ee walaalahana ahaa wexey si sahal ah gacanta ugu galeen dowladdii Talyaniga.

Dowladdii Talyaaniga wexey intaa kaddib ku wargelisay wadammadii saxiixay Heshiiskii “Berlin West Africa Conference”, ama sida loo yaqaannaba Heshiiskii Berlin ee 1884-85 ee ku saabsanaa qeybsiga Afrika iney ayadu mas’uul ka tahay Koonfurta Soomaaliya. Intaa wixii ka dambeeyay Talyaanigu wexey si rasmi ah u qabsadeen xeebtii Banaadir oo muddo aad u dheer hoos tegi jirtay maamulka Reer Zanzibar. Gobolka Kismaayo oo gacanta ugu jiray Ingriiska wuxuu Talyaanigu la wareegay 1925kii, sidaa ayeyna Koonfur Soomaaliya gebigeedba ku gashay gacan Talyaani.

Masarida wexey wateen farsamo ay mas’uul uga noqonayaan dhulka Soomaalida, waxaana damacaa ka dambeeyay Khalif Ismaciil. Rubacii dambe ee qarnigii 19aad, asagoo wakiil ka ah Cismaaniyiinta ayuu damcay inuu mas’uul ka noqdo dhul ka mid ah Geeska Africa, hase ahaatee waxaa ay ka suurtoobi weyday kacdoonkii Mahdiyiinta ee bilowday 1884 oo hal bacaad lagu lisay ka dhigay damacii Khalifka. Masaaridu wexey u baahdeen inuu Ingriisku ka daad gureeyo ciidamadoodii ku go’doomay Sudan gudaheeda iyo Xeebta Somaaliya. Reer Yurub wey sahalsadeen damacii ku jiray boqortooyada ka jirtay Itoobiya ee uu hor kacayay Boqor Menelik II oo markuu ka badbaadiyay dhulkiisii in la qeybsado damac ka galay inuu kula tartamo wadammadii Reer Yurub dhulkii Soomaalida oo uu sheegan jiray. Muddadii u dhexeysay 1887 ilaa 1897, Menelik II wuxuu ku guuleystay inuu isku ballaariyo dhul badan oo ay dadka Soomaalida ah degganaayeen, kaddib markuu qabsad Harar oo aheyd magaalo-waddan ay ka dhisneyd dowlad muslimiintu ay leeyihiin, kaddibna wuxuu u soo tallabay dhinaca dhulka Ogaadeenka. Dhalashadii qarnigii 20aad dadka Soomaaliyeed oo ka mid ah dadka yar ee dunidan lagu arkay ee ah isku afka, dhaqanka iyo diinta, waxaa loo kala qeybiyay British Somaliland, French Somaliland, Italian Somaliland, Ethiopian Somaliland iyo dhulka loo yaqaan

Northern Frontier Distric (NFD) Mas’uuliyiintii Reer Yurub u jogtay Soomaaliya inkastoo eysan dhaqaale badan oo ay wax ku maamulaan heli jirin, haddana waxaa u suurta gashay iney sameeyaan xafiisyadii muhiimka u ahaa howlahooda, dhinaca kalana maadaama ay maamulayeen dekedaha wexey awood u lahaayeen iney canshuur ka qaadaan xoolaha Soomaaliyeed ee la dhoofinayo. Dhinaca kalase Itoobiya oo ay dadkeedu dambeeyeen ahaayeenna dhul doon wexey askarteedu dhibaato aad u weyn u geysteen, labaatankii sano ee u dambeeyay qarnigii 19aad, dadkii uu degaankoodu ahaa dhulka Ogaden.

Heshiskii Ingriiska iyo Talyaaniga ee 1891kii wuxuu u suurta geliyay Talyaniga inuu lug ku yeesho Geeska Afrika. Wixii waqtigaa ka dambeeyay Talyaaniga wuxuu bilaabay inuu hirgeliyo nidaamkii gumeysiga, hase ahaatee wixii ka horreeyay dagaalkii koowaad ee dunida Talyaanigu kuma uusan guuleysan inuu si rasmi ah gacanta ugu qabto dhulkii uu sheegan jiray inuu mas'uul ka yahay, xag ciidan iyo xag siyaasad intaba culeys farabadan ayaa ka saarnaa kacdoonno gudaha ah oo ay wadeen dadkii ku dhaqnaa dhulka u dhexeeya labada webi dartood.

Qaabka Gumeysi ka Dhiidhinta Koonfurta

Marka laga hadlayo gumeysi ka dhiidhinta dadka Soomaaliyeed waxaa wax badan la xusaa dhaqdhaqaaqii ka jiray waqooyiga, gaar ahaanna midkuu hogaaminayay “ina Cabdulle Xasan” ee loo yaqaan “dhaqdhaqaaqii Daraawiishta”. Koonfurta Soomaaliya wax badan lagama soo qaato, hase ahaatee dib u baaritaano badan oo waayadan dambe lagu sameeyo Soomaaliya waxaa soo if baxaya muhiimadda ay leedahay in la darso dhadhaqaaqyadii gumeysi ka dhiidhinta ee ka jiray Koonfurta Soomaaliya gaar ahaanna dhulka u dhexeeya labad webi. Baaritaanno badan waxaa ka sameeyay taariikhda dhulka u dhexeeya labada webi khubarada ay ka midka yihiin Lee Cassanelli, Virginia Lulling, Bernhard Helander, Herbert Lewis iyo dhammaan inta ra’yigooda ku biirisay buugga “The Invention of Somalia” ee uu qoray Ali Jimale. Bulshada ku dhaqan dhulka u dhexeeya labada webi waa dad si aad ah uga duwan dadka ku dhaqan waqooyiga Soomaaliya. Billowgii gumeysiga dadkan ma aheyn dad ku kala qeybsan dhinaca qabiilka oo keliya ee wexey ahaayeen oo kale dad kala raacsan dariiqooyin kala duwan, waxaa weliba intaa dheer inuu degaankan soo jiitay oo ay isugu yimaadeen dadyow kala duwan oo uu asalkoodii hore ka soo jeedo Carab, Oromo iyo Bantu. Waxaana la yaab laheyd sida ay bulshada sidaa isugu dhafan haddana ay ugu guuleysatay iney si dhab ah u hor istaagto gumesiga, sidoo kalana waxaa layaab leh sida ay degaankaa uga curanayeen dhaqdhaqaaqyo kala duwan oo ka soo jeeda reero kala duwan haddana ay dadku uga mideysnaayeen ilaalinta danaha siyaasadeed iyo dhaqaale ee gobolka.

Kacdoonnada looga soo horjeedo Talyaaniga ayaa marba meel ka mid ah koonfurta Soomaaliya ka bilaaban jiray kuwaa oo dhammaantood saameyn ku leh aas-aasmidda ama curashada Soomaaliyada aynu maanta naqaan. Bartamihii qarnigii 19aad Nabadon Xasan Geedi Abtow oo madax u ahaa saddexda Mataan Cabdulle ee Abgaal ayaa la amray inuu tirakoob ku soo sameeyo dadkiisa kaddibna jawaabta u keeno wakiilka Talyaaniga ee uu fadhigiisu yahay Muqdisho. Markii ay dhamaatay muddadii loo qabtay, wuxuu Nabadoon Xasan Geedi Abtow la yimid saddex jawaan oo ay ka buuxaan abuur waambo wuxuuna ku yiri wakiilkii Talyaaniga iga guddoon tirakoobka Mataan Cabdulle maadaama aan qof walba oo ka mid ah aan ka dalbay inuu jawaanka ku rido hal abuur, taasoo muujineysay inaan loo hoggaansaneyn xukunka Talyaaniga. Haweenka ayaguna wexey kaalintooda ku lahaayeen ka dhiidhinta gumeysiga waxaana ka mid ah Maymuun Biyoy, Guura Bilaal.

Kacdoonkii Nasiib Buundo

Qarnigii 19aad dhulka u dhexeeya labada webi wuxuu ahaa dhul uu ka jiro kacdoon salka ku haya diinta Islaamka iyo cunaqabateyn dhaqaale oo lagu sameeyo gumeystayaasha Reer Yurub. Kacdoonkan oo loo yaqaan kacdoonkii Gosha wuxuu socday muddadii u dhexeysay 1890kii ilaa 1907dii, waxaana hoggaaminayay Nasiib Buundo. Kacdoonka wuxuu ka dhashay halgan looga soo horjeeday addoonsiga. Ciidanka uu hoggaaminayay Nasiib Buundo wexey u badnaayeen dad ka soo baxsaday kuwii addoonsanaayay ee Talyaaniga ahaa iyo ilaaladoodii Soomaalida aheyd. Nasiib Buundo waxaa uu sameeyay xaruun asaga loogu magac daray oo ku tiillay dhulka gosha. Addoomaha soo baxsada wexey xaruunta Nasiib Buundo ka heli jireen xornimo, nabadgelyo iyo nolol ka aayatiin wanaagasan middii ay ku jireen. Waxey fursad u heli jireen iney dhulka beertaan, dhaqdaan lo’da, bartaan xirfad gacmeedyo iyo farsamada guri dhisidda iyo sameynta qalabka iyo hubka. Ragga xoroobay ee gosha wexey ku guuleysteen iney hakiyaan inuu Talyaaniga si sahal ah isugu ballaariyo dhulka beerashada ku wanaagsan ee u dhexeeya labada webi muddo tobaneeyooyin sano ah (decades).

Kacdoonkii Banadir

Xaruun kale oo gumeysi diid waxaa aheyd Banaadir. Reer Banaadirka deggan gudaha ama ka durugsan xeebta, wexey u arkeen in qabsashada ajnabigu ay qabsanayaan dekedahooda inuu micnaheedu yahay inuu ganacsiga dibadda noqonayo mid ka baxa gacantooda. Dekedaha Banaadir wexey dowr weyn ka qaadan jireen ganacsiga gudaha iyo dibadda. Dadka deggan dhulka ka fog xeebaha (dhulka gudaha ah) wexey dadka deggan xeebaha ka iibsan jireen badeeco laga keenay dibadda, sidoo kalana wexey xoolaha ay leeyihiin iyo badeecadaha kale ee ay soo saaraan ugu suuq geyn jireen dibadda. Waxaa intaa dheer iney Banaadir aheyd xaruunta farsamada sameynta dharka loo yaqaan “alindiga”, sameynta maacuunta iyo suuqa ay ganacsatadu wax ku kala iibsadaan, sidaa darteedna waxaa lama huraan aheyd in la difaaco xaruunta dhaqaalaha ee Banaadir, taasina wexey keentay inuu dhasho Kacdoonkii Banaadir ee 1888 ilaa 1910. Walow uu markiisii hore lahaa weji diineed, haddana kacdoonka waxaa saldhig u ahaa difaacidda danaha dhaqaale ee dadka muslinka ah. Reer Banaadir wexey ka hor taagnaayeen Talyaaniga inuu dego xeebaha Banaadir muddo ka badan labaatan sano, 1888kii ilaa 1910kii.

Bishii Oktoobar 1923kii, De Vecchi di Val Cismon oo noqday wakiilkii fashiistada Talyaaniga ee Soomaaliya, wuxuu beddelay farsamadii hore ee ay Talyaanigu adeegsan jireen. De Vecchi wuxuu go’aamiyay in la laayo (la dilo) dadka ka hor yimaada rabitaanka dowladdiisa oo ahaa iney xukunto dhulka ay ku magacaabi jireen Somali weyn. Dhinaca kalase Soomaalidu wexey ahaayeen dad aad u tababaran xagga dagaalka waxaana hoggaaminayay rag tababar dheeri ah qaatay xilligii u diyaargarowgii dagaalkii koowaad ee dunida. Qiyaastii 16,000 oo qori ayaa ku jiray gacanta Soomaalida. Qorshaha koowaad ee wakiilka Talyaaniga wuxuu ahaa in Soomaalida laga dhigo hubka gaar ahaanna kuwa dega dhulka u dhexeeya labada webi.

Kacdoonkii Shekh Xasan Barsane

Marso 1924kii, Shekh Xasan Barsane oo u dhashay Gugundhabe ahaana hoggaamiyaha dhaqdhaqaaqii dooxada Shabeelle ee loo yiqiin Kacdoonkii Barsane ayaa isugu yeeray shir odayaashii dhaqanka si ay go’aan mideysan uga qaataan qorshaha wakiilka Talyaaniga kaddibna wuxuu u soo jawaabay wakiilkii asagoo ku yiri “… waan helay warqaddaadii waana fahmay nuxurkeeda, balse waxaan kuu sheegaya ineynaan u hoggansami doonin amarrada dowladdaada, waayo dowladdaada waxey leedahay sharciyadeeda annaguna waxaan leenahay sharciyadeenna, mana aqbaleyno sharciyo aan kuweenna aheyn. Sharcigeenna waa midka Alle, annagu ma nihin sida dadka kale, qof annaga naga mid ah weligii kuma uusan biirin ciidamadiinna, haddaad noogu timaadaan dagaalna wax walba oo eynu heysanno ayaan idinkula dagaalami doonnaa…dunida waqtigeedii hadda waa gabaabsi, 58 sano oo keliya ayaa ka haray. Ma dooneyno inaan sii joogno dunidan, waxaa wanaagsan inaan dhimanno annagoo difaaceyna shuruucdeenna. Inkastoo ay diiddadii Barsane shaqeysay markii hore haddana kacdoonkiisii wuxuu wiiqmay kaddib markii ay Talyaanigu qabteen Shekha. Shekh Xasan Barsane waxaa lagu xukumay dil 1924kii haddana dilkii waxaa loogu beddelay xabsi daa’im wuxuuna ku dhintay xabsiga 1929kii.

De Vecchi mashaakilladii uu kala kulmayay koonfurta intaa kuma eysan ekaan. Is hortaag kale wuxuu kaga yimid dhinaca jameecooyinkii ka hirgalay Soomaaliya qarnigii 19aad. Sannadkii 1923kii, Sufi Baraki wuxuu mideeyay jameecooyinkii ku yiillay Buulo Mareerto, Golweyn, Muki Dumis iyo dhowr kale oo ku kala firirsanaa gobolka shabellaha Hoose wuxuuna xaruuntiisii ka dhigay Barawe oo aheyd halkii uu ku dhashay Shekh Aweys Qadir oo ahaa aasaasihii dhaqdhaqaaqa. Ujeeddada ugu weyn ee dhaqdhaqaaqan wuxuu ahaa in dadka la baro wacyigelintii aasaasahooda. Booqashooyinkii uu Suufi Baraki ku tagayay tuulooyinka oo uu marar badan ka jeedin jiray qudbado kulul, wexey ka careysiiyeen fashiistadii Talyaaniga oo marar badan uga digay waxa ay ku tilmaami jireen iney yihiin “ficillo uusan caafimaad ku jirin”

Kacdoonkii Suufi Baraki

Sufi Baraki wuxuu ku qasbanaaday inuu ka tago Barawe una qaxo waqooyiga Jubbada Sare, halkaa oo uu ka jiray dhaqdhaqaaq diimeed oo xoog badan oo uu hor kacayay Sharif Caliyow Al Sharmani. Sufi Baraki wuxuu tegitaankiisii Jubbada Sare ka faa’iiday wax badan oo uu markii dambe baray halgamayaashii Shabeellaha Hoose, waxaana ka mid ahaa la dagaallanka qabiileysiga iyo in lagu wacyi geliyo iney dadka “akhwanka” ah ku wada noolaadaan nabad, in lala dagaalamo hogaamiye dhaqameedyada mushaarka ku shaqeeya oo loo arki jiray iney wakiil ka yihiin gumeystaha, in la kordhiyo jameecooyinka si looga hortago weerarrada Tayaaniga iyo in sare loo qaado waxbarashada iyo tababarrada. Suufi Baraki wuxuu dib ugu soo laabtay muddo kaddib Shabeelaha Hoose wuxuuna ka dhex aasaasay degaanka Jiiddada Jameeca Day Day. Muddo yar kaddib dhaqdhaqaaqii Suufi Baraki wuxuu garab ka helay Sharif Caliyow Al Sharmani oo asagana ka aasaasay degaanka Qoriile jameeco loogu magac daray “Buulo Asharaf”. Muddo kaddibna labadii jameeco wey midoobeen wexeyna ka soo saareen dhaqdhaqaaqii Shabeellaha Hoose mid aad u xooggan. Wufuud ayaa loo kala diri jiray degaannada u dhexeeya labada webi si ay u helaan taageero. Wexey kula kulmeen Jubbada Hoose Shekh Murjan oo ahaa Shekh weyn oo Qaadiriya ahaa.

Madaxdii Talyaaniga wexey u arkeen dhaqdhaqaaqa inuu yahay khatar ku soo fool leh, asagoo taa ka duulaya ayuuna wakiilkii Talyaaniga u diray guddoomiyihiisii degmada Barawe inuu wada hadal nabadeed la galo madaxda dhaqdhaqaaqa ama jameecada. Kaddib markey fashileen wada hadalladiina wuxuu ku dalbaday ciidamadii Zaptie (ciidankii Soomaalida ahaa ee u shaqeynayay). 20kii Oktoobar 1924kii, ciidankii Zaptie ee soo weerarar Jameeca Dai Dai waxaa soo gaaray khasaare weyn wexeyna ku qasbanaadeen iney dib ugu laabtaan degmada Barawe ayagoo xataa qaadan kari waayay meydkoodii iyo dhaawacoodiiba. Sufi Baraki wuxuu ugu yeeray ikhwaankii iney gaalada la galaan jihaad. Horrantii November 1924kii Talyaanigu ciidan xoog badan oo aad u hubeysan ayey ku weerareen xaruumihii dhaqdhaqaaqa hase ahaatee akhwaankii si geesinnimo leh ayey isu difaaceen ayagoo adeegsanaaya qaanso iyo gammuun, hase ahaatee ugu dambeyntii waqa laga guuleystay Sufi Baraki waxaana la dilay 1925kii.

Maadaama uu dhaqaalaha gobolka ahaa mid isku xiran dadku wexey fahamsanaayeen in carqaladda ku timaada qeyb ka mid ah iney dhaawaceyso qeybaha kale oo idil. Xiritaankii Talyaaniga ay xireen xeebaha Banaadir ma aheyn dhibaato u gaar ah reer ama koox ganacsato ah ee dhibaatadu wexey aheyd mid taabatay dadka oo idil, ha ku dhaqmeen xeebaha ama ha ku noolaadeen dhulka gudaha ah. Joogsigii safarradii soo gaari jiray xeebaha Banadir, si ay wax u iibsadaan, wexey keentay inuu dhaqaalihii qasmo, ascaartiina kor u kacdo oo uu yimaado sicir barar. Sicir bararku wuxuu keenay iney reero badan oo Soomaali ah kuna noolaa koonfurta gadoodaan. Waxaa ka mid ah Biymaal, Tunni, Gelledi, Wacdaan, Abgaal, Sheekhaal iyo kuwo kale oo badan. Isbaheysiga beelahan wexey suurta gelisay in Talyaaniga laga hor istaago inuu muddo labaatameeyo sano ah u gudbo gudaha Soomaaliya.

Itoobiyaanka

Intii uusan Talyaanigu bilaabin inuu cagaha soo dhigo dhulkii uu sheeganayay inuu ka taliyo, dadka Soomaalida ah khatar weyn ayaa kaga imaaneysay dhinaca galbeedka. Boqor Menelik, kaddib markuu ku guuleystay inuu gacanta ku dhigo dhulka buuraleyda ah ee Shewa wuxuu bilaabay inuu dhaco xoolihii iyo dhulkii ay lahaayeen dadkii ka xigay dhinaca koonfur bari. Markey ciidamadii Masarida cidleeyeen (isaga bexeen) magaaladii muslimiinta ee Harar 1885kii, Menelik wuxuu qabsaday magaaladaa. January 1887kii, ciidan uu hoggaaminayo ayaa galay Harar wuxuuna halkaa uga adkaaday Amir Cabdullahi, waana ka hor intii uusan Menelik noqon boqorka Xabashida marka uu bilaabay inuu isku fidiyo dhulka Soomaalida. Asagoo Harar u isticmalaya saldhig ciidan ayuu bilaabay inuu weeraro dadka Oromada ah iyo Soomaalida ee ka jiray dhinaca koonfurta iyo galbeedka. Sannadku markuu ahaa 1890kii weerarradiisu wexey soo gaari jireen dooxada Shabeelle iyo agagaaraha Luuq ee Webi Jubba. Dhammaan weerarradaasu wexey qalqal gelin jireen geeddi socodka ganacsiga. Dhibaatada uu geysanaayay Menelik waxey aheyd mid ay si weyn uga warhayaan Soomaalida ku dhaqan xeebaha Banadir. Warbixin laga qoray dilkii nin sarkaal ah oo lagu dilay Marka 1897 waxaa sabab looga dhigay iney tahay Soomalida oo aad uga careysan wararka iyo warbixinnada kaga imaanayay dhinaca galbeedka ee sheegayay iney Amxaaradu ku soo fideyso dhulka Soomalida. Warbixinnadaasu wexey sii dhaboobeen markii ay 1905tii markii ay ciidamo dhowr kun gaaraya oo aad u hubeysan ay hoos ugu soo daadegeen dooxada Shabeelle ilaa ay soo gaareen Balcad oo maalin socod kaliya u jirta Muqdisho.

Markaan ahaa wiil yar waan jeclaa iney Amxaro timaado, si aan ula dagaalo, una tuso waxaan awoodo. Wexey ka soo dhaqaaqday Jigjiga iyo Awdal, wexey soo gudubtay Ogaaden, waxey soo laaysay Karanle, wexey u isticmaaleen qoryo iney ku dilaan dadkii Imaan Cumar, Jidle iyo Jajeelana wey laayeen. Kaddibna wexey soo gaareen Jilicow iyo webiga jinkiisa. Markey yimaadeen Jibirrow, Muslimkii waa gadoodeen, waa ka hor tageen, dagaalna waa bilowday, agagaarka Yaaqle waa laga dhaqaajin waayay Moobleen, Goobroon farsamadoodaa lagu guuleystay, laakin markii Amxaaro la jebiyay, diinlaawayaal kalaa ka kala yimid dunida dacalladeeda. Gabaygan wuxuu muujinayaa in khatarta Amxaarada laga dareemi jiray dhulka gudaha ah ee Banaadir, iyo iney muslimiintu mar walba u midoobi jirtay iska caabbinta Amxaarada dhul doonka ah. Waxaa kaloo uu gabaygu caddeynayaa in Amxaarada loo arki jiray iney tahay khatar ka weyn Talyaaniga, walow ay markii dambe muuqatay iney Talyaanigu u socdeen gumeysi, qorshahooduna ka ballaarnaa midka ku siman dhaca iyo boobka ay Amxaaradu geysaneysay, kaddibna waxaa u soo baxday muslimiinta iney ku qasban yihiin iney laba qolaba la galaan dagaal; Talyaani iyo Amxaaro.

Fashistadii Talyaniga Laga soo bilaabo 1893 ilaa 1905, markii ay Talyaanigu bilaabeen iney maamul toos ah u sameeyaan koonfurta dhulka u dhexeeya labada webi, laba shirkadood oo la kala dhihi jiray Shirikadda Filonardi (Filonardi Company) 1893-1896 kaddibna shirikadda labaad ee Banadir Company 1896 1905 wexey ka bilaabeen dhulkaa iney qaadaan canshuur, taa oo markaa ku cusbeyd dadka. Kacdoonnadii ugu horreeyay ee dulkaa ka dhici jiray wexey ahaayeen kuwa ka dhasha canshuuraha. Raad raaca qoran (records) ee gumeystayaashii Talyaaniga wexey muujinayeen ineysan Soomaalidu raalli ka aheyn canshuuraha, shaqada qasabka ah iyo addoonsiga ka bilowday dhulkii beeraha waaweyn laga sameeyay. Kacdoonkii Nasiib Buundo ayaa ah tusaale dhab ah oo muujinaya ineysan Soomaalidu raali ka aheyn shaqada qasabka ah iyo addoonsiga. Kalmadaha sida kolonyo (cologno) iyo ‘Teen’ oo ah shaqada loo galo qeyb qeybta (shift labour) wexey muujinayaan taariikh xun oo ay soo mareen dadka dega degaankaa oo lagu qasbi jiray iney ka shaqeeyaan beeraha, jidadka, kanaallada iyo dhismayaal kale oo badan. Dadka shaqaalaha ah six xun ayaa loola dhaqmi jiray qaar badan oo ka mid ahna wexey u dhiman jireen daal iyo cudurro. Caqiidada diinta Islaamka wexey dhistaa maskaxda iyo qalbiga qofka, la yaabna ma aheyn markuu dhibku batay iney dadku bilaabeen iney ku fara adeygaan diintooda oo ay noqoto midda hagta. Dhaqdhaqaaqyada jameecooyinka wexey kaalinta ugu muhiimsan ka qaateen xagga wacyi gelinta dadka iyo sare u qaadidda darrenkooda. Culumaa’uddiinkii hor kacayay jameecooyinka wexey ahaayeen kuwo ka aqoon sarreeya dadka intiisa kale. Jameecooyinka badankood wexey ku yiilleen dhulka ku wanaagsan beerashada ee ay gumeystayaasha Talyaaniga ka sameysteen beeraha waaweyn.

Xaruumahan ama jameeciooyinkan wexey ahaayeen meel ay u soo baxsadaan dadka addoomaha iyo kuwa la takooro, wexeyna halkaa ka heli jireen fursado u suurta geliya iney nolol cusub bilaabaan si ay bulshada uga mid noqdaan xag diin iyo xag dhaqaale intaba, sidoo kalana wexey xaruumahan suurta gelin jireen iney dadka soo barakaca helaan dhul ay beertaan. Marka la isku soo duuduubana jameecooyinka wexey ahaayeen meesha ay Soomaalidu uga badbaaddo addoonsiga iyo gumeysiga Talyaaniga, wexeyna qeyb muhiim ah ka yihiin halgankii gumeysi diidka ahaa ee ay soo galeen dadka Koonfurta Soomaaliya ku dhaqan.

Jameecooyinka wexey ku firirsanaayeen dhulka u dhexeeya labada webi, gumeystihii Talyaanigana wuxuu kari waayay inuu cirib tiro ama hor istaago waxtarka ay jameecooyinka u lahaayeen bulshada. Culeyska ay Jameecooyinka ku hayeen Talyaaniga waxey ku cad tahay warbixinnadii ay u gudbin jireen Roma. Guddomiye Riveri (1920 – 1923) wuxuu qiray iney badashada jameecooyinka iyo sida ay ugu fidayaan dhulka dooxoyinka ee Shabeelle iyo Jubba iney tahay arrin u baahan in laga welwelo, wuxuuna kaloo sheegay iney dadku isugu xirnaanta dhinaca diinta iney keeneyso iney isugu xirmaan reer ahaan kadibna isku noqdaan qowmiyad taasina ay khatar ku keeni doono xasilloonida dhulka uu Talyaanigu gumeysto.

Sida ay muujinayaan taariikhaha Suufi Baraki iyo Sharif Caliyow, digitaanka Riveri wuxuu ahaa mid dhab ah, inkastoo ay haddana Talyaanigu sannadkii 1926kii ka shaqeeyeen sidii ay u burburin lahaayeen jameecooyinka middii ugu weyneyd, ayagoo islamarkaana dilay ama xiray culumadii hoggaamineysay.

Dhinaca kale haddana waxaa la aaminsan yahay fikirka ah iney dunidu muddo kooban gudaheed ku dhamaaneyso iney sabab u aheyd cabsi la’aanta dhiirri gelin jirtay kacdoonnadan. Fikirka noocan ah wuxuu ahaa fikir qarniyadii 19aad iyo 20aad ka jiray wadaammo badan oo Afrika ah oo ay ka jireen dhaqdhaqaaqyo gumeysi diid ah. Shekh Cabdulle Isaaq oo ahaa reer Baardheere wuxuu sheegi jiray adduunyo gaddoonka marka la gaaro in la arki doono taliyeyaal qabsanaaya dhuka. Dhaqdhaqaaqyo fikradahaa oo kale aaminsan ayaa ka jiri jiray meelo badan oo Afrika ah muddadii gumeystayaasha ay joogeen qaaradda, waxaana ka mid ah Kimbangui oo u dhashay reer Congo oo aaminsanaa in dunida la duuduubi doono 21 Oktoobar 1921ka iyo Adamawa oo reer Cameroon ah oo aaminsanaa inuu dhamaaday waqtigii Mahdi haddana la galay waqtigii Dajjal. Taasoo dadka ku dhiirri gelineysay iney la dagaalamaan gumeysiga ineysan khasaare aheyn hadii laga guuleystana waqtiga dhimman guul lagu noolaan doono haddii dagaal lagu dhintana inuusan awalba waqti badan oo haray jirin.

Halgankii Darwiishka

Marka la qiimeeyo dilka, dhaca iyo dhibka ay Xabashidu (ciidamada boqorka) ku hayeen dadkii Muslimiinta ahaa, haba u sii darnaadeen Soomaalida, la yaab ma aheyn iney Soomaalidu ayagana is doontaan kana shaqeeyaan iney midoobaan, si ay isaga caabiyaan isballaarinta Amxaarada. Dhinaca kale waxaan ayadana la yaab laheyn iney Soomaalidu u aragto cadaw labaad Ingriiskii yimid xeebaha waqooyi ee u diiday iney Soomalidu la soo degto hub ay isku difaacdo iyo inuu ka celiyo Amxarada isku ballaarineysa dhulkooda. Dhacdooyinka noocaan ah wexey sababeen inuu bilowdo halgankii Daraawiishta ee uu hor kacayay Sayid Maxammed Cabdulle Xasan. Sayidka iyo Daraawiish wexey galeen dagaal saddex dhinacle ah, ayagoo (1) dhinac la dagaalamayay Xabashidii dooneysay iney isku ballaariso dhulka Soomaalida (2) dhinacna u didayay inuu Ingriisku dhex galo dadka Soomaalida ah (3) dhinaca kalana la dagaalamayay dadkii Soomaalida ahaa ee diiday iney xag ciidan ama xag dhaqaale uga qeyb qaataan halgankii ay ku jireen. Sayidku wuxuu halganka waday muddadii u dhexeysay 1899 ilaa 1920, wuxuuna ahaa halgankii ugu dheeraa, uguna khasaaraha badnaa ee uu Ingriiska kala kulmay qaaradda Afrika. Ugu dambeyntii, Ingriisku markuu waayay tab iyo xeelad uu ku muquuniyo Daraawiish ayuu go’aansaday inuu markii u horreysay kula dagaalo dad u dhashay qaaradda Afrika diyaarado. Sayidku wuxuu ku geeriyooday Iimey 1921, sidaana waxaa ku burburtay Dowladdii Daraawiishta.

Dhidibba-Aaskii Maamulladii Gumeysiga Labaatankii sano ee xigay burburkii Daraawiishta waxaa la dhihi karaa wexey ahaayeen xilligii ka hirgelinta Soomaaliya nidaamka gumeysiga, inkastoo uu Talyaaniga oo keliya u sameystay qorshe maamul dhinacii uu gumeysanaayay. Talyaanigu waxaa u qorsheysneyd iney ku beeraan dadkooda iyo shirikado ganacsi oo ay leeyihiin dhulka u dhexeeya labada webi ee Shabeelle iyo Jubba, saddex sababood awgood oo kala ahaa: in la dabciyo culeyska (faqriga iyo gaajada) heystay dadka Talyaaniga ah, in la baahiyo diinta masiixiga iyo in sare loo qaado sumcadda uu Talyaaniga ku leeyahay caalamka ee dhinaca wax gumeysiga. Inkastoo uu fikirkaa curiyay wakiilkii Dowladda Talyaaniga ee Soomaaliya oo la dhihi jiray Carletti (1906-10), haddana qorshaha Talyaaniga ee Soomaaliya wuxuu helay taakuleyn ballaaran sannadihii 1920aadkii kaddib markii ay Talyaanigu bilaabeen iney hirgeliyaan nidaamkii fashiistaha. Xilligaa oo uu Soomaaliya wakiil ka ahaa Cesare Maria de Vecchi waxaa ay Talyaanigu ka bilaabeen Soomaaliya hirgelinta mashaariicda beeraha qasabka, bombeelmada iyo muuska ee Jowhar, Jannale iyo nawaaxiga Kismaayo, dabcan mashaariicdaan wexey isbeddel iyo saameyn ku yeesheen dhaqaalihii Koonfurta Soomaaliya. Qaabka uu Ingriisku ula dhaqmay British Somaliland waa ay ka duwaneyd middii Talyaaniga uu kula dhaqmayay koonfurta. Ingriisku wuxuu ka soo saaray British Somaliland mid dambeysa asagoo u aaneynayay khasarihii faraha badnaa ee ka soo gaaray Daraawiishta iyo asagoo aaminsanaa iney dadka xoolo dhaqatada ah yihiin dad qallafsan oo aan la xukumi karin, wuxuuna ka dhigtay British Somaliland dhul uu ka helo hilibka uu uga baahan yahay Cadan oo keliya. Falsafadda uu Ingriisku kula dhaqmay dhulkii uu gumeysanaayay ee Somaliland wexey caqabad ku noqotay midnimadii dhexmartay gobollada waqooyi iyo kuwa koonfureed kaddib markey midoobeen. 1960kii markuu isku darsankii yimid waxaa mid noqday laba gobol oo aad u kala hormarsan, taasina wexey u sahashay iney reer Koonfur si sahal ah gacanta ugu dhigaan maamulkii dhaqaalaha iyo siyaasaddiiba, taasoo ayadana keentay iney reer waqooyigu u arkaan in lagu qayaamay midnimadii, wexeyna caroodeen caro eysan ilaa iyo waqtiga la joogo ka soo noqon, walow qaladaad kuwaa ka badan laga galay sannadihii u dhexeeyay 1960kii ilaa 1990kii.

Dagaalkii Labaad ee Dunida

Weerarkii Talyaaniga ee Itoobiya 1935kii wuxuu dhalay, muddo kooban, iney Soomaaliya yeelato hal meel oo laga maamulo. Ciidamadii Benito Mussolini wexey galeen Itoobiya ayagoo ka guuleystay Boqor Xeyle Selaase, kaddibna wexey qabsadeen gobollada waqooyi ama British Somaliland. Muddadan (1940-41), Talyaanigu wexey is raaciyeen ama isu fureen dhulkii Ethiopian Somaliland, British Somaliland iyo Italian Somaliland. Baabi’intii xuduud beenaadyadii ay gumeystayaashu kala sameysteen ee aan wax shaqa ah ku laheyn dadka dhulka leh iyo qaab nololeedkooda gaar ahaanna xoolihii ay dhaqanayeen ee kala xayirnaa muddo afartan sano ah, wexey u suurta gelisay Talyaanigu inuu wax walba u sameeyo qiime, hirgeliyo nidaam canshuur, sameeyana lacag guud oo laga istimaalo dhulka dhammaantii. Ficilladaan wexey suurta geliyeen inuu dhaqaalihii iyo ganacsigii Soomaalida ee ku saleysnaa nidaamka badeeco beddelka (barter) noqdo mid ku dhisan nidaamka lacagta ama lacag wax ku kala iibsiga.

Kumannaan Talyaani ah oo isugu jiray kuwo ka qeyb galay dagaalkii Itoobiya iyo kuwo cusub intaba wexey ku soo yaaceen Soomaaliya, gaar ahaanna dhulka u dhexeeya webiyada. Waqtigan Soomaalidu si aad ah uma eysan dhibsaneyn ku hoos jirka Talyaaniga, taana waxaa caddeyn u ah ineysan jirin ama dhicin dagaallo culus oo lagaga hortagayay.

Billowgii dagaalkii labaad ee dunida, Talyaaniga wexey heysteen Bariga Afrika oo ay ku jiraan Koonfurt Soomaaliya, Itoobiya iyo Eritrea, wexeyna kaddib qabsadeen waqooyiga Soomaaliya ayagoo ka saaray Ingriiska Geeska Afrika, hase ahaatee Guushii Talyaaniga wexey noqotay mid jirtay muddo kooban. Marso 1941, Ingriisku wexey dib u soo weerareen dibna u qabsadeen waqooyi kaddibna wexey u howl galeen sidii ay dib ugu soo celin lahaayeen xukunka Boqor Xeyle Selaase intaa kaddibna wexey koonfur iyo dhulkii Ogadeen ka sameeyeen maamul militari.

Maamulkii Militari ee Ingriiska Kaddib markey ka guuleysteen Talyaaniga, Ingriisku wexey ka sameeyeen maamul militari dhulkii ahaa British Somaliland, Italian Somaliland iyo Ethiopian Somaliland, taasoo haddana ka dhigtay dhammaan dhulkii Soomaalida marka laga reebo French Somaliland iyo dhulka la yirahdo NFD mid mar labaad ku hoos jira hal maamul, inkastoo uusan maamulku aheyn mid isku wada xiran, dhinaca kalana culeys badan oo ka imaanayay dhinaca Xeyle Salaase wuxuu keenay inuu Ingriisku oggolaado inuu dhulkii Ogaden dib u geliyo gacanta Itoobiya. Ingriisku wexey, xilligii dagaalkii labaad iyo ka dib, xoogga saareen sidii ay nidaam uga sameyn lahaayeen dhulkii ay joogeen, wexeyna dib u abaabuleen ciidamadii la dhihi jiray “Somaliland Camel Corps” ee markoodii hore loo aasaasay iney la dagaalamaan Sayidka kaddibna la baabi’iyay, dadaalkan wuxuu kaloo keenay inuu Ingriisku dhiso shan guuto oo ciidan ah oo loo yiqiin Somaliland Scouts ama ilaalo kuwaa oo isugu jiray ciidamo jiray balse aan habeysneyn. Dhinaca koonfurta, Ingriisku wuxuu la diray ciidamadii Talyaaniga uu sameeyay, wuxuuna dhisay ciidan hor leh oo cusub oo la dhihi jiray Somali Corps oo hoos tagi jiray saraakiil Ingriis ah kuwaa oo sugi jiray ammaanka dhulka uu ka taliyo.

Ingriisku ciidankaa hore ee uu ka hirgelinayay koonfurta wexey ahaayeen askar uu ka kala keenay Uganda iyo Kenya oo hore ula soo shaqeeyay, kaddibse si tartiib ah ayuu markii dambe ugu beddelay ciidamadii kuwo degaanka ah, kaddib markey dhameysteen tababar boolis ee ay ku qaateen Dugsiga Tababarka Booliska oo uu aasaasay. Somaaliya waxaa ka buuxay Talyaani aad u badan oo lahaa aqoon sare oo dhinaca dagaalka ah, taasina wexey keentay iney ciidamadii nabadgelyada ee waqooyiga iyo kuwii koonfurtaba daba galaan dadkii Talyaaniga ah. Dhinaca kalana dadka Soomaalida ah waxaa gacantooda galay hub aad u fara badan oo loo keenay dagaallada dartood iyo hub ay Itoobiyaanku siin jireen burcadda Soomaalida ah ee ay u abaabuli jireen iney dhibaan Ingriiska si uu uga cararo dhulka Ogaden, culeyska ugu weyn ee Ingriiska hor yiillay xilliganna wuxuu ahaa sidii hubkaa looga saari lahaa gacanta Soomalida.

Inkastoo ay Ingriisku ka heysteen caqabado badan oo ah dhinaca nabadgelyada gobolladii waqooyi iyo koonfur haddana maamulkii militari ee ay ka hirgeliyeen dhulka muddadii u dhexeysay 1941 ilaa 1949 wuxuu u suurta geliyay iney hirgeliyaan isbedello ka waaweyn kuwii uu gumeystihii ka horreeyay sameeyay, gaar ahaanna dhinacyada arrimaha bulshada iyo siyaasadda.

Siyaasaddii Ingriiska ee waqooyi ee aheyd iney u ahaato saldhig uu ka helo hilibka dib u qiimeyn ayuu ku sameeyay sannadkii 1945, taasina wexey keentay inuu maalgelin ku sameeyo waqooyi. Si uu u muujiyo isbeddelkii uu damacsanaa wuxuu ka soo raray caasimaddii Berbera oo aheyd magaalo xeebeed aad u kulul wuxuuna caasimaddii ka dhigay Hargeysa maadaama ay leedahay cimilo wanaagsan. Wuxuu dhisay rugo caafimaad oo lagu daryeelo dadka iyo kuwo u gaar ah xoolaha, xagga beerahana wuxuu maalgelin ku sameeyay dhulka u dhexeeya Gebiley iyo Boorama, ceelal badanna wuxuu u qoday dadkii xoolo dhaqatada ahaa, sidoo kalana wuxuu diyaariyay dugsiyo waxbarasho caadi ah (secular) halka ay markii hore ka jireen malcaamado lagu barto quraanka oo keliya. Dhinaca garsoorkana wuxuu ku sameeyay dib u habeyn wuxuuna ka shaqeysiiyay Xeerkii Soomaalida, Shareecada Islaamka iyo sharcigii uu lahaa ee British Law. Dhinaca koonfurta, Ingriisku wuxuu horumariyay qaabka shaqada beeraha, wuxuu labalaabay dugsiyadii waxbarashada aasaasiga, wuxuuna u oggolaaday Soomalidu iney buuxiso heerka hoose ee shaqa xafiiseedyada iyo ciidamada ilaalada. Waxaa intaa dheer maamulkii militari ee Ingriisku wexey u fureen Soomaalida albaabadii dhinaca siyaasadda ayagoo ku beddelay nabadoonnadii uu Talyaanigu magacaabay kuwo ay reeruhu iska dhex doorteen, sidoo kalana wuxuu sameeyay guddiyo heer degmo iyo gobol oo ay awoddodu ku koobneyd iney la taliyaan maamulka militari.

Saraakiishii Ingriiska suurtagal uma eysan aheyn iney maamulaan koonfurta Talyaaniga la’aantood oo ayagu ahaa qeybta ugu waaya aragsan dhinaca adeegga bulshada. Maamulkii militarigii ee Ingriiska waxaa kale oo uu aqoonsaday in loo baahanayo aqoonyahanno haddii la rabo in dhaqaalaha la kobciyo. Dadka Talyaaniga ah ee loo arko iney khatar ku yihiin nabadgelyada (jiritaanka xukunka Ingriiska ee Soomaaliya) looma oggoleyn iney ka mid noqdaan maamulka. 1943kii Talyaaniga waxaa loo oggolaaday iney sameystaan ururro siyaasadeed. Urrurro kala aaminsan fikrado kala duwan oo Talyaani ah ayaa wexey bilabeen iney ruxaan xukunkii Ingriiska iyo iney siyaasadda kula tartamaan soomaalidii iyo carabta oo ayagu awooddoodu ay ku koobneyd magaalooyinka waaweyn sida Muqdisho, Marka iyo Barawe oo keliya, mararka qaarna wexey ka shaqeyn jireen rabshado ay ku damacsan yihiin inuu dib u soo laabto maamulkii Talyaaniga.

Cadaadis badan oo ka imaanayay dhinaca Talyaaniga iyo rabitaanka dadka Soomaalida ee ah iney xoroobaan oo soo kordhayay wuxuu keenay iney Soomaalidii iyo Ingriiskii isu arkaan iney yihiin dad dhinac ka soo wada jeeda. Arrintan wexey keentay iney saraakiishii Ingriiska aheyd ku booriyaan iney Soomaalidu dhinaca siyaasadda iska abaabulaan. Arrimahan ayaa suurta geliyay inuu Muqdisho ka curto sannadkii 1943kii urur siyaasadeed oo casri ah oo Soomaaliyeed oo magaciisa la oran jiray Somali Youth Club (SYC). Si ay sare ugu qaadaan kartida iyo sumcadda uu leeyahay ururka, Igriisku wexey u oggolaadeen askartii booliska ee aqoonta wanaagsan laheyd iney ka mid noqdaan ururka, taasoo ka soo horjeedday nidaamka Ingriiska ee ah in la kala ilaaliyo siyaasadda iyo adeegga bulshada. Ururki SYC aad ayuu u ballaartay ilaa uu yeeshay 25,000 oo xubnood oo diiwaan gashan sannadkii 1946kii. Sannadkii 1947waxaa magacii ururka loo beddelay Ururka Dhallinyarada Soomaaliyeed SYL oo caan ku aheyd magaca “leegada”, wuxuuna ururku bilaabay inuu xafiisyo ka sameysto labadii gobol ee uu Ingrisku xukumayay, Ogaden iyo NFD.

Hadafka SYL wuxuu ahaa iney mideyso dhulka Soomaaliyeed oo ay ku jiraan Ogaden iyo NFD, iney abuurto fursado waxbarasho oo heer jaamacadeed ah, iney hirgeliso far Soomaali, iney ilaaliso danaha Soomaalida iyo iney la dagaalanto inuu Talyaani dib ugu soo laabto dalka. Dhinaca kalana SYL wexey diidday qabiileysi taasoo ay ku caddeyd sida ay 13kii aasaasay SYL u diidanaayeen marnaba iney ku dhawaaqaan reerka ay u dhasheen. Waxaa kaloo sameysmay urur labaad oo uu magaciisu ahaa Patriotic Benefit Movement balse markii dambe u beddelay magaciisii Hisbia Digil Mirifle (HDM) oo wakiil ka ahaa labada beel ee dega jiinka labada webi. Inkastoo ay SYL taageero ballaaran ka heshay shacabkii gobollada waqooyi haddana xisbiyada u horreeya degaannadaa wexey ahaayeen Somali National League (SNL) iyo United Somali Party (USP).

Dhinaca kalana inkastoo ay koonfur ku jirtay maamul Talyaani sharci ahaan (sharciga ay aqoonsanaayeen Reer Yurub), haddana shirkii ka dhacay Potsdam 1945kii waxaa lagu go’aamiyay inaan gacan Talyaani lagu celin dhulkii uu qabsaday xilligii uu socday dagaalkii labaad, xaaladda Soomaaliya wexey markaa noqotay mid ku jirta gacanta wasiirradii arrimaha dibadda ee wadammadii ku guuleystay dagaalka oo kala ahaa Ingriiska, Faransiiska, Midowga Soofiyeeti yio Mareykanka. Ingriisku wexey ku taliyeen in dhulka Soomaalida uu gebigii noqdo mid hoos taga hal waddan, taa oo ay dabcan ula jeedday in ayada loo dhaafo, hase ahaatee saddexdii awood ee kale ayaa ku gacan seyray. Jannaayo 1948, wakiillo ka socday guddiga ayaa soo gaaray Muqdisho si ay u ogaadaan rabitaanka Soomaalida. Ururkii Dhallinyarada Soomaaliyeed wexey ka codsadeen maamulkii militari ee Ingriiska inuu ka oggolaado iney qabtaan bannaabax si uu guddigu u ogaado heerka uu gaarsiisan yahay rabitaanka shacabka ee ah iney noqdaan dad xor u ah aaya ka talintooda. Markii ay SYL qabatay bannaabaxii waxaa ka dhinac qabsoomay bannaabax labaad oo ay horkacayeen dad u dhashay Talyaaniga oo ay ku muujinayeen iney rabaan raallina ku yihiin inuu soo noqdo Talyaaniga iyo iney muujiyaan ineysan SYL heysan aqlabiyadda shacabka oo idil. Rabshado ayaa halkaa ka bilowday waxaana goobtii lagu dilay tiro konton kor u dhaafeysa oo Talyaani ah iyo afar iyo labaatan Soomaali ah. Dhinaca kalana inkastoo uu qaskaa dhacay haddana guddigu wexey ku socdeen qorshahooda wexeyna si aad ah ula dhaceen qorshihii ay SYL soo jeedisay oo ahaa in Soomaali la mideeyo, in Soomaaliya la hoos geeyo maamul caalami ah (maamul uusan waddan gooni ah laheyn) oo dalka gaarsiiya xornimo muddo toban sano ah gudaheed. Guddigu wexey kaloo dhegeysteen laba talo oo kale; Xisbiyo Digil Mirifle oo ka leexatay siyaasaddii Talyaaniga oo soo jeedisay qorse la mid ah midkii SYL balse Soomaaliya lagu gaarsiinayo xornimo muddo soddon sano ah iyo talo ay wadeen dad isugu jiray Talyaani iyo Soomaali ku xirneyd Talyaaniga oo ku talinaayay in dib loo soo celiyo Talyaaniga.

Talabixinta guddiga wexey aheyd mid la mid ah middii SYL, hase ahaatee golihii wasiirrada arrimaha dibadda ee gaashaanbuurtii guuleysatay oo ay ku kala dhex jireen siyaasado kala daneysi ah wexey ku guuleysan waayeen iney isku afgartaan qaabkii Soomaaliya loo gaarsiin lahaa xornimo. Faransiiska oo diidaya Ingriiska wexey qabeen fikirka ah in Talyaani la soo celiyo, Ingriisku wexey qabeen fikir ah in Soomaali la mideeyo ayagana ay gaarsiiyaan xornimada, hase ahaatee waxaa Ingriiska ku gacan seyray Mareykan iyo Midowga Sofiyeeti oo ku eedeeyay Ingriiska inuu rabo inuu ka faa’iideysto xaaladda meeshana ka saaro Talyaaniga iyo Itoobiya. Ingriisku diyaar uma eysan aheyn iney Soomaaliya darted u kala tagaan saaxiibbadeed ay ku wada jireen isbaheysigii dagaalkii labaad, taasina wexey keentay in taladii SYL meesha laga saaro. Dhinaca kalana Itoobiyaanku wexey cadaadis aad u weyn saareen Ingriiska ayagoo u maraayay Mareykanka oo aad ugu dabacsanaa Boqor Xeyle Selaase maadaama uu u ballan qaaday inuu siinayo saldhig militari. Dhinaca kalana Midowga Soofiyeeti wexey rabeen in Talyaaniga la soo celiyo si uu saameyn ugu yeesho siyaasadda gudaha ee Dowladda Talyaaniga ee ay shuuciyiintu ku soo kordhayeen. Cadaadis badan oo uga imaanayay dhinaca Mareykanka iyo Midowga Soofiyeeti darteed, Ingriiska oo aan tixgelin bannaabaxyada qeyru caadiga ah ee ay Soomaalidu sameyneysay, wexey taariikhdu markey aheyd 1948 ku wareejiyeen Itoobiya dhulkii Soomaaliyeed ee Ogaden, ficilkanna wuxuu dhaawac weyn u geystay rabitaankii shacbka Soomaaliyeed iyo baadidoonkii ay ugu jireen mideynta Soomaaliweyn. Hal sano kaddib, markey taariikhdu aheyd 1949, Ingriisku wuxuu ku wareejiyay Itoobiya dhulka la yirahdo Hawd (reserve area) ee ku wanaagsan daaqa. Maadaama ay guddigu isku waafaqi waayeen sida laga yeelayo Soomaaliya, wasiirradii arrimaha dibadda ee wadammadii isbaheysiga ahaa wexey arrinta Soomaaliya ku wareejiyee Qarammada Midoobay si ay uga tala bixiso sida laga yeelayo. Golaha loo dhan yahay ee Qarammada Midoobay wuxuu go’aamiyay taariikhdu markey aheyd November 1949 inuu Talyaanigu wakiil uga noqdo Qarammada Midoobay koonfurta Soomaaliya muddo toban sano ah oo ku eg 1960 ayadoo la iska dhega tiray SYL oo wakiil ka aheyd shacabkii ku noolaa koonfurta. Qarammada Midoobay wexey ku qanceen waaya aragnimada uu Talyaanigu u lahaa koonfurta Soomaaliya iyo danaha dhaqaale ee badan ee halkaa ka yiillay, wexeyna isku waafaqeen ineysan jirin cid Talyaaniga kaga habboon oo gaarsin karta koonfur xorriyad.

Tobankii Sano ee u Diyaargarowga Dowladnimada Soomaaliya

Soo noqoshada ay shuruudda ku xiran tahay ee Talyaaniga dib loogu soo celiyay koonfurta Soomaaliya wuxuu u sahlay dhulka la xuddumay (trust territory) inuu helo fursado aad u badan marka la barbar dhigo wadammo badan oo la gumeysanaayay. Maadaama ay Talyaanigu ku joogeen dhulka oggolaanshaha Qarammada Midoobay, shuruudaha joogitaanka Talyaaniga waxaa ka mid ahaa iney dadka helaan waaya aragnimo dhinaca siyaasadda iyo maamulka, taa oo eysan heysan gobolladii waqooyi oo ay aheyd in lagu biiriyo Dowladda Soomaaliyeed ee dhalan doonta, inkastoo ay haddana gumeystayaashii Ingriiska 1950kii isku dayeen iney hirgeliyaan barnaamijyo horumarineed oo ay uga jawaabayaan dayacii hore ee ay ku sameeyeen dhulkaa. Kala hormarsanaanta labada qeybood ee koonfur iyo waqooyi wexey caqabad ku noqotay Jamhuuriyaddii Koowaad ee curatay oo mideynta labada gobol kala kulantay dhibaatooyin aad u culus.

Go’aanka Qarammada Midoobay ee maamulka Talyaaniga wuxuu dhigayay in la sameeyo xafiis maamul ee Talyaani oo magaciisu yahay Italian Trusteeship Administration af Talyaanigana ku ah (Amministrazione Fiduciaria Italiana della Somalia ama AFIS) oo u diyaariya koonfurta Soomaaliya xornimo muddo toban sano ah gudaheed. Qodobbada heshiiska waxaa kaloo ka mid ahaa inuu wakiil QM ka socda ku sugnaado Muqdisho oo uu la socdo waxqabadka AFIS isla markaana warbixin siiyo Guddiga QM ee Dhulka la Maamulo (UN Trusteeship Council). Heshiisku waxaa kaloo uu dhugayay inuu maamulka cusub horumariyo qeybaha siyaasadda ee dhulka lagu aaminay, inuu ballaariyo nidaamka waxbarashada, inuu horumariyo kaabayaasha dhaqaalaha iyo inuu dadka degaanka ah siinayo xorriyadda saxaafadda iyo mid ay ku muujin karaan rabitaankooda intaba.

Xuquuqaha shuruudaha u ahaa heshiiska Talyaaniga loogu soo celiyay koonfurta Soomaaliya kama uusan dhigin xirirkii Soomaalida iyo Talyaaniga mid dabacsan. Talyaanigu wexey u arkeen inuu ururka SYL ka dambeeyo kacdoonka ay shacabka ku doonayeen xornimada, halka Ururka Dhallinyarada Soomaaliyeed eysan marnaba aaminin Talyaaniga kuna qanacsanaayeen inuu wato qorshe u qarsoon, taasina wexey keentay iney leegadu diiddadeeda Talyaaniga ku muujiso bannaabaxyo joogto ah oo wata rabshado halka uu Talyaanigu xarig ugu dhaqaaqay taageerayaashii SYL. Isku dhacyadan weey keeneen iney guddigii wakiilka ka ahaa QM soo kala dhex galaan labada dhinac waddadana u xaaraan saddex sano (1950-53) oo xasilooni ah oo suurtageliyay in horumar laga sameeyo dhinacyada siyaasadda iyo dhaqaalaha.

Waxaa udub dhexaad u ahaa barnaamijka horumarinta dhaqaalaha qorshe toddoba sano ah oo la bilaabay 1954kii oo salka ku hayay barnaamijyo horumarineed oo ay soo bandhigtay Hey’adda Kaalmada iyo Iskaashiga Caalamiga ee Mareykanka (Aid and International Cooperation – AIC, oo uu markii dambe magaceeda noqday United States Agency for International Development – USAID) iyo hey’adda QM u qaabilsan horumarka ee UNDP. Maamulkii Talyaaniga wuxuu bilaabay qorshayaal uu sare ugu qaadayo beeraha, ku horumarinayo kaabayaasha dhaqaalaha, isla markaana ku horumarinayo waxbarashada. Wax dhofintii wexey korortay saddex lab sannadihii u dhexeeyay 1954kii ilaa 1960kii, hase ahaatee waxaanan jirin isu dheellitirnaan dhinaca miisaaniyadda, taasina wexey qasab ka dhigtay in loo baahdo in la kabo misaaniyadda.

Qorshaha dhinaca horumarinta waxbarashada wuxuu ahaa mid aad u sarreeya. Sannadihii u dhexeeyay 1952kii iyo 1957kii, ardeydii ku jirtay dugsiyada aasaasiga ah iyo sare wey laba laabantay. 1957kii waxaa jiray 2000 arday oo heystay waxbarasho dugsi sare, farsamo, waxbarasho jaamacadeed oo gudaha ah iyo arday ayaguna waxbarsho ugu maqnaa Shinaha, Masaarida iyo Talyaaniga. Barnaamij kale oo waxbarasho oo waxaa jiray habeenkii ah oo wax lagu baraayay dadka waaweyn iyo shaqaalaha, inkastoo ay caqabad dhinaca waxbarashada ah aheyd jiritaan la’aanta qoraalka far Soomaaliga. Afafka carabiga, talyaaniga iyo ingriiska ayaa lagu kala baranaayay dugsiyada kala duwan.

Waqtigan waxaa kaloo horumar laga gaaray dhinaca sare u qaadidda wacyiga bulshada (xag siyaasadeed) sannadihii 1950aadkii. Ayagoo tixgelinaya heshiiskii ay kula jireen QM, Talyaanigu wexey Italian Somaliland ka sameeyeen gole la talin (Consiglio Territoriale/Territorial Council) oo qeyb weyn ka qaadan jiray ka doodidda iyo falanqeynta qorsheyaasha maamulka AFIS. Golahan wuxuu ka koobnaa 35 xubnood, waxaana ku badnaa wakiillada ururrada SYL iyo HDM. Asagoo u dhaqmaaya qaab baarlamaan curtay, Golaha La Talinta wuxuu kasbaday waaya aragnimo aan ku koobneyn oo keliya xagga nidaamka iyo qaabka doodaha ee waxaa kaloo uu kasbaday waaya aragnimo dhinaca falanqeynta sharcinnimada iyo xeerarka la xiriira qodobbada dhinaca siyaasadda, dhaqaalaha iyo arrimaha bulshada ee ay xallinteedu la soo gudboonaan doonto dowladda mustaqbalka ee Soomaaliya. Dhinaca kalana maadaama uu xafiiskii AFIS bilabay inuu si buuxda ula shaqeeyo Soomaalidii wuxuu helay raalli ahaanshihii dadka.

1950kii waxaa la hirgeliyay goleyaal kale oo u sahlayay iney dadku kasbadaan waaya aragnimada ay u baahan yihiin ee dhinaca maamulka iyo sharci-dejinta waxaana ka mid ahaa Golaha Degaanka (Cosiglio Municipale/Municipal Councel) oo ka koobnaa afartan iyo siddeed xubnood oo u xil saarnaa horumarinta degaanka, adeegga bulshada iyo wixii ka dambeeyay 1956 maamulka dhaqaalaha. Goleyaal ay leeyihiin reer guuraaga wexey qaabilsanaayeen xallinta khilaafaadka ka dhex jira reeraha iyo ilaalinta ceelasha biyaha iyo dhulka daaqa. Hase ahaatee howlaha goleyaashan dambe waxaa caqabad ku ahaa reer guuraaga hore iyo gadaal u soconayay ee mar walba baadidoonka ugu jiray biyaha iyo daaqa taasina wexey keentay iney golayaasha reer guuraaga noqon kari waayaan buundo sahasha in horumarka la gaarsiiyo reer guuraaga xoolo dhaqatada ah kaddibna waxaa lama huraan noqotay iney guddoomiyeyaal degmo laga magacaabay xafiiskii AFIS noqdaan udub dhexaadka awoodda iyo siyaasadda.

Doorashooyin ku baahsan dhuka oo idil wexey suurtagal noqdeen in laga qabto Koonfur Soomaaliya 1956kii. Inkastoo ay toban xisbi isku dayeen iney xushaan xubno wakiillo kaga noqda gole cusub oo sharci dejin oo ka koobnaa toddobaatan xubnood oo loogu tala galay inuu beddelo golihii hore ayey SYL oo keliya ku guuleysatay afartan iyo saddex kursi halka ay HDM ku guuleysatay saadex iyo toban kursi sidaana wexey SYL ku yeelatay miisaankii ugu badnaa ee lixdankii kursi ee ay Soomaalidu ku tartameysay. Tobanka kursi ee kale waxaa kala lahaa Hindi, Carab iyo dadka aan Soomaalida aheyn ee wax ka degganaa dhulka.

Cabdullahi Ciise oo ahaa hoggaamiyaha SYL ayaa noqday Ra’iisulwasaarihii koowaad ee xukuumad daaqili ah oo ka koobneyd shan wasiir oo Soomaali ah. Baarlamaankii cusbaa wuxuu la wareegay mas’uuliyaddii arrimaha bulshada, inkastoo wakiilka (governor) ka socda Dowladda Talyaaniga Enrico Anzilotti oo ahaa qofka ugu waaya aragsan xafiiska AFIS uu lahaa awoodda diiddada qayaxan (veto) iyo awood inuu dhulka ku xukumo xukun deg-deg ah (emergency decree). Waxaa intaa dheer iney AFIS sii heysay maamulka xafiisyada muhiimka ah sida arrimaha dibadda, gaashaandhigga ilaa iyo 1958. Muddada ismaamulka daakhiliga ah waxey aheyd muddo afar sano ah, 1956 – 1960, oo tijaabo u ah maamulka dowli ee cusub ee ka curanaayay koonfurta Soomaaliya.

Muddada afarta sano ah wexey aheyd xilligii ay siyaasadda Soomaaliyada casriga ah ugu xasilneyd. Muuqaalka dowladda wuxuu ahaa mid furfuran oo nidaamka casriga ah ku socda, markii ay Soomaalidu ku qanacday inuusan Talyaanigu dib u dhigi doonin xilligii lagu ballamay inuu dalka (Koonfur Soomaaliya) xornimo siinaayana waxaa bilaabatay in dowladnimadii la gaarsiiyo haweenka, sidoo kalana waxaa bilaabatay in la qarameeyo qeybihii kala duwanaa ee maamulka oo idil oo ay ku jiraan maamulladii degmooyinka iyo gobollada. Si aad ah waxaa la isugu dayay in la cabburiyo qabiileysiga iyo in sare loo qaado heerka haweenka iyo dadkii shaqooyinka hoose hayay oo idil. Mustaqbalka waxaa ka muuqday rajo aad u wanaagsan, ha noqdo dhinaca rabitaanka inuu dalku noqdo mid aayahiisa ka taliya, hase noqoto taageeradii QM iyo middii Reer Galbeedka oo ay ku jirto Dowladda Talyaaniga.

Dowladdii Koonfureed waajibkeeda ugu muhiimsan wuxuu ahaa iney ka shaqeyso in la gaaro isku filnaasho dhaqaale (economic self-sufficency) iyo iney hesho taageero shisheeye ee dhinaca dhaqaalaha oo beddesha midda Talyaaniga markuu guuro. Mas’uuliyad culus oo labaad wexey aheyd in la diyaariyo dastuur dhaqan gala marka uu waddanku xor noqdo. Qorayaasha dastuurka waxaa ayagana hor yiillay iney xal u helaan qaabka dowladda (inuu waddanku noqonayo mid ku dhaqma nidaam federal iyo inuu ku dhaqmayo nidaam dowlad dhexe iyo sidii laga yeeli lahaa Soomaali-weyn).

Qodobka hore ee nidaamka federaalka waxaa aad u daneynayay HDM oo taageerayaasheedu ay u badnaayeen beeraley ka soo jeedda dhulka barwaaqada ah ee biyaha badan ee u dhexeeya labada webi. Rabitaanka HDM wuxuu ka dambeeyay ka foojignaan ay dadkaasu ka qabeen SYL oo ay taageerayaasheedu u badnaayeen xoolo dhaqato tiro ahaan gaarayay 60% ee shacabka, taasina ay keeni doonto iney xilalka iyo dhaqaalaba boobaan. Waxaan ayadana la yaab laheyn iney SYL iyo taageerayaasheedu diidanaayeen nidaamka federaaliga ah oo ay ka jeclaayeen nidaam dowlad dhexe taasoo ay qiil uga dhigi jireen inuu nidaamka federaalka ah dhiirri gelin doono qabiileysi iyo kala go’.

Arrin aad xasaasi u ah waxaa aheyd sida laga yeelayo Soomali-weyn oo uu micnaheedu yahay in dhulalka Soomaalida ah laga soo celiyo Itoobiya, Kenya, Ingriiska iyo Faransiiska, taasina wexey ku noqotay hoggaamiyeyaashii siyaasadda caqabad, waayo hogaamiyeyaashu wexey doonayeen iney cilaaqaad wanaagsan la yeeshaan wadammada deriska la ah, haddana wey ogaayeen baadidoonka dhulalka Soomaaliyeed ee maqan iney ka abuurmeyso colaad la soo gudboonaata dowladda cusub. Garab mayal adag oo ka mid ahaa SYL oo uu hor kacayay Xaaji Maxammad Xuseen wexey qabeen in dastuurka la qorayo lagu daro qodob dhahaya “waa in dhulka maqan ee Soomaaliyeed lagu doono qaab kasta ee lama huraan ah” inkastoo ay markii dambe dhinicii dabacsanaa (moderate) ku guuleysteen in qoraalka la qaabeeyo lana yiraahdo “waa in dhulka maqan lagu doono nabad”.

Muddadii afarta sano aheyd waxaa billowday is afgaranwaa ku saabsan dhinacyada dhaqaalaha iyo siyaasadda ah oo ku kooban gudaha xisbigii SYL intii aanba la soo gaarin xisbigii labaad ee HDM. Is qabqabsigan wuxuu u dhexeeyay beesha Daarood iyo beesha Hawiye. Daarood wexey ku eedeeyeen dowladdii Cabdullahi Ciise iney tahay mid u adeegeysa danaha Talyaaniga halka ay Hawiye ku eedeeyeen Daarood iney ka shaqeynayaan qabiileysi. Garabkii Xaaji Xuseen wexey in muddo ahba wadeen eedeyntii ay dowladdii C/hi Ciise ku eedeynayeen iney tahay mid aad ugu xiran Reer Galbeedka isla markaana aan ka shaqeyneyn sidii looga mira dhalin lahaa hadafkii ahaa isu keenidda Soomaali weyn. Xaaji Xuseen oo dib loogu doortay inuu hoggaamiyo ururkii SYL fikirkii uu qabay ee ahaa in hoos loo dhigo cilaaqaadka reer Galbeedka lana xoojiyo cilaaqaadka carabta waxey ka hor imaanayeen fikraddii C/hi Ciise oo ahaa Ra’iisulwasaaraha iyo Adan Cabdulle Cismaan oo ahaa Guddoomiyaha Baarlamaanka markii dambana noqday madaxweynihii ugu horreeyay ee Soomaaliya, taasina wexey keentay iney labada mas’uul ka saaraan Xuseen iyo taageerayaashiisii ururkii SYL, Xuseen asagoo arrintaa ka dabaaqaya wuxuu sameystay urur cusub oo uu magaciisu ahaa Greater Somali League (GSL). Inkastoo ay siyaasadda Xuseen mar kasta culeys ku heysay hoggaanka SYL haddana marnaba kuma uusan guuleysan inuu hanto taageerayaashii SYL.

SYL wexey ku guuleysatay 1958kii doorashooyinkii degaannada ee dhulkii uu Talyaanigu ka talinaayay, sababaha suurta geliyayna waxaa ka mid ahaa ayadoo heshay taageerada siyaasiyiin waaweyn ee HDM sida Cabdulqaadir-zoobe. Sare u kaca sumcadda iyo muuqaalka SYL wexey u suurta geliyeen iney hoggaamiso doorashadii u dambeysay ee la qabtay calan saarkii ka hor ee lagu sameynayay Golaha Baarlamaanka. HDM iyo GSL wexey ku eedeeyeen iney SYL qorsheysay nidaamka doorashooyinka sidaa darteedna wexey go’aansadeen iney qaadacaan, taasina wexey suurta gelisay iney SYL hesho lixdan iyo kow kursi oo aan lagu tartamin iyo labaatankii kursi ee lagu tartamay, dowladdii cusbeyd ee la dhisay 1959kiina waxaa ra’iisulwasaare ka noqday C/hi Ciise. Inkastoo uu C/hi Ciise isku dayay inuu qanciyo dhammaan beelihii degganaa koonfurta haddana waxaa dagaal xisbiga dhexdiisa ah isaga soo horjeeday culumaa’uddiinka iyo siyaasiyiinta aan mayalka adkeyn. Dhinaca British Somaliland maamulkii shibilka ahaa ee gumeystaha wuxuu isku dayay inuu ballaariyo fursadihii waxbarashada, inkastoo ay yaraayeen tirada dadka Soomaalida ah ee uu u aqoonsanayay iney karti u leeyihiin iney mas’uul ka noqdaan xafiisyada. Dhinaca kalase, xagga horumarinta dhaqaalaha iyo kaabayaasha dhaqaalaha wexey ahaayeen kuwo xaqiran marka laga reebo ceelal uu qodi jiray iyo hirgelinta barnaamijyo loogu adeegayo qeybaha beeraha iyo caafimaadka xoolaha. Baaritaanno badan oo uu Ingriisku ka sameeyay dhulkii waqooyi ee uu gumeysanaayay wexey ku biyo shubteen inuusan soo bandhigin taariikhaha aadka u fog ee waqtiga la joogo la arki karo iyo kheyraadka macdaneed ee ku jiraa dhulkaa.

Dhinaca siyaasadda, inkastoo ay SYL ka furatay waqooyiga xafiisyo ururka SNL-na ay xubnahiisu sii kordhayeen, haddana labada xisbi midna kuma guuleysan inuu kasbado ama saameyn ku yeesho ilaa iyo heerka ugu dambeeya (grass-roots level) ee shacabkii halkaa ku dhaqnaa. Arrintan wexey is beddeshay 1954kii, kaddib markuu wakiilkii Ingriiska ka baxay dhulka loo yaqaan reserve area iyo Ogaden kuna wareejiyay Itoobiyaanka ayagoo ilaalinaya heshiis militari ee ay la saxiixdeen Boqor Xeyle Selaase 1942kii mar uu ahaa dibad wareege (exile), heshiiskaa wuxuu xoojinayay heshiis ka horreeyay oo ay 1897 Reer Yurub ku oggolaadeen iney Itboobiya leedahay dhulkaa. Maamulkii gumeysiga Ingriisku wexey noqdeen kuwo ku ceebeysan indhaha Soomaalida hortooda, maadaama ay khayaameen heshiiskii ay la galeen reeraha Soomaalida ee ahaa inuu Ingriisku ilaalinayo ineysan Xabashada qabsan dhul ay Soomaali leedahay.

Soomaalidu wexey falkaa uga jawaabeen caro. Urur uu magaciisu ahaa National United Front (NUF) oo ay taageeraan SNL iyo SYL ayaa ka dhex curtay bulshada waxaana hoggaaminayay Michael Mariano oo hore uga mid ahaa rugcaddaaga waaweyn ee SYL. Walow uu Michael Mariano heystay diinta masiixiga, haddana wuxuu ahaa Soomaaligii u horreeyay ee hogaamiya urur u halgama dib u soo celinta Haud. Mas’uulyiin ka socota ururka NUF ayaa wexey booqdeen London iyo QM ayagoo doonaya in arrinta Haud looga hadlo heer caalami lana hor geeyo Maxkamadda Caalamiga. Ingriiska, asagoo ka cararaya fool xumada uu sameeyay ayaa wuxuu isku dayay, kuna fashilmay, inuu Haud dib uga soo iibsado Itoobiya. Itoobiya, si ay arrinkaa uga jawaabto iyo inaan Hawd laga wada hadlin darteed, wexey billowday iney sheegato dhammaan dhulka Soomaalida oo ay ku jiraan British iyo Italian Somaliland. Xeyle Selassie wuxuu ku dooday iney gumeystaha Reer Yurub qabsadeen dhulkiisa mar ay Itoobiya jilicsaneyd. Reer Yurub diyaar uma aheyn qas hor leh wexeyna hoosta geliyeen cabashadii ay Soomaalidu ku dooneysay dhulka Hawd. Caro iyo buuq siyaasadeed oo ay sabab u tahay nac aad u weyn oo loo qaaday Ingriiska kuna saabsanaa khaladka uu Soomaali ka galay ayaa sannadkii 1956kii ku qasbay inuu beddelo maamulkii militari ee u joogay waqooyiga kuna beddelo mid cusub isla markaana uu oggolaado iney waqooyi ku darsanto koonfurta bilaa shuruud. Taasi wexey keentay inuu 1957 sameeyo gole sharci dejin oo ka kooban lix xubnood oo la magacaabay oo wakiil ka ahaa beelaha. Golaha waxaa dib u ballaarin lagu sameeyay sannadkii xigay waxaana lagu daray tiro la eg tiradii hore taasoo xubnihii golahaa ka dhigtay 12 xubnood oo la doortay, 2 xubnood oo la magacaabay iyo 15 cuqaal oo hore uga tirsanaa maamulkiisa.

Qaabka doorashada waqooyiga wexey la mid aheyd midda koonfur, doorashada ka dhaceysay magaalooyinka wexey aheyd mid lagu ridayo sanduuq, dhinaca miyigana wexey aheyd mid la su’aalayo odayaasha dhaqanka. 1960kii, doorashadii u horreysay ee laga qabto waqooyi ee ku dhisneyd nidaam xisbiyo badan waxaa kuraastii ugu badneyd kala helay xisbiyadii SNL iyo USP kuwaa oo ku guuleystay dhammaan kuraastii lagu tartamaayay marka laga reebo kursigii uu helay guddoomiyihii NUF ee Michael Mariano oo ay tartamayaashii ka soo hor jeeday ku riixayeen inuu xisbigiisu gacan saar la leeyahay masiixiyiinta. Doorashadii Baarlamaanka kaddib waxaa ra'iisulwasaare loo doortay Maxamed Ibrahim Cigal.

Rabitaanka shacabka labada gobol ee koonfur iyo waqooyi wuxuu cadaadis xooggan ku hayay mas’uuliyiintoodii siyaasadda oo ku qasbanaa iney ka shaqeeyaan isla markaana dedejiyaan isku darsanka labada gobol. Dowladdii Ingriiska oo xammili kari weyday waddaniyadda xoogga badan ee ka dhex guuxeysay reer waqooyiga wexey qasab kaga dhigtay iney isla sannadkaa oggolaato iney ka baxdo waqooyi si ay waqooyi ula jaan qaaddo koonfur oo ayada qaraar qarammada midoobay ku qaadaneysay xornimada 1960ka.

April 1960kii, hoggaamiyeyaashii labada gobol wexey ku kulmeen Muqdisho wexeyna ku heshiiyeen iney yeeshaan dowlad dhexe oo leh madaxweyne la doortay, ra’iisulwasaarahuna leeyahay awoodda xukuumadda baarlamaankuna ku leeyahay dabagal iyo baarlamaan la doortay oo ka kooban 123 xubnood oo ka kala socda labada gobol. British Somaliland wexey xorowday 26kii June 1960kii wexeyna ku biirtay Italian Somaliland oo aan weli xoroobin si ay 1da Lulyo 1960ka u dhalato Jamhuuriyadda Soomaaliya ayadoo ay labada gobol mid yihiin. Baarlamaankii berigaa jiray wuxuu madaxweyne u doortay Adan Cabdulle Cisman oo asagana u magacaabay ra’iisulwasaare Cabdirashid Cali Sharmaarke halkii laga filaayay inuu magacaabo Maxamed Ibrahim Cigal. Sharmaarke wuxuu dhisay dowlad wadaag ah balse ay ku badan yihiin SYL.

Qaab Dhaqan Dowladeed oo Qaldamay 1960 - 1990 Shacabka Soomaaliyeed wexey ka dhaxleen dowladihii Ingriiska iyo Talyaaniga ee kala gumeysanaayay gobollada waqooyi iyo kuwa koonfureed dowlad ku dhisan nidaam qabiil; qaabkii ay u dhisnaayeen barlamaanadii hore ee Soomaaliya oo la dhihi karo wax badan kama duwaneyn midka jira waqtiga la joogo iyo qaabkii qeybsiga xilalka sare ee dowladda oo ah qaab ilaa iyo maanta ka shaqeeya Soomaaliya wexey intaba sare u qaadeen miisaankii uu qabiilku horeba ugu dhex lahaa bulshada Soomaaliyeed. Ceymiskii ay bixin jireen reeraha ee dowladnimada ka hor ku koobnaa miyiga wuxuu noqday mid si xoog badan uga dhaqan gala caasimaddii dalka welibana wuxuu halbeeg u noqday nidaamkii dowladnimo ee abuurmaayay asagoo intii hore ka taya sarreeya (new and improved). Qaladkaa waxaa labeeyay, walow ay Shacabka Soomaaliyeed, intoodii ay gaartay ilbaxnimadii yareyd ee ka jirtay dalka, kulligood ama badankood ka wada qeyb qaateen halgankii xornimadoonka, haddana, hoggaankii iyo maamulkii dalka wexey gacanta u galeen welina ugu jiraan Soomaalidii xoolo dhaqatada reer guuraaga aheyd. Dadkii reer guuraaga ahaa ee ku noolaa nolosha adag waxaa gacanta u galay maamul dowladeed xilli eysan weli fahmin qaran waxa uu yahay iyo qaabka ay tahay in loogu adeego; wexey aheyd xilli ay ilbaxnimadu ku cusub tahay, aqoontoodu hooseyso oo ay markii ugu horreysay arkayaan magaalo, ayagoo aan dhinaca kalana hore u aqoon wax la yiraahdo dowlad, nidaam, canshuur iyo shaqo xafiis, marka la isku soo duuduubana la dhihi karo wexey aheyd xilli eysan dadka reer guuraaga xoolo dhaqatada ah u bisleyn iney maamulaan dowlad qaran. Dowladdii la rabay iney sare u qaaddo xadaaraddooda, horena u mariso qaab-nololeedkooda, markey maamulkeedii gacanta ku qabteen, wexey bilaabeen iney xafiisyadii ay ka shaqeynayeen is laheysiiyaan ayagoo dhinaca kalana u bixiyay dowladii Somaaliyeed magaca “Maandeeq” oo ah magac sida badan loo bixiyo hasha ama geela dheddigga ah ee caanaha badan, sidoo kalana lacagtii dowladda wexey u aqoonsadeen iney tahay xoolo dowladeed oo eysan jirin cid cidda kale ka leh sida dhulkii daaqa wanaagsanaa oo kale, wexeyna intaa kaddib u dhaqaaqeen siduu qof walba u maali lahaa Maandeeq. Xilliyada doorashooyinka, codka iyo kursiga lagu tartamayo waxaa heli jiray mas’uulka muujiya inuu u dhega nugul yahay reerka oo weliba si aad ah isugu howla wax u qabashadooda isla markaana gacan furan; oggol inuu lacag (xoolo) bixiyo. Xilliga caadiga ah mas’uulka laga waayo waxtar dhaqaale ama wax u qabasho reerka oo dheeri ah waa la mucaaradi jiray, talo iyo hadalna lagama dhegeysan jirin, weliba waxaa caado aheyd iney reerkiisu ka hor yimaadaan dowladda (nidaamka iyo shuruucda dalka) taa oo ujeeddada ka dambeysa ahayd in loo muujiyo bulshada kale iyo madaxda ka sarreysa mas’uulka ayaga ku abtirsada inuusan heysanin kalsoonida reerka, si uu mas’uulku u waayo xilka uu hayo una lumiyo sumcadda iyo sharafta uu ku dhex leeyahay dowladda, ayadoo sida keliya ee uu mas’uul kasta uga gudbi karo caqabaddaa ay tahay inuu u hoydo reerka (raalli geliyo), jeebka gacanta geliyo (bixiyo lacag maslaxo ah, suu doono ha ku keenee), yeelana sida uu rerku rabo. Mas’uulyiintii cusbeyd ee qaranka, markoodii horana u badnaa reer guuraa xoolo dhaqato ah, mar haddii ay abaalmarintooda iyo sharaftooda noqotay mid ku xiran qiimaha ay ku dhex leeyihiin reerka, wexey ayaguna noqdeen kuwo si aad ah ugu howlan u adeegidda reerihii ay u kala dhasheen, halka ay xafiisyadii dowladda ku soo bexeen xafiisyo loogu adeego qabiil. Boobka lacagta (xoolaha) dowladda iyo eexda ayaa wexey noqdeen kuwo aan la qarsan, sidoo kalana mas’uuliyiintii qaranka si ay u muujiyaan dadnimadooda isla markaana ay isaga badbaadiyaan mucaarado uga timaada reerka dhexdiisa, wexey bilaabeen iney la doonaan dadkii qaraabada la ahaa ama ku reerka ahaa xilal dhaqaale ama sida la yiraahdo “meelo leh qaraab ama dhac-dhac” oo micnaheedu yahay meel lacag (xoolo) laga xadi karo. Muddo gaaban gudaheed ayey Soomaalida oo caan ku aheyd weligeedba waxa la yiraahdo iskudayashada u wada dhaqaaqday dhaca hantida qaranka, ku tumashada sharciga, ku dhaqanka eexda iyo adeegsiga laaluushka, sidoo kalana dadkii oo idil wexey wada dooneen xil iyo mas’uuliyad ay ku maamulaan dhaqaale (xoolo) dowladeed iyo iney ka leexadaan maamulka wanaagsan ee dowliga ah (good governance), taasina wexey keentay ugu dambeyntii inuu ma-heystaha ka maseyro heystaha, maadaama uu ma-heystuhu og yahay ama dareensan yahay inuusan heystuhu ku tegin xafiiska uu mas’uulka ka yahay karti iyo caddaalad ujeeddada loo geeyayna ay tahay inuu xoolo (dhaqaale) ka tacbo taa oo micnaheedu yahay inuu xado hantida ummadda. Caqligii, dhaqankii iyo maskaxdii dadkii ahaa reer guuraaga xoolo dhaqatada oo aan gaarsiisneyn heer lagu maamuli karo qaran la rabo in la horumariyo ayaa noqday caqliga, dhaqanka iyo maskaxda lagu hago laguna maamulo Qaranka Soomaaliya. Calansaarkii ilaa Kacaankii 1960 - 1969

Muddadii sagaalka sano aheyd ee nidaamka baarlamaaniga ah waddanka lagu maamulaayay, xorriyadda hadalka waxey aheyd mid loo arkayay iney tahay dhaqan soo jireen ah oo ay leedahay Soomaalida, taa oo loo micneeyay inuu nin kasta xaq u leeyayahy in la dhageysto. Nooca qaran ee ay shacabku raalliga ku ahaayeen wuxuu ahaa mid ay isku dhafan yihiin dhaqanka Soomaalida (reer guuraaga xoolo dhaqatada ah) iyo midka Reer Galbeedka, siyaasaddana waxaa loo arkay ineysan aheyn mid gaar u ah reer gooni ah iyo dabaqad gaar ah balse ay ka dhexeyso reeraha dhammaantood una furan tahay ragga dhammaantii. Haweenka waxaa loo arkay ineysan shaqo ku laheyn siyaasadda walow ay codeyn jireen marka laga soo bilaabo doorashooyinkii degaannada ee 1958kii ee Italian Somaliland. Siyaasaddu wexey ka noqotay Soomaalida dhexdeeda wax uu qof walba daneeyo iyo waxa ugu badan ee ay dadku ku maadeystaan. Dadka reer guuraaga ah, waxa ugu qiimaha badan ee ay jeclaayeen iney lahaadaan wuxuu ahaa raadiyaha oo ay jeclaayeen iney kala socdaan siyaasadda, heerka ka qeyb qaadashada siyaasaddana wuxuu mararka qaar ka baaxad weynaa wadammada reer galbeedka. Caqabadihii is dhex galka

Walow ay midoobeen markey xoroobeen, haddana koonfur iyo waqooyi waxba kama duwaneyn laba waddan oo kala madax bannaan. Talyaaniga iyo Ingriiska wexey uga tageen labada gobol laba maamul oo kala madax bannaan, sharciyo iyo nidaam waxbarasho kala duwan, taasina wexey keentay in howlaha dowladda lagu hago laba maamul oo kala duwan iyo laba luqad oo kala duwan. Bolisku wuu kala madax bannaanaa, nidaamka canshuuraha iyo sarrifka lacagaha wey kala duwanaayeen, nidaam dhaqaale oo isku xiranna ma uusan jirin. Qarammada Midoobay 1960kii wexey abuureen guddi wadatashi oo qaabilsan isku milanka koonfur iyo waqooyi (Consultative Commission for Integration) oo uu madax u yahay ergay ka socda QM oo magaciisa la dhihi jiray Paolo Contini, si ay u suurta gasho in la mideeyo maamullada iyo shuruucda kala duwan ee ay kala wateen labada gobol iyo si la isugu soo jiido (loo dhexdhexaadiyo) labada dhinac haddii ay kala fikir ama aragti duwanaadaan. 1964kii waxaa guddigaa beddelay guddi cusub oo Soomaali ah waxaana guddoomiye u noqday Michael Mariano, hase ahaatee dad badan oo reer koonfur ah wexey qabeen, maadaama ay kasbadeen waaya aragnimo badan xilligii Talyaaniga iney koonfur kaga haboon tahay waqooyi xagga nidaamka is maamulka, dhinaca kalana siyaasiyiintii, maamulayaashii iyo tujaartii waqooyiga waxaa ku cuslaatay iney oggolaadaan iney Muqdisho ku soo xirmaan ama hoos yimaadaan.

Calan saarkii, gobolka waqooyi wuxuu lahaa laba xisbi oo shaqeyneysa; SNL waxaa ay taageerayaasheedu ahaayeen Isaaq wexeyna laheyd kuraasta ugu badan waxaana kaalinta labaad ku jirtay USP oo ay ku mideysnaayeen Dir iyo Daarood. Markii la isku darsamay Muqdishana la yimid, waxaa luntay hormuudnimadii Isaaq, waayo Daaroodkii waqooyi wexey isku biireen reerkoodii joogay koonfurta ee ka tirsanaa SYL, dhinaca kalana Dir maadaama eysan ku badneyn koonfurta wexey u kala qeybsameen qeyb dhaqanku ku xiriiriyay Hawiye iyo qeyb taageertay Isaaqii ay waqooyi ka wada yimaadeen. Xisbigii mucaaradka ee koonfurta ee GSL, qeybihii qabay in lagu xirmo carabta (pro arab) iyo intii qabtay in wax walba laga hormariyo baadidoonka Soomaali weyn wexey heleen taageerada SNL iyo USP wexeyna ka soo wada hor jeesteen SYL oo ayadu qabtay in qunyar socod la noqdo xornimadii kaddib. Aragti ah iney Reer Waqooyi ku xaroodeen caloosha koonfur wexey soo if baxday codeyntii dastuurka ee June 1961kii oo aheyd doorashadii ugu horeeysay ee qaranka. Inkastoo dastuurka lagu ansaxiyay aqlabiyad ballaaran dhinaca koonfurta, haddana gobolkii waqooyi waxaa u codeysay tiro ka hooseysa kala bar. Qanaaco la’aan dhinaca awood qeybsiga beelaha Soomaalida dhexdooda ah iyo midka u dhexeeya koonfur iyo waqooyiga ayaa wexey gaareen heerkii u sarreysay December 1961kii, kaddib markii ay saraakiil dhallinyaro ah oo u dhalatay waqooyi tababar ciidanna ku soo qaadatay dalka Ingriiska ay ka soo hor jeesteen in loo magacaabo xilalka gobolka waqooyi saraakiil ka darajo sarreysay oo u dhalatay koonfurta oo ayagana tababar ka heystay waddanka Talyaaniga, wexeyna diideen iney taliyeyaal u noqdaan ciidamada ku sugan gobolka waqooyi, sidoo kalana wexey u ololeeyeen goosashada waqooyi. Saraakiil ka soo horjeedday fikirkaa una dhalatay waqooyi ayaa xabsiga dhigay taliyeyaashii waday kacdoonkaa, inkastoo eysan qanacsanaan la’aantii reer waqooyi ee soo if baxday kaddib markii ay curatay Soomaaliya marnaba hoos u dhicin. Horraantii 1962kii, hoggaamiyihii GLS, Xaaji Xuseen oo ka faa’iideysanaaya carada reer waqooyi wuxuu isku dayay inuu sameeyo xisbi la magac baxay Somali Democratic Union (SDU) oo ay ka mid yihiin xubno ka tirsanaa SNL balse aan ku qanacsaneyn xubnaha ka tirsan SNL ee ku jiray xukuumadda, walow uu hadaana dhicisoobay damacii Xuseen. May 1962 M I Cigaal iyo xubno ka tirsanaa SNL oo ka careysnaa qaab dhaqanka xukuumadda ayaa sameeyay urur magacisu ahaa Somali National Congress (SNC) oo taageero badan ka helay waqooyiga. Ururka SNC wuxuu sii ballartay kaddib markii ay ku soo biireen xubno badan oo ka soo gadooday SYL una badnaa beesha Hawiye oo uu hor kacayay Shekh Cali Jimcaale Baraale. Ururka SNC markuu sameysmay kaddib waxaa soo if baxday inuu dalku yeeshay saddex urur oo saldhig adag leh oo sahlay is dhexgalkii koonfurta iyo waqooyiga ee la doonaayay. Soomaali Weyn

Marka laga yimaado culeyska ka jiray dhinaca mideynta maamulka iyo nidaamka dhaqaalaha ee koonfurta iyo waqooyiga, siyaasadda kale ee sida aadka ah u kacsaneyd wexey aheyd sidii loo mideyn lahaa Soomaaliweyn ama sidii loo heli lahaa maamul ay u wada dhan yihiin Soomaali oo idil. Siyaasiyiintu wexey fahamsanaayeen iney arrintan aad xasaasi u tahay, muhiimad aad u weyna u leedahay Soomaali oo idil, waxaa kaloo ay fahamsanaayeen dowladdii ka gaabisa iney muujiso ad-adeyg ku aadan sida ay ugu heellan tahay xoreynta dhulka Soomaaliya ee maqan, iney waayi doonto kalsoonida shacabka. Welwelka sidii loo heli lahaa Soomaaliweyn wuxuu saameeyay dabeecadda guud ee dalka wuxuuna horseeday iney Soomaaliya dhisato ciidan militari oo ka hor taga Itoobiya iyo Keenya. Dastuurku ma uusan xadidin tirada xubnaha baarlamaanka ayadoo loogu tala galay iney mar walba suurtagal ahaato iney ku soo biiri karaan xubno wakiillo ka ah dhulalka maqan (kaddib marka ay xoroobaan). Qodob kale oo Soomaalinnimada wax ka tarayay balse xisaab qeybsiga reeraha dhexdooda ah mushkilad ka dhex abuurayay ayaa wuxuu ahaa arrin ku saabsan jinsiyadda taasoo ah Yaa Soomaali ah! Maadaama ay jirto dowlad iyo waddan Soomaaliyeed, su’aashu wexey aheyd "ma waxaa muwaadin Soomaali ah inta u dhalatay labada gobol ee xoroobay ee isku noqday Jamhuuriyadda Soomaaliya? Mase dadka Soomaalida ah ee weli ku hoos jira gacanta gumeysiga ayagana waa Soomaali la xuquuq ah kuwa hoos fadhiya calanka?". Ugu dambeyntii wexey noqotay iney sharci noqoto inuu qof walba oo uu aabihii yahay Soomaali inuu asaguna Soomaali yahay, taasoo aan laga hadli karin ilaa ay dadka ku jira gacanta gumeysiga dhiibtaan go’aan ay u madaxbannaan yihiin. Shir ka dhacay London 1961kii kuna saabsanaa aayaha Kenya, wakiil Soomaali ah oo u dhashay NFD wuxuu dalbay inuu Ingriisku xaqiijiyo ka go’itaankooda Kenya ka hor inta eysan Kenya xor noqon. Ingriisku wexey arrintaa darteed magacaabeen guddi xaqiiqa doon ah si loo ogaado rabitaanka reer NFD. Guddigii wexey soo xaqiijiyeen in rabitaanka ah iney NFD ka go’do Kenya uu yahay mid ay wada qabaan dadka Soomaalida ah iyo dadka Oromada ah ee dega dhulkaa, sidoo kalana guddigu wexey ku war bixiyeen iney labadaa qolo wada degto dhulka la yiraahdo NFD. Dhinaca kalana inkastoo ay Soomaalidu si aad ah ugu dadaashay ayadoo adeegsaneysa qaab kasta ee diblomaasiyadeed sidii ay suurtagal u noqon laheyd, haddana maamulkii gumeysiga ee fadhigiisu ahaa Kenya wuu iska dhega tiray xaqiiqdii ay soo arkeen guddigii la diray. Mas’uuliyiinta Ingriiska wexey qabeen in ay dadka Soomaaliyeed ee NFD ku qanci doonaan baaxadda aaya ka talineed ee ay u yeelan doonaan degaankooda kaddib marka uu dhaqan galo nidaamka federaalka ah ee lagu waday inuu ka hirgalo Kenya, sidaa darteedna eysan u baahan doonin iney ka mid noqdaan Soomaaliya. Nidaamkii federalka ahaa ee lagu waday inuu ka hirgalo Kenya wuxuu af jarmay kaddib markii ay Kenya 1964 qaadatay dastuur oggol iney NFD tahay dhul ay leeyihiin Soomaali balse ka tirsan Kenya. Diiddada rabitaankii Soomaalida wuxuu horseeday iney abuurmaan colaado iyo rabshado ka dhasha NFD. Soomaalidu wexey bilaabeen iney ku dagaalamaan qaabka jabhadeynta ee loo yaqaan “ku dhufo oo ka dhaqaaq” (guerilla tactics). Muddadii u dhexeysay 1960kii ilaa 1964kii wexey qaabkaa kula dagaalami jireen ciidamada booliska iyo militariga, kuwaa oo ayagana u yiqiinnay Soomaalida “shifta” ama burcad (kuwa aan oggoleyn sharciga iyo nidaamka). Dowladda Soomaaliya wexey si joogto ah u beenin jirtay iney ayada ka dambeyso jabhadeynta Soomaalida NFD oo ay Kenyanku sheegi jireen in dadkaa lagu soo tababaray Soomaaliya laguna soo hubeeyay hub uu bixiyay Midowga Soofiyeeti, hase ahaatee dowladda Soomaaliya wexeysan xaqiri jirin oo marag ma doonto aheyd dayaacadaha iyo brobagaandada uu sii deynaayay Radio Muqdisho. Soomaaliya wexey diidday iney marnaba aqoonsato sharcinnimada heshiiskii u dhexeeyay Ingriiska iyo Itoobiya ee 1954 ee uu Ingriisku ku aqoonsanaayay iney Itoobiya leedahay dhulka Haud iyo sidoo kale sharcinnimada xuduudda Itoobiya iyo Soomaaliya. Diiddada Soomaaliya wexey salka ku heysay saddex qodob oo kala ahaa: (1) inuu heshiiska dhex maray Ingriiska iyo Itoobiya meel uga dhacay heshiiskii is aaminaadda ee ay beelaha Soomaalida la galeen Ingriiska ee aheyd inuu mas’uul ka yahay, (2) dadka Soomaalida ah oo aan marnaba lagala tashan waxbana laga weydiin aayahooda taasoo micnaheedu yahay inaanan loo aqoonsan iney ayagu leeyihiin dhulka lagu heshiiyay iyo (3) inuu heshiiska xad gudub ku yahay xuquuqda ay shucuubta caalamka u leeyihiin ka talinta aayahooda. Iskudhacyo ayaa durbaba ka billowday dhulkii Haud lix bilood kaddib markii ay curatay Jamhuuriyadda Soomaaliya. Iskudhacyada kuwoodii u horreeyay wexey ahaayeen kuwo aan cusleyn oo u dhexeeyay ciidamada Booliska Itoobiya iyo Soomaalida reer guuraaga ah, wexeyna badanaa bilaaban jireen marka ay Itoobiyaanku damcaan iney dhacaan xoolaha Soomaalida iyo markey isku dayaan iney canshuur ka qaadaan. Dhinaca Soomaaliya waxaa loo arki jiray isku dhacyadan iney yihiin kuwo gumeysi diid ah. Markii dambe rabshaduhu wexey u soo bateen dhinaca xuduudaha, wexeyna sababi jireen, mararka qaar, isku dhacyo dhex mara ciidamada Soomalida iyo kuwa gumeystaha. Febraayo 1964 kaddib isku dhacyo ka dhacay dhinaca xuduudda dartood, Itoobiyaanku wexey diyaarad ku duqeeyeen dad maata ah gudaha Soomaaliya. Rabshadahaasu wexey joogsadeen Abril isla sannadkaa kaddib markii ay dhexdhexaadin sameysay Dowladda Suudaan oo wakiil ka aheyd Ururka Midowga Afrika (OAU). Shuruudaha xabbad joojintana waxaa ka mid ahaa in la sameeyo guddi isku dhaf ah oo baara sababaha ay ka dhashaan rabshada iyo in la sameeyo dhul ka caagan ciidamada oo toban kilomitir ah oo u dhexeeya labada ciidan, sidaana waxaa muddo gaaban ku joogsaday rabshadihii. Xubno badan oo ka tirsanaa OAU wexey u arkeen in haddii ay suurta gasho iney Soomaaliya ku guuleysato hadafka ah in dadkeeda la soo raaciyo, iney arrintaas khatar weyn ku keeneyso wadammo badan oo ay gumeystayaashu u kala sameeyeen xuduuddo kala qeybinaya dad is leh. Xiriirka Dibadda, 1960-69

Dowldaa Soomaaliya waxaa gacanta ku hayay hoggaamiyeyaal u janjeera dhinaca Reer Galbeedka, gaar ahaanna dhinaca Talyaaniga iyo Ingriiska maadaama ay ku tababarteen nidaamkii siyaasadeed ee ay wadammadaasu lahaayeen, haddana si uu waddanku u muujiyo inuusan dhinac gooni ah ku xirneyn oo uu yahay dhexdhexaad, wexey dowladda Soomaaliya xiriir la sameysatay waddammadii Midowga Soofiyeeti iyo Shiinaha wax yar kaddib calansaarkii.

Saameynta siyaasadeed ee uu Midowga Soofiyeeti ku yeeshay Soomaaliya wexey bilaabatay 1962kii, kaddib markey Mosko oggolaatay iney Soomaaliya siiso deyn dhaqaale si sare loogu qaado kartida iyo tayada Ciidamada Qalabka Sida ee Soomaaliya. Dabayaaqadii sannadihii lixdanaadka khubaro militari oo u dhashay Midowga Soofiyeeti oo ay tiradoodu gaareyso 300 ayaa wexey la taliyeyaal u ahaayeen ciidamada Soomaaliya oo ku hubeysnaa qalab dagaal oo lagu sameeyay Yurubta Bari. Isla waqtigaana 500 oo Soomaali ah ayaa tababar ku soo qaatay Midowga Soofiyeeti, taasoo keentay iney qaar ka mid ah saraakiishaasu jecleysato nidaamka shuuciyadda (Marxist Ideology) oo aan xiriir la laheyn nidaamka dimuqraadiyadda ee ay aaminsanaayeen mas’uuliyiintii aan militariga aheyn. Midowga Soofiyeeti waxaa kaloo uu Soomaaliya ka gargaari jiray dhinacyada kale ee horumarinta dalka, waxaana ka mid ahaa: deeqo waxbarasho, madbaacad, qalab warbaahin, barnaamijyo horumarineed oo ah dhinacyada beeraha iyo warshadaha, si xiriirka Soomaaliya iyo Midowga Sofiyeeti loo xoojiyana waxaa 1964kii la sameeyay Ururka Saaxiibtinnimada Dhallinyarada ee Soomaaliya iyo Midowga Sofiyeeti oo heer baarlamaan ah oo uu guddoomiye u noqday aabahey, Cabdullahi Cosoble Siyad, oo xilligaa ahaa mudanaha ugu da'da yar ee baarlamaanka. Markii la soo gaaray sannadkii 1969kii waddanku wuxuu ka helaayay gargaar aan aheyn mid militari Dowladda Shiinaha, gargaarkeedana waxaa ka mid ahaa dhisidda cusbitaalo, warshado iyo 1970kii dhisidda waddada isku xirta waqooyi iyo koonfur. Xiriirka Soomaaliya ay la laheyd Talyaaniga xornimadii kaddib waa uu wanaagsanaa, Talyaaniguna wexey saameyn weyn ku lahaayeen qeybihii adeegyada bulshada ee casriga ahaa, walow ay tirada qubarada ka joogtay waddanka hoos ugu soo dhacday 3,000 sannadku markuu ahaa 1965kii. Kaalmada dhaqaale ee Dowladda Talyaaniga wexey gaareysay afar dalool meel kaalmada aan aheyn dhinaca militariga ee uu waddanku helaayay, sido kalana Talyaaniga wuxuu ahaa suuq muhiim u ah badeecada ka soo baxda Soomaaliya gaar ahaanna wax soo saarka beerahii ay lahaayeen Talyaaniga ee ku yiilay webiyada jiinkooda. Talyaaniga waxaa uu suurta geliyay iney Soomaaliya ka mid noqoto wadammada uu Suuqa Dhaqaalaha ee Reer Yurub u oggolaa iney ka helaan tixgelin gaar ah suuqyada Yurubta Galbeed. Xiriirka Soomaaliya kala dhexeeya Ingriiska wuxuu ahaa mid aan wanaagsaneyn, wuxuuna gaaray meel aad u hoseysa sannadkii 1962kii kaddib markuu Ingrisku qaatay go’aanka ah iney NFD noqoto qeyb ka mid ah Kenya. Xiriirka Dowladda Soomaaliya ay la laheyd Faransiiska sidoo kale ma uusan wanaagsaneyn taasoo ay sabab u aheyd go’aanka dowladda Faransiiska oo ahaa iney sii gumeysato dhulkii loo yiqiinnay French Somaliland (waddanka Djibouti). Dowladda Jarmalka Galbeed wexey Soomaaliya ka taakuleyn jirtay, ayadoo la qeybsaneysa Talyaaniga iyo Mareykanka, dhinaca tababarka booliska. Dowladda Soomaaliya wexey kaalmo dhaqaale ka doonan jirtay wadammo kala duwan si ay sare ugu qaaddo kartideeda dhinaca amniga, dhinaca kalana tababarka booliska ee Reer Galbeedka waxaa loo arkayay mid la miisaan ah tababarka ay militarigu ka helayeen dhinaca Midowga Soofiyeeti, sidoo kalana waxaa loo arkayay isku dhafka taakuleynta labada dhinac iney suurta gelineyso inuusan waddanku arrimaha aminga ku xirnaan dhinac keliya sida Galbeedka oo keliya ama Bariga oo keliya. Sannadihii lixdanaadka, dalka Mareykanka wuxuu ka kaalmeyn jiray Soomaaliya dhinacyada aan shaqada ku laheyn howlaha militariga, kaalmadana waxey u badneyd deeq, hase ahaatee sawirka ay Soomaalidu ka qabtay Mareykanka waxaa uu ahaa mid uu saameeyay kaalmada uu siiyo Itoobiya. Kaalmada ballaran ee dhinaca militariga ee uu Mareykanku siin jiray Itoobiya wexey aheyd mid ay Soomaalidu aad u dhibsan jirtay.

Dowladdii Cabdirisaaq Xaaji Xuseen

Doorashooyinkii degaanka ee 1963kii SYL wexey heshay 74% kuraastii lagu tartamayay, sidoo kalana doorashooyinkii baarlamaanka ee Maarso 1964kii SYL wexey 123kii kursi ka heshay 69. Guusha SYL intaa waa ay ka sii weyneyd, maadaama ay 54ka kursi ee kale ee baarlamaanka ka dhexeeyeen xisbiyadii kale ee faraha badnaa. Markey gabagaboobeen doorashadii baarlamaanka ee 1964kii qalaase siyaasadeed ayaa ka bilowday Soomaaliya. Madaxweyne Adan Cabdulle Cismaan oo awood u lahaa inuu soo magacaabo ra’iisulwasaaraha wuxuu doortay Cabdirisaq Xaji Xusen halkii laga filaayay inuu keeni doono Sharmaarke oo ay SYL wadatay. Sharmaarke wuxuu ahaa ra’iisulwasaarihii afartii sano ee hore, madaxweyne Adan Cabdullana wuxuu doortay hoggaan cusub oo la yimaada aragti cusub oo wax looga qabto dhibaatooyinka dhinaca bulshada. Dowladdii uu dhisay Xuseen wuxuu ku tilmaamay iney tahay mid ku saleysan karti oo aan loo aaba yeelin qabiil, reer iyo degaan, taasina wexey dhantaashay isku xirnaantii xisbigii SYL, wexeyna gef ku aheyd xeerkii aan qorneyn ee ahaa iney kuraasta dowladda ahaadaan kuwo u dhexeeya ama isu dheelli tiran xagga qabaa’ilka iyo degaannada. Golihii Dhexe ee SYL wuxuu u kala jabay laba dhinac. Xuseen wuxuu ahaa xubin ka tirsan xisbiga laga soo bilaabo 1944 waxaa kaloo uu ka mid ahaa labadii dowladood ee Sharmaarke, hase ahaatee wuxuu doortay iney dowladdiisu noqoto mid ka timid dhallinyaradii aqon yahannada aheyd ee xisbiga. Rug caddaagii gaamuray ee hore uga tirsanaa xukuumadda ee magacooda ka waayay liiskii Xuseen wexey ku biireen taageerayaashii Sharmaarke wexeyna noqdeen mucaarad xisbiga gudihiisa ah, dhinaca kalana garabkii Xuseen wexey taageero ka dooneen mudanaayshii aan ka tirsaneyn SYL. Inkastoo uu is afgarnwaagu markiisii hore ka dhashay dano shaqsi iyo dano koox, dooddii baarlamaanka ee ku saabsaneyd codka kalsooni siinta xukuumadda wexey noqotay mid ku meereysata arrimaha Soomaali weyn. Madaxweynaha iyo ra’iisulwasaarahaba wexey qabeen fikirka ah in xoogga la saaro wax ka qabashada dhibaatooyinka ka jiray gudaha dalka ee dhinaca dhaqaalaha iyo bulshada. Inkastoo uu Xuseen markiisii hore aad u taageeri jiray fikirka dadka mayalka adag ee mar walba u taagnaa arrimaha Soomaali weyn, haddana markan waxaa loo arkay nin oggol iney Itoobiya iyo Kenya sii heystaan dhulalka Soomaaliyeed, taasina wexey keentay iney xukuumaddii uu soo dhisay weydo codkii kalsoonida. Madaxweyne Adan Cabdulle Cismaan wuxuu dib u soo magacaabay Cabdirisaaq Xaaji Xuseen oo wada hadal badan oo xisbiga dhexdiisa ahaa kaddib u helay xukuumaddiisii codkii kalsoonida. Cabdirisaaq wuxuu xilka hayay ilaa iyo doorashadii Madaxweynaha ee June 1967kii. Doorashadii codka qarsoodiga aheyd ee barlamaanka ee 1967kii waxaa kursiga madaxweynaha kula tartamay Adan Cabdulle Cismaan kuna guuleystay ra’iisulwasaarihiisii hore Cabdirashid Cali Sharmaarke. Aragtida la kala qabay xilligii doorashada waxey ahayd in la qabto shaqa guri iyo in la baadi doono Soomaali weyn, Adan Cabdule Cisman iyo Cabdirisaq Xaji Xuseen wexey qabeen in laga shaqeeyo sidii dhaqaalaha loo kobcin lahaa, hase ahaatee baarlamaankii Soomaaliyeed ee 1967kii wuxuu ahmiyadda koowaad siiyay Soomaaliweyn, waxaana la dhihi karaa waa sababta ugu weyn ee ay u doorteen Cabdirashid Cali sharmaarke. Dowladdii Maxamed Ibraahim Cigaal

Madaxweyihii cusbaa waxaa uu ra’iisulwasaare u magacaabay Maxmed Ibrahim Cigal oo dhisay dowlad ka kooban shan iyo toban wasiir oo uu ka kala keenay beelaha waaweyn oo idil iyo mucaaradkii SNC. Agosto 1967, baarlamaankii si dhib yari ah ayuu u ansixiyay xukuumaddii cusbeyd. Inkastoo uu Cigaal u ololeeyay doorashada Cabdirashid, haddana waxaa uu ka mid ahaa xubnihii waqooyi ee 1962 ka baxay dowladda uu Sharmaarke ka ahaa ra’iisulwasaaraha, waxaa kaloo uu Cigaal ka mid ahaa aasaasayaashii SNC ee kaddib doorashadii 1964kii dib uga mid noqday SYL. Sharmaarke iyo Cigal siyaasadahaa hore ka sokow wexey ku kala duwanaayeen aragtida qun yar socodka ah ee la xiriirtay arrimaha Soomaali weyn iyo rabitaankii ahaa in la wanaajiyo xiriirka ay Soomaaliya la leedahay wadammada Afrika qaasatan kuwa deriska ah. Marka ay arrimahan noqotana Cigaal wuxuu ku aragti ahaa siyaasiyiintii dabacsaneyd ee ka tirsaneyd dowladda, baarlamaanka iyo maamulka ee aaminsaneyd in awoodda iyo maskaxda dowladda loo jiheeyo dhinaca kobcinta dhaqaalaha iyo sare u qaadidda adeegga bulshada oo aan waqti badan lagu lumin dagaal iyo colaad. Dhinaca kalana Cigaal wuxuu ku guuleystay inuu kasbado kalsoonida madaxweynaha iyo midda baarlamaanka muddadii siddeed iyo tobanka bilood aheyd ee ka horreeyay doorashadii dhacday Marso 1969kii. Falsafaddii Cigal wexey suurtagelisay iney dib u soo wanaagsanaadaan cilaaqaadkii Soomaaliya kala dhexeeyay Kenya iyo Itoobiya. Ra’iisulwasaaraha ma uusan beddelin go’aankii Soomaaliya ee ku saabsanaa dhulalka maqan, hase ahaatee wuxuu isku dayay inuu abuuro jawi si nabad ah looga wada hadli karo arrimaha quseeya dhulka maqan. September 1968kii, Soomaaliya iyo Itoobiya wexey ku heshiiyeen dhinaca duulimaayada circa ee ganacsi, iney yeeshaan xiriir dhinaca isgaarsiinta ah oo ka dhexeeya labada waddan, in la joojiyo xaaladda deg-degga ah (state of emergency) ee ka jirtay degaannada xuduudda saran ee ay Itoobiya ku dhawaaqday Febrayo 1964kii, in loo oggolaado xoolo dhaqatadu iney si xor ah ugu guuri karto dhulka daaqa leh iyo in dib loo furo waddada dhex marta Itoobiya ee la isugu safro Muqdisho iyo Hargeysa. Mar haddii ay arrimihii dibadda noqdeen kuwo aan waqti badan lumineyn, dhaqaalihii wuxuu noqday mid loo jiheyn karo wax ka qabashada arrimaha ka jira gudaha dalka. Hase ahaatee dabcinta duruufihii adkaa ee ka dhex jiray Soomaaliya iyo Itoobiya waxey dhaleen xaalad kale oo aan hore loo sii arag; is qabqabsi ku saabsan ficiltan hore uga dhexeeyay beelaha ayaa dib u soo shaac baxay.

Marso 1969kii waxaa dhacay doorashooyinkii ugu horreeyay ee mar keliya loo tartamay kuraasta golayaasha degaanka iyo kuwa baarlamaanka qaranka waxaana ku tartamay 64 xisbi, hase ahaatee SYL oo keliya ayaa taagneyd degma kasta ee ay doorasho ka dheceysay, meelaha qaarna cid kula tartameysay maba eysan jirin. Siddeed xisbi oo kale wexey ayaguna iska soo sharraxeen degmooyin badan. Afar iyo laabatan ka mid ah konton iyo shantii xisbi ee kale ayey wakiillo u soo fariisteen baarlamaanka, inkastoo ay kuwan dhammaantoodna baaba’een kaddib markey kontonkii mudane ee ay kala lahaayeen dhammantood ku biireen SYL.

Sameysashada xisbiyada iyo ka bixitaanka axsaabta wexey noqdeen wax caadi ka ah baarlamaankii Soomaaliyeed. Qofku, si uu u galo doorasho wuxuu u baahnaa taageerada 500 oo cod bixiye ama taageerada beesha uu ku abtirsado oo lagu muujinayo qaabka dhaqan ee ay reeruhu leeyihiin. Intaa kaddib qofku wuxuu u baahnaa inuu helo oggolaanshaha xisbi diiwaan gashan oo uu magacooda ku galo doorashada, hadduu heli waayo oggolaansho xisbina, waxaa u furneyd inuu doorashada galo asagoo ah shaqsi madax bannaan. Doorashooyinku wexey ahaayeen kuwo la kala dooranayo xisbiyada, qofkuna waxaa u bannaaneyd in loo doorto sidii asagoo ah xisbi madax bannaan. Dad badan waxaa dhici jirtay iney isku soo sharraxaan xisbiga ay markaa oggolaansho ka heli karaan, balse waxaa dhici jirtay kaddib markey kursiga helaan iney durbaba ku biiraan xisbiga aqlabiyadda leh si ay markaa u helaan fursad ay uga mid noqdaan dowladda la dhisayo, taana waa sababta uu xisbigii SYL oo doorashadii May 1969kii ku guuleystay 73 kursi haddana u yeeshay 109 kursi. Waxaa weliba intaa dheer iney kow iyo tobankii mudane ee uu helay xisbigii SNC la galeen is baheysi xisbigii SYL taasoo gaarsiisay inuu xisbigan dambe yeesho 120 kursi oo ka mid ah 123kii kursi ee baarlamaanka, wallow ay haddana dhowr mudane dib uga baxday SYL kaddib markuu Cigaal dhisay dowladdiisii. Tirada tartamayaasha oo aad u badneyd wexey keentay 900 kun oo codbixiyeyaal ah iney 1969kii ku raaxeystaan tartansiinta iyo kala guuleynta tartamayaasha. 73 ka mid ah 123 xubnood ee baarlamaankii hore oo mar labaad u istaagay doorasho oo ay ku jiraan 8 ka mid ah 18kii ku jiray golaha wasiirrada ayaanan dib u soo ceshan kuraastoodii baarlamaanka. Tartamayaashii waayay kuraasta iyo taageerayaashoodii wexey muujiyeen caro iyo ineysan raali ka aheyn sida ay wax u dheceen, caraadaasu wexey haddana sii korortay kaddib markey maxkamaddii sare diiday iney dhegeysato dacwadihii ku saabsanaa kuraasta baarlamaanka, inkastoo ay maxkamaddu hore u dhegeysatay dacwooyin hore oo ku saabsanaa kuraas la isku heystay.

Musuqmaasuqa (corruption) wuxuu noqday mid aan la qarsan oo eysan madaxweynaha iyo ra’iisulwasaarahaba waxba ka qaban karin, walow ay sababta u weyn aheyd nidaamka dowladnimada oo ahaa mid ku dhisan qaab qabiileysi. Dad badan wexeysan waagaa ku qanacsaneyn sida ay mudanayaasha baarlamaanka u noqdeen kuwo aanan ka shaqeyneyn danaha iyo baahida degaannadooda balse ku howlan sidii ay u fushan lahaayeen danahooda gaarka ah, sidoo kalana waxaan raalli ka noqon dowladda dadkii aqoonyahannada ahaa iyo ciidamada qalabka sida oo ayagu waajibkoodu ahaa ilaalinta xuduudaha dalka. Isqabqabsigii iyo qaskii siyaasadeed wexey ugu dambeyntii gaareen heer toogasho lagu dilo Madaxweyne Cabdirashid Cali Sharmaarke 15kii Oktoobar 1969.

Hanaqaadkii iyo Burburkii Kacanka

Sagaal sano kaddib, 21kii October 1969kii, dowladdii ay maamulayeen dadkii asalkoodu ahaa reer guuraaga xoolo dhaqatada ah waxaa af-gembiyay ama xoog ugala wareegay taladii dalka, koox ka tirsaneyd Ciidamada Qalabka Sida oo la magac baxday Golaha Sare ee Kacanka oo marka laga reebo mid ama laba, intooda badan ka soo jeeday kuna ab iyo isirba ahaa xoolo dhaqatadii horeba u maamuleysay dalka, walow haddana uu waqtigu ahaa xilli ay Africa caan ku aheyd af-gembiyada ay ciidamada militariga ah kula wareegayaan hogganka iyo siyaasadda dalalkooda. Golihii Sare ee Kacaanka wexey durbadiiba u ballan qaadeen guud ahaan shacabka iney wax ka qaban doonaan baahida dalka iyo dadka oo idil, wexeyna ku baaqeen SINNAAN, CADDAALAD, HORUMAR IYO MIDNIMO iyo in si wadajir ah loola dagaalamo GAAJADA, CUDURKA IYO JAHLIGA, taasina wexey keentay iney shacabka Soomaaliyeed si aad ah u soo dhaweeyaan kacaanka ayadoo weliba ay dad badan aaminsanaayeen iney ciidamada qalabka sida, mar haddey taladii dalka gacanta ku qabteen, wax walba ha ku qaadatee, u guntan doonaan xoreynta saddexda gobol ee weli ku jira gacanta gumeysiga sidaana ay ku rumoobi doonto in la arko Soomaali weyn oo mid ah. Siyaasadda Kacaanka waxaa saldhig u ahaa nidaamka dhaqan-dhaqaale ee la yiraahdo hantiwadaagga (socialism) oo muddadii u dhexeysay dhammaadkii dagaalkii labaad ee dunida ilaa iyo dhammadka dagaalkii qaboobaa caan ka ahaa Yurubta Bari iyo Asia, hadafka ugu weyn ee uu xambaarsanaana ay aheyd inuu cirib tiro saboolnimada ay ku nool yihiin dadka danyarta ah iyo xoogsatada iyo inuu wadammada ku dhaqma nidaamkan gaarsiiyo horumar deg-deg ah. Dowladdii Kacaanka wexey isbeddel ku sameeysay dalkii iyo dadkii oo idil; wexey ugu horreyntii la wareegtay bankiyadii, shirikadihii iyo warshadihii ay lahaayeen ajnabiga, wexey la dagaalantay arrima badan oo ay ka mid yihiin eexda, dhaca, dilka, qabiilka iyo dhammaan caadooyinkii qaloocnaa ee ka hor taagnaa umadda inay gaarto horumar. Wexey abuurtay shaqooyin farabadan, isla markaana wexey maalgelin ku sameeysay dhisidda waddooyin iyo buundooyin badan oo uu waddanku aad ugu baahnaa, waxeyna dhistay xaruumo ay ugu tala galashay iney noqdaan xafiisyo dowladeed. Dhinaca wax soo saarka, wexey maalgelin ku sameysay horumarinta iyo fidinta beeraha, ka faa’iideysiga kheyraadka badda iyo naaxinta iyo suuq geynta xoolaha nool, isla markaana wexey u howl gashay sameynta warshado yar yar ah si loo daboolo baahida dalka. Dhinaca la dagaalanka jahliga, dowladdii Kacaanka wexey ku guuleysatay hirgelinta far Soomaaliga ayadoo gaarsiisay heer looga shaqeeyo dalka oo idil iyo heer lagu dhigto dugsiyada waxbarashada. Wexey qaadday olole waxbarasho aad u ballaaran oo akhris iyo qoris lagu barayo reer miyiga iyo dadka waaweyn ee jooga magaaloyinka, si ay bulshada uga wada qeyb qaadato dadaalkii ay wadday ee ay kula dagaallameysay jahliga wexey hal heys ka dhigtay Bar ama Baro, wexey hirgelisay waxbarasho lacag la’aan ah oo isugu jirta mid aasaasi ah oo qasab ku ah ilmaha ay da’doodu u dhexeyso toddoba sano jir ilaa iyo afar iyo toban sano jir, wexey horumarisay aqoonta farsamada ayadoo balaarisay dugsiyadii farsamada, waxaa kaloo ay ballaarisay Jaamacaddii Ummadda ayadoo ku kordhisay kulliyado badan oo muhiim u ah waddan kasta ee doonaya inuu hore u maro, walow uu haddana dadaalkii badnaa haddana deg-degga ahaa ee kacaanka culeys aad u ballaaran ku soo kordhiyay caasimaddii dalka ama xaruuntii maandeeq, sababtuna ay aheyd ayadoo ay dad aad u badan oo reer miyi ah u arkeen iney nolosha magaaladu ka sahlan tahay midda miyiga. Dowladdii Kacaanka, wexey fahamsaneyd iney Soomalidu tahay dad dhaqan ahaan si aad ah u daneeya warka iyo xanta aadna u faafiya wixii ay maqlaan gaar ahaanna xumaanta, sidaa darteedna ayadoo ka foojigan in bulshada laga hor keeno iyo ayadoo dhinaca kalana dooneysay iney ummaddu ka qeyb qaadato barnaamijyadii ay wadday, ayey si weyn xoogga u saartay wacyigelinta bulshada. Magacii wasaaraddii warfaafinta wexey u beddeshay Wasaaradda Warfaafinta iyo Hanuuninta Dadweynaha isla markaana wexey si aad ah u adeegsatay warbaahintii koobneyd ee uu dalku lahaa, dhanka kalana wexey mamnuucday in la dhegeysto wax walba oo lid ku ah dalka iyo dowladda ayadoo aad u baari jirtay wargeysyada ka yimaada dibadda. Dhinaca horumarinta fanka, suugaanta iyo wacyi gelinta ummadda, dowladdu wexey abuurtay kooxo fara badan oo ka shaqeeya; wexey xoojisay kooxihii fanka ee hore u jiray si ay uga qeyb qaataan hanuuninta iyo wacyi gelinta bulshada ayadoo ku bixin jirtay kharash aad u fara badan. Sidoo kale wexey ka sameysay degmooyinka, xaafadaha, tuulooyinka iyo meel kasta oo ay bulsho isugu timaado xaruumo lagu hanuuniyo dadweynaha (sheentar) oo ay dadka ku barto siyaasadda Kacaanka, waxaana u xil saarnaa abaabulka iyo wacyi gelinta bulshada kaadiriin ay u tababartay. Waxaa ka reebbanaa qof kasta, mas’uul iyo shacab, ha joogo gudaha dalka ama ha ku sugnaado dibadda, laguna muteysan jiray ciqaab la xiriirka, ku xirnaanta, la sheekeysiga, la saaxiibka iyo la kulanka dadka ajnabiga ah; dowladdu wexey aaminsaneyd iney dadka Soomaalida ah yihiin dad sabool ah oo laga waaya aragsan yahay lagana dhaqaale badan yahay, sidaa darteedna ay fududdahay in laga ogaado sirta dowladda ama in inta la qaldo ama la laaluusho laga hor keeni karo dowladdooda iyo qarankooda, walow ay dadka qaar ku doodi karaan iney dowladdu diidaneyd dadku iney wax ogaadaan ama saaxiibbo ku yeeshaan caalamka. Si ay u xoojiso barnaamijyadeeda wacyi gelinta iyo hanuuninta dadweynaha, dowladdu wexey abuurtay ururro kala duwan oo ay ugu yeeri jirtay ururrada bulshada horusocodka ah, kuwaa oo tixgelin iyo abaalmarin lagu heli jiray ka mid noqoshadooda sida gunno dheeri ah oo lagu qaato, tababarro dibadda loo aado iyo dallacaad shaqo oo lagu helo, waxaana ka mid ahaa ururradaa Ururka Shaqaalaha, Ururka Haweenka, Ururka Dhallinyarada iyo Xisbiga Hantiwadaagga Kacaanka Soomaaliyeed (XHKS) oo ahaa xisbiga keliya ee dalka ka jiray min heer tuulo ilaa iyo qaran. Carruurta iyo dhallinyarada wexey lahaayeen barnaamijyo aad u badan oo ay ka mid ahaayeen Barnaamijka Ubaxa Kacaanka (UKO), Barnaamijka Cayaaraha Gobollada, Cayaaraha Ardayda Dugsiyada Sare, Cayaaraha Ardeyda Jaamacadaha, Barnaamijka Aqoon Kororsiga (KEDIS), Barnaamijka Heesaha Hirgalay, tababarro ciidan oo lagu qaban jiray sannad walba Dugsiga Tababarka Ceel Jaalle, Dugsiga Tababarka Booliska, Dugsiga Tababarka Xalane iyo Gaardiska Ardayda ee sugunto lido (fagaaraha Secondo Lido), Barnaamijka Macallinimada ee Shaqada Qaranka iyo kuwo kale oo badan. Dhinaca Ciidamada Qalabka Sida, maadaama ay madaxdii ciidamada gacanta ku qabteen hoggaankii dalka xilli uu caalamka ka jiray dagaalkii qaboobaa, islamarkaana ayadoo ka faa’iideysaneysa loolankii siyaasadeed ee u dhexeeyay wadammadii shuuciga ahaa iyo kuwii reer galbeedka, wexey dowladdu aad u ballaarisay tiradii, sarena u qaadday tayadii ay lahaayeen ciidamadii dalka ilaa heer uu waddanku ka mid noqday wadammada kooban ee Africa ee leh ciidan aad u ballaaran isla markaana ay tayadiisu sarreyso. Dhinaca siyaasadda dibadda, Soomaaliya wexey xilligaa aad ugu firfircooneyd la dagaalanka gumeysigii weli ku dambeeyay qaaradda Afrika iyo u ololeynta in la diido midabtakoorkii (apartheid) ka jiray Koonfur Afrika, sidoo kale wexey martigelisay madaxweynayaasha qaradda Afrika ayadoo qabatay hogganka wareegeysta ee madaxnimada Midowga Afrika, sidoo kalana wexey xilligaa ka mid noqotay wadammada Jaamacadda Carabta ayadoo dhinaca kalana ku andacoon jirtay iney ka mid tahay wadammada ay siyaasaddoodu dhexdhexaadka tahay. Waxyaabaha sida gaarka ah ugu yeeshay ummadda Soomaaliyeed qiimaha dhaxal galka ah isla markana ay dowladdii kacaanka caalamka uga heshay ixtiraam ee ay ku talaabsatay lama soo koobi karo, waxaase xusid mudan: qorista iyo hirgelinta far Soomaaliga, ololihii waxbarashada dadka reer miyiga, aasiddii qabiilka, soo saaristii sharcigii ahaa qofkii qof dila in la dilayo (inta laga og yahay taariikhda Soomaaliya, muddadii u dhexeysay 1970 - 1988 waxaa la dhihi karaa waa muddadii ay ugu nabadda badneyd, miyi iyo magaalaba), soo saaristii sharcigii ahaa qofkii xada hanti ummadeed inuu muteysanayo xarig dheer ama dil, mashruucii horumarinta wax soo saarka ee krash brogram (crash program), barnaamijkii dib u dejinta iyo dib u jiheynta dadkii ku waxyeeloobay abaartii daba-dheer, barnaamijkii bacaadcelinta shalambood, iyo kuwo kale oo fara badan. Wax qabadkii iyo horumarkii uu dalku ku tallaabsanaayay ee la soo bandhigi jiray marka la gaaro xilliga loo dabbaaldegayo Sannad-guurada Kacaanka oo runtii mudan in si gooni ah looga warbixiyo iney hoos u dhacaan ayaa bilaabatay bartamihii siddeetanaadkii, waxaana sabab u ahaa arrimo badan balse waxaase xusid gaar ah mudan: Soo saariddii Xeerka Qoyska iyo Sinnaanta Ragga iyo Dumarka ee ay ummadda Soomaaliyeed gebi ahaan u aragtay inuu ka hor imaanaayay diintooda iyo caqiidadooda, taasina wexey keentay iney culumaa’uddiin badan u bareeraan iney ka hor yimaadaan go’aankaa ilaa ay dowladda toogasho ku xukuntay dishayna toban ka mid ah wadaaddadii isi soo bandhigay ayadoo qaar badanna xirxirtay. Fashilkii ay Soomaaliya ku fashilantay dagaalkii ay ku qaadday dalka Itoobiya sannadkii 1977-78 ee ay ku damacsaneyd iney ku xoreyso dhulka Soomaali Galbeed, kaa oo keenay inuu burburo dhaqaalihii dalka, ciidamadiina ay niyad jabaan ayagoo weliba aad u fara badnaa, sidoo kalana waxaa dalka dib ugu soo noqday hub aad u fara badan oo bilaa xisaab markii hore ku baxayay maadaama uu waddanku dagaal ballaaran ku jiray, hubkaa oo markuu soo laabtay aanan dib ugu soo noqon gacanta dowladda. Isku deygii afgembigii dhicisoobay ee Korneyl Cirro ee 9kii April 1978, dilkii saraakiishii ku lug laheyd afgembiga iyo gadoodkii reerkii ay ka dhasheen taasoo ayadana waddada u xaartay iney abuuranto jabhad dooneysa iney xoog xilka uga tuurto maamulkii asaga xoogga ku qabsaday talada dalka. Jabuuti oo ka xorowday gumeysigii balse gooni isu taagtay halkii laga filaayay iney ku soo biirto Jamhuuriyada Soomaaliya, taa oo soo dhaweyn laheyd riyadii shacabka ee aheyd in la helo Soomaaliweyn, billowna u noqotay kacdoonkii reer Somaliland ay ayaguna ku doonaayeen iney gooni isu taagaan maadaama aan la arki doonin shan Soomaaliyeed oo mid ah walow eysan weligood ku qancin qaabka awood iyo dhaqaale qeybsiga dalka, ayagoo kaddibna u dhaqaaqay iney sameystaan jabhad ay leeyihiin oo la dagaalanta nidaamkii dowliga ahaa. Abuuritaankii jabhad laga taageero gobollada dhexe ee Soomaaliya oo magaceedu ahaa USC kaddib markii ay caddaatay ineysan beel ama laba beelood keligood ku filneyn iney ridaan dowladdii Soomaaliya. Heshiiskii dhex maray dowladdii Soomaaliya iyo dowladdii Itobiya kaddib markii la sameeyay urur goboleedka IGAD, dalka Djiboutina ay ku galeen heshiis ah iney joojiyaan dagaallada gacan ka hadalka ah iyo kuwa dacaayadeed iyo inuu dhinac walba ka soo saaro dalkiisa jabhadaha gudihiisa fadhiya ee ay isu adeegsanaayeen, taasoo keentay iney jabhadihii dhowrka ahaa ee Soomaaliyeed ee saldhigga ku lahaa gudaha Itoobiya ee ka waday gudaha Soomaalia dagaallada goos gooska ah iney ku qasbanaadaan iney u soo tallaabaan gudaha Soomaaliya lana galaan dowladdii dagaallo aad u culus oo ay ku jirto naf la caarinnimo. Caddaalad darradii oo bannanka lala soo istaagay keentayna waxa la yirahdo xil iyo dhaqaale boobid ay ku kacayeen dad markii dambe ku guuleystay iney is xijiyaan dowladdii ummadda u dhexeysay, taasoo ayadana keentay iney intii kale ee ka soo jeedday xoolo dhaqatada reer guuraaga ah ee ay caadadu u aheyd xoogga, dhaca, boobka iyo isu faanidda iney hinnaasaan, markey u suurtoobi weyday iney ayagana helaan sidey rabeenna bilaabay qas iyo fowdo ay ku burburinayaan nidaamkii jiray. Ka Degid la’aantii xilka ee Maxamed Siyaad Barre iyo asagoo waayay markii dambe dhaqaale uu ku kala qanciyo intii xil doonka aheyd. Kacdoonka Culumaa’udiinka Soomaaliyeed

Kacdoonkan, markiisii hore, wuxuu ahaa mid qunyar socod ah oo aan tabar badneyn balse cilmiyeysan; wadaaddadu wexey bilaabeen iney hoos ka soo dhisaan bulshada (grassroot level), ayagoo aad ugu wacyi geliyay bulshada barashada quraanka iyo tafsiirka, waxaa ayagana bilowday dhaqdhaqaaqyo hoose oo ay leeyihiin dhallinyarada, haweenka iyo ganacsatada oo ay ujeeddada ay u aasasmeen ahayd in loo diyaargaroobo mijaxaabinta dowladda, maadaama loo arkay iney ka hor timid diintii dadka iyo dalka. Dhinaca kalana soo saaritaanka xeerka ka hor imaanayay Shareecada Islaamka iyo dilkii tobanka wadaad wexey sababeen B.	Iney Soomaaliya ku soo jeediyaan indhaha Muslimiinta Caalamka, kaddibna ay dhacdo in gargaar dhaqaale oo aan ilaa iyo waqtiga la joogo joogsan loo fidiyo culumaa'uddiinka Soomaaliyeed. T.  Iney sida ay u jiraan siyaasiyiin iyo dad rug-caddaa ah oo u dhashay Soomaaliya oo ku xiran saaxiibbana la ah siyaasiyiin iyo ururro reer galbeed ah, iney abuurmaan shuyuukh, wadaaddo iyo siyaasiyiin Soomaali ah oo saaxiibbo la ah ama ku xiran ururro diimeed. J.	Iney sameysmaan xoogag ay ka mid yihiin Al-Ittixaad, Al-Akhwan iyo kuwo kale oo la mid ah oo bilaabay iney abaabulaan shacabka si ay qori ugala hor tagaan dowladdii kacaanka. Dhinaca kalase maadaama uu xeerka ka hor imaanya Diinta Islaamka ahaa mid kedis ku noqday ummadda, ayaguna eysan hore u abaabulneyn, dowladduna ay laheyd ciidan isku xiran oo xoog badan iyo dhaqaale ay ku howl gasho, xukunka dilka iyo xariggana ay ahaayeen wax ku cusub dadka oo ay aad uga baqi jireen aadna ula yaabi jireen (reer Muqdisho wexey u daawasho tegi jireen fagaaraha Dugsiga Tababarka Booliska marka qof lagu xukumay dil la tooganayo), culumaa’udiinka Soomaaliyeed uma eysan fududeyn iney xilligaa ku dhawaaqaan jihad, wexeyse ka shaqeeyeen muddo kaddibna ku guuleysteen iney ku qanciyaan shacabka ineysan dowladdu aheyn mid u adeegeysa dadka Islaamka ah taasoo ugu dambeyntii soo gaartay heer ah iney ciidamadii qaranka ku sifoobaan ciidan cadaw. Ganacsatada iyo dad badan oo rayid ah wexey bilaabeen iney is hubeyaan taasina wexey wiiqday awooddii dowladda, baahidii loo qabay iyo cabsidii laga qabayna wexey noqdeen kuwo marba marka ka dambeeya sii yaraanaya. Dagaalkii Dib u Xoreynta Soomaali Galbeed Shacabka Soomaaliyeed, marka laga soo bilaabo calan saarkii, kuma eysan qanceyn dowlad ay leeyihiin oo aan diyaar u aheyn iney qori ku doonto dhulka Soomaaliya ee weli ku jira gacanta gumeystaha, dhinaca kalana, caalamka hore u maray, walow ay siyaasad ahaan u kala qeybsanaayeen reer bari iyo reer galbeed iskana soo hor jeedeen, haddana dhinacna raali kama aheyn iney Soomaaliya xoog ama dagaal ku doonto dhul ay leedahay. Hase ahaatee, dowladdii kacaanka wexey door bidday iney hesho taageerada shacabka ayadoo aan si dhab ah u qiimeyn khasaaraha iyo faa’iidada ka soo bixi kara dagaal uu waddanku galo, sidoo kalana, Soomaali oo idil, shacab iyo dowladba, xisaabta marnaba kuma eysan darin in dagaalka lagu fashili karo, khasaaraha ka yimaadda fashilkana uu noqon karo mid, iska daa dhul Soomaaliyeed oo la xoreeyee inay dowladnimada gacanta lagu hayo iyo dhaqalaha yar ee uu waddanku leeyahay intuba iney burburi karaan. Saanadkii 1977 Soomaaliya dagaal ayey ku qaadday Itoobiya, billowgii dagaalkana guulo ayey ka soo hoyday, hase ahaatee waxaa dhacday iney durbadiiba weydo dhaqaale iyo taakuleyn farabadan oo ay markii hore ka heli jirtay dhinaca Dowladda Talyaaniga iyo waddankii Midowga Sofiyeeti (USSR). Muddadaa ayada ah iyo ku dhawaad tobaneeyo sano oo ku xigay, Dowladdii Kacaanka, wexey ku qasbanaatay, iney dhaqaalihii yaraa ee dalka u jiheyso dhinaca ciidamada, taasoo keentay iney miisaaniyaddii dalka lagu horumarinaayay hoos u dhacdo, dowladdu awoodi weydo iney dayactirto warshadihii, gaadiidkii iyo qalabkii kale ee ay laheyd, ilaa markii dambe ay timaado in mushaar loo waayo ciidamadii, shaqaalihii dowladda iyo macallimiintii dugsiyadii waxbarashada, iwm… Burburka dhaqaale ee uu keenay dagaalka, wuxuu noqday mid uusan dalka dib uga soo kaban; waxaa hoos u dhacay qiimihii shilinka iyo tayadii uu lahaa adeeggii dowladda oo idil, waxaana si bareer ah loogu dhaqaaqay in la adeegsado laaluush lana boobo hantida qaranka, dhinaca kale, mucaarad ka dillacay gudaha dalka, afgembigii fashilmay iyo guuxii ka imaanayay gobollada waqooyi, wexey intaba sababeen dil, xarig, dabagallo fara badan iyo iney siyaasiyiin badan ka cararaan dalka ilaa ay abuurmeen jabhado hubeysan oo ay marti gelineysay dowladdii Itoobiya, kuwaa oo damacsanaa iney xoog kula wareegaan awoodda iyo xukunka dalka. Dhaca iyo boobka dhaqaalaha dalka oo ay u wada dhamayeen madax iyo shaqaale, waxaa xigay boob loo geystay hantidii gaarka aheyd ee shacabka; dad u badan ganacsato cusub ayaa bilaabay iney ku takrifalaan tasiilaadkii laga helayay bunuugta taasina wexey keentay inuu Bankiga Ganacsiga iyo Keydka Soomaaliyeed (Soomaali Commercial and Savings Bank) kaco ama musallifo (bankrupt) ayadoo uusan jirin ceymis dowladeed ama mid gaar ah oo wakiil ka ahaa bankiga dadkana u celinaayay lacagahooda. Qabiilkii la aasay wuxuu fursad u helay inuu dib u soo noolaado ayadoo uu weliba intii hore ka xoog badan yahay, sharcigiina wuxuu noqday mid lagu fuliyo oo keliya qofkii aan laheyn awood looga baqo, ayadoo ciddii lagu fuliyeyna ay u aragtay in sharci darro lagu sameeynayo. Waxaa kaloo dhacday in qofkii ka shaqeynayay meel dakhli leh, si kastoo uu ugu wanaagsaa shaqada ama u ilaalinayay hantida dowladda in laga qaado xilkii, xafiiskiina loo magacaabo qof kale oo uu qof madax ahi wato. Sharcidarrada iyo sheegashada awoodda dowladda wexey gaareen heer uu qofka sita lacag uu leeyahay iyo oggolaansho ah inuu lacag adag (hard currency) kala dhoofo dalka, haddana u baahan yahay sarkaal sare oo ka tirsan ciidamada oo ku hubiya diyaaradda gudaheeda. Ugu dambeyn, sannadkii 1988 markey Soomaaliya iyo Ethiopia kala saxiixdeen heshiis ay ku soo af jarayaan dagaalladii u dhexeeyay ayey jabhadihii hubeysnaa ee ku sugnaa gudaha Ethiopia ku qasbanaadeen iney u soo guuraan Soomaaliya wexeyna soo qaadeen dagaallo aan kala har laheyn. Jabhaddii SNM wexey sannadkii 1988 toos u weerartay gobolladii waqooyi, waxaa halkaa ka dhacay xasuuq gaaray heer ay dowladdu ku weerarto Hargeysa diyaaradihii loogu tala galay in ayaga lagu difaaco. Jabhadda USC ayaduna sannadkii xigay ee 1989kii wexey bilowday iney toos u weerarto gobollada dhexe ee dalka, sidaa si la mid ahna waxaa dagaallo ba’an ka waday Koonfurta Soomaaliya jabhaddii SPM. Jabhadihii u soo gudbay gudaha dalka waxaa ku biiray shacabkii is hubeeyay, kuwaa oo caradii ay u qabeen dowladda, jaahilnimo iyo garasho la’aan ba’an iyo gaajo fara badan oo heysay darteedna u dhaqaaqay, la dagaalanka dowladda ka sokow, iney burburiyaan isla markaana gubaan xafiisyadii iyo xaruumihii dowladda iyo xaruumihii ciidamada kaddibna degaan ka dhigtaan. Dowladdii Kacaanka ee curatay 21kii Oktoobar, 1969kii ee ay hoggaaminayeen saraakiishii asal ahaan aheyd reer guuraaga xoolo dhaqatada ah, waxaa muuqeedii la waayay 26kii January 1991dii, xilli ay Soomaali wareersan tahay waddaduna ka lunsan tahay, xilli ay ma-heystayaashu ka maseyrsan yihiin heystayaasha isla markaana neceb yihiin waxa la yiraahdo dowlad iyo cid kasta ee u shaqeysay, ayagoo isla markaana sidii dad waalan bilaabay iney is dilaan, is dhacaan, is barakiciyaan isuna xoog sheegataan. Fashilkii Jabhadaha

Ayaan darra 2aad oo la soo gudboonaatay shacabka Soomaaliyeed ayaa wexey tahay iney jabhadihii soo dagaalamay kari waayeen iney dalka u dhisaan dowlad ay heshiis ku yihiin oo beddesha middii ay rideen. Jabhadaha qudhoodu wexey ku dheceen shirqool eysan fileyn; si ay u helaan taakuleyn iyo dhallinyaro u dagaalanta wexey hiil ka dooneen kana heleen reerihii iyo qabaa’ilkii kala duwanaa ee Soomaaliyeed (reerihii ahaa xoolo dhaqatada reer guuraaga ah), kuwaa oo ayagana la wareegay lahaanshahii (ownership) jabhadaha. Jabhaddii magaceedu ahaa Soomaali Salvation Democratic Front (SSDF) ujeeddo kasta oo loo aas-aasayba wexey markii dambe ku sifowday jabhad laga leeyahay lagana taageero gobolada waqooyi bari ee Soomaaliya, sidoo kalana Jabhaddii Soomaali National Movement (SNM) wexey noqotay jabhad ay leeyihiin reer waqooyi, halka ay Jabhadda United Soomaali Congress (USC) oo ka dambeysay labada hore ay bilowgii horeba aheyd jabhad Hawiye. Tirada jabhadaha uu dalku yeeshay wexey tiro ahaan gaarayaan haddeysan ka badneynba, ayagoo weliba la micne iyo ujeeddo ah, xisbiyadii ay sameysteen dadkii u badnaa xoolo dhaqatada reer guuraaga ah ee ay ku raadinayeen kuraasta baarlamaanka, ka hor intii uusan afgembigu ka dhicin dalka. Dhinaca kalana, reeraha xoolo dhaqatada ah maadaama ay leeyihiin sifooyin dowladnimo, dowladna lagu yaqaan iney ka shaqeyso danaheeda gaarka ah, jabhadihii oo idil wexey ku qasbanaadeen iney ka shaqeeyaan danihii ay lahaayeen reerihii ama dowlad dhaqameedyadii ay ku abtirsanayeen, halka ay qaarkoodna is qabqabsi dhexdooda ah u fashilmeen ayagoo weliba reerihii yeeshay u horseeday burbur hor leh; -         Jabhaddii SNM, reerihii yeeshay wexey ku xukumeen iney gooni u degto iskana ilowdo hadafkii ay ifka u timid ee ahaa baadi-doonka Qaran Soomaaliyeed oo caddaalad ku dhisan, wexeyna ku curatay gabar, Ilahay u nasteexeeyay karti iyo xilkasnimo oo loogu magac daray Somaliland. -         Jabhaddii SSDF wey ka gaabisay hadafkii loo aasaasay ee ahaa badbaadinta ummadda Soomaaliyeed, balse reerihii sida gaarka ah u yeeshay waa ku aflaxeen, wexey jiitantaba wexey ugu dambeyntii ku curatay gabar loogu magac daray Puntland oo ku dhaqan guri barwaaqo ah. -         Jabhaddii USC halkey ka mideyn laheyd dibna isugu keeni laheyd Soomaali, waxaa ku dhacday masiibo aad u xun, reerihii lahaa wexey aamineen ciddii xukunta Xamar iney xukumeyso Soomaaliya oo idil, taasina wexey keentay iney isku dilaan wax aan ugu jirin gacanta isla markaana ka dhexeeya Soomaali oo idil, kaddibna reer walba cadkuu ku lahaa ayuu goostay, ilaa ganaheedii iyo gafuurkeedii midba meel lagu aasay. -         Jabhaddii SDM (Soomaali Democratic Movement) waa lagu dul dagaalamay, reerihii taageerayayna dhib fara badan ayaa loo geystay waana la xaalufiyay, kaddibna waxaa la damcay in lagu xukumo magac dowladeed oo meel uu ka jiro ama laga aqoonsan yahay dunida guudkeeda aan la arag, ilaa ay gaareen iney meel iska dhigaan baadidoonkoodii waddan dimuqraadi ah, wexeyna sameysteen jabhad la yiraahdo Raxanweyn Resistance Army (RRA) si reerku dhulkiisii dib ugu xoreeyo, geed gaaban iyo mid dheer wexey fuulaanna ugu dambeyntii wey ku guleysteen. -         Jabhaddii SPM (Soomaali Patriotic Movement) waxaa heshay masiibo la mid ah midda ku dhacday USC, reerihii lahaa wexey isku dileen magaalo ka dhexeysa Soomaali badan, sida walaalahood USC, maamul ma sameyn, dal iyo dadna ma nabadeyn ilaa ay kala noqdeen faracyo kala siyaasad ah. Markii ay burburtay dowladdii dalka ka talineysay suurta galna ay noqon weyday in dalka loo dhiso dowlad, waxaa qasmay qaabkii nolosha iyo dhaqaalihii dalka oo idil, waxaana la galay xilli ay dadku heyste iyo ma heyste isku mid yihiin, mustaqbalku mugdi ku jiro, sida ay wax noqon doonaanna aan la qiyaasi karin; ganacsatadii wexey waayeen cid wax ka iibsata, waxaa la waayay cid adeeg u baahan, qofkii dhagaxa jebin jiray, midkii dhulka ka ganacsan jiray, midkii garaashka ka shaqeyn jiray, midkii xamaaliga ahaa, midkii macallinka ahaa, midkii injineerka ahaa, midkii qareenka ahaa, midkii sarkaalka ahaa, midkii ahaa shaqaale dowladeed iyo midkii seeg-seega ahaa wexey dhammaantood noqdeen isku mid. Taa waxaa barbar socday, iney dad badan oo ay heysay baahi daruuri ah isla markaana ay u dheereeyd jaahilnimo fara badan, iney u arkaan is khilaafka soo kala dhex galay jabhadaha inuu yahay fursad ayaga u soo baxday. Waxaa qiime yeeshay qorigii, waxaa sii xoogeystay baahidii loo qabay qabiilka oo gaaray heer la sii sarrifo oo ay dadku isu dilaan jifo-jifo iyo reer-reer, halka ay noloshiina gashay indha caddeys, waxaa waqtigaa Soomaaliya ka billowday ku dhaqanka sharciga keymaha (jungle law) ee dhigaya “nikii roon reerka ha u haro” (survival of the fittest).

Waqtigaa wixii ka dambeeyay, Soomaliya wexey hoos u sii gashay mugdi midkii hore ka argagax badan, waxaa dhacday in aqoonyahannadeedii, ha ahaadeen injineerro, qareenno, saraakiil, macallimiin, farsama yaqaanno, xirfadleyaal iyo intii lahayd damiir iyo iimaan iney noqdaan kuwo ay hesho dar xumo; qaar badan oo ka mid ahaa wexey u dhinteen gaajo, qaar badanna waxaa ku dhacay kaddibna dilay cudurro ay u badan yihiin sokor (diabetics) iyo dhiig-kar (pressure), halka ay qaar badan dileen dhallinyaro ka soo jeedda reer guuraa xolo dhaqato ah oo aan garaneyn qiimaha ay aqoonyahanka iyo farsamo yaqaanka ugu fadhiyaan waddanka, halka qaar badan oo ka mid ahna ay ka haajireen waddanka.

Dadaalka iyo Fashilka Dowladda Cusub Bulshada caalamka wexey mar walba ku kaalmeysaa shacabka Soomaliyeed ee is dilaya shirar dib u heshiisiin oo lagu qabto dibadda si ay u noqdaan dad ilaaliya xuquuqda aadanaha, midda haweenka iyo midda carruurta, isla markaana ka shaqeeya sidey u horumari lahaayeen. Shirarku wexey ku dhammaadaan sida badan guul waxaana la dhisaa dowlad ka kooban intii qoriga qaadatay ee is dishay waxna dishay iyo intii taageertay, ayadoo ay weliba qaar badan oo kuwaa la mid ah oo aan qanacsaneyn ay bannaanka taagan yihiin kuna fekerayaan wixii ay qiil ka dhigan lahaayeen si ay uga hor yimaadaan ulana dagaalamaan. Dowladda cusub wexey soo caga dhigataa dalka, ayadoo aan laheyn ciidan qaran oo suga ammaankeeda iyo ammaanka guud ee dalka, ayadoo aan heysan wax dhaqale ah oo ay mushaar iyo gunno uga dhigto mas’uuliyiinteeda iyo howl-wadeennadeeda si ay isaga bixiyaan kirada guryaha ay degayaan, raashiinka ay cunayaan, masaariifta ay u baahan yihiin guryahooda, taleefoonnada ay ku hadlayaan, gaadiidka ay ku soconayaan iyo baahiyada kale ee ay qabaan. Dowladda cusub oo la mid ah ilmo yar oo aan garaneyn sida loo socdo ayaa haddana si ay u howl gasho oo u gudato waajibaadkeeda, dalka iyo dadkana wax ugu qabato u dhaqaaqda ugu horreyntii iney ayada is dhisto, ka shaqeyso sidii ay u yeelan laheyd awood ay ku sugto amniga, ku maamusho dalka, isla markaana ku dejiso shuruuc u saamaxeysa iney qaado canshuur ay ku howl gasho. Dowladdu marka ay soo gaarto dalka, waxaa si aad ah u soo dhaweeya una taageera ganacsato, aqoonyahanno hore iyo kuwo cusub, saraakiishii iyo howl wadeennadii dowladdii burburtay iyo qeybo kala duwan oo ka mid ah bulshada gaar ahaanna Haweenka Soomaaliyeed iyo dhallinyaro fara badan oo shaqa-doon ah. Ganacsatada, wexey ogsoon yihiin, xilligan ay weli dalka ka jiraan colaadaha sokeeye iyo dagaallada, dowladaha ku yimaada dib u heshiisiinta ee lagu soo dhiso dibadda, marka ay yimaadaan gudaha dalka ineysan heysanin, si fududna u heli karin, dhaqaale ay wax uga qabtaan howsha loo soo idmay, sidaa darteedna ayagoo soo dhaweynaya ayey si wadajir ah iyo si gaar-gaar ahba u siiyaan taakuleyn dhaqaale oo isugu jirta deeq iyo deyn aan wax badan ka duwaneyn sooryo, dowladduna dhinaceeda wexey u ballan qaadaa iney siin doonto qandaraasyada soo-iibinta qalab xafiiseedyada, dib u dhiska dalka iyo adeegyo kale oo badan oo la hubo iney u baahan doonto, waxaa kaloo ay siisaa ruqsado kala duwan iyo oggolaansho dowladeed (no objection certificates) sida dhuxul dhoofin, keenista maraakiib kalluumeysi, shidaal baarid, lacag daabicid, iwm... Dowladda cusub wexey u magacawdaa saraakiil kala duwan xilal dhinaca ciidamada ah si ay uga qeyb qaataan dib u dhiska Ciidamada Qalabka Sida; dib u ururinta ciidamadii hore iyo qoritaanka kuwo cusub, ayadoo guud ahaan ciidamada soo shaqa taga siisa ballanqaad kuna kalsooni gelisa iney siin doonto mushaar iyo abaal marin markey yeelato awood iyo shuruuc u saamaxaya iney canshuur ku soo rogto dalka. Aqoonyahannada, shaqaalihii dowladdii hore iyo dhallinyarada kortay ee shaqa doonka ah waxaa lagu meeleeyaa wasaaradaha cusub ee ay ka kooban tahay Xukuumadda cusub ee uu Ra’iisulwasaaraha cusub magacaabo, Madaxweynaha cusub oggolaado, Baarlamaanka cusub ansixiyo, wexeyna subax walba u shaqa tagaan Xafiisyada cusub ee ay Wasiirrada cusub iskood u sameeystaan si ay u billaabaan dib u dhiska hey’adaha loo xil saaray una soo nooleeyaan adeegyadii ay dowladda u heysay waddanka iyo si ay uga shaqeeyaan isku xiranka dowladda iyo shacabka, ayadoo dadkaa dhammaantood lagu shaqa geliyo ballanqaadka ay bixiyaan mas’uuliyiinta dowladda iyo rajada ah iney heli doonaan mushaar iyo gunno markey dowladdu hesho dhaqaale, dhinaca kalana wexey mas’uuliyiinta qaranka ka raadiyaan deeq bixiyeyaashii qeybta weyn ka qaatay shirkii dib u heshiisiinta dhaqaale ay ku howl gasho dowladda cusub. Mar ay dowladdu dhisan tahay in muddo ah welina eysan helin cid ku kaalmeysa dhaqaale, oo ay hey’adahii ay dhistay dhaqaaqi la’ yihiin, qaar badan oo ka mid ah ganacsatadii garab taagneydna ay gaareen heer eysan sii wadi karin amaahdii ay siin jireen, mas’uuliyiin badan oo ka tirsan dowladdana ay in muddo ahba u qaameysan yihiin lacagyow ay si shaqsi ah u amaahdeen, ayagoo ku fuliyay shaqooyin lama huraan ah ama u isticmaalay sahay safar-shaqo ay aadeen, ayadoo ay qaar ka mid ah madaxda uu u dheer yahay dhib ka heysta dhinaca qoysaskooda, qaar kalana ay suurtagal tahay iney la soo gudboonaadeen xaalado la xiriira caafimaadkooda, taliyeyaashii ciidamadana ay gaareen heer eysan u hoyan karin aqalladooda raashiinkii ay u deynteen ciidamada ay gacanta ku hayaan darted, aqoonyahannadii iyo dhallinyaradii u soo shaqa tagtay dowladdana ay dhammaantood siyaabo kala duwan u qaameysan yihiin, ururradii caalamiga ahaana war mooyee aan wax dheef laga heyn, ayaa waxaa suurta gal ah sida dhacday marar kala duwan in la helo deeq dhaqaale aan badneyn oo uu bixiyo waddan ka mid ah wadammadii ay madaxda qaranka u cabasho tagtay. Madaxda Soomaalida, sida dhacday marar kala duwan, xilligii TNG-da iyo TFG-daba, marka ay timaaddo deeq dhaqaale, wexey u dhaqmaan sidii dad reer guuraa xoolo dhaqata ah oo uu soo hayay jiilaal xun oo daba dheeraa, kaddibna helay roob aan badneyn, isuguna tagay halkii uu ka da’ay, dabadeedna isu xoog sheegta. Deeqda dhaqaale ee misana yar ee la siiyo dowladda, wexey si sahal ah u dhalisaa is qab-qabsi aan hore u jirin hadduu jirayna aanan muuqan; buuqa ugu horreeya wuxuu ka bilowdaa cidda lacagta soo qaadeysa, waxaa ku xiga meesha lagu heynayo, maadaama uusan jirin banki dhexe hadduu magac ahaan u jirana aan lagu qanacsaneyn mas’uulka xukuma, maadaama uu Madaxweyne Cabdulqaasim Salad Xasan u magacaabay ina adeerkii, Madaxweyne Cabdullahi Yusuf Axmad asagana uu sidaa oo kale sameeyay. Waxaa haddana la isku qabtaa waxa lagu qabanayo ama sida laga yeelayo lacagta; deyn hore in lagu bixiyo, baahi cusub oo taagan in wax looga qabto, maslaxo iyo xaal mastuur dowladda dhexdeeda ah in loo isticmaalo, wasaaradaha fadhiidka ah in la howl geliyo, xildhibaannada rafaaday in dhowr bilood mushaar looga dhigo, ciidamada aan cid wax siisaa jirin in meel loo dhigo si ay intii muddo ah u helaan raashiin iyo mushaar, iwm. Ayadoo waddo walba ee loo maro maamulka lacagta iyo sabab kasta ee lagu bixiyaba ay tahay sharci darro mar haddeysan jirin miisaaniyad dowladeed oo saamaxeysa isticmaalkeeda, ayaa haddana waxaa dhacda in lacagta la isticmaalo kaddibna ay dhamaato, intaa kaddib mas’uuliyiinta qaar waxaa gasha caro ku saabsan in aan la yeelin taladii ay soo jeediyeen oo dabcan ayaga dan ugu jirtay, mas’uuliyiinta qaarna waxaa gala maseyr ku saabsan sida ay ku dhacday in tixgelin la siiyo baahida ay qabaan qaar kooban oo ka mid ah mas’uuliyiinta, qaar kale oo ka mid ah mas’uuliyiinta wexey ku qanci waayaan sida muhiimadda (priorities) loo kala siiyay culeysyada loo raadiyay xalka iyo kuwa aan la xallin, ayadoo uu mas’uuliyiinta qaar galo tuhun ah iney tiro kooban oo ka mid ah madaxda dhex martay is af garasho kaddibna go’aan aan sharci aheyn la gaaray oo takrifal la sameeyay isla markaana la iska aamusiyay inta la og yahay iney dhib badan tahay. Buuqa iyo is afgaranwaaga ka dhasha maamul xumada lagu sameeyo dhaqaalaha dalka, ha noqoto deyn dowladda la siiyo, deeq kaalmo ah ama canshuur ay qaaddo intaba, wuxuu gaaraa iney dowladdii cusbeyd u qeybsanto kooxo iska soo wada horjeeda, is mucaaradaya, iskana daba shaqeynaya taa oo caddeyn u ah iney run tahay inaan dowladda cusub lagu aamini karin dhaqaale, jeeroo ay yeelato karti ay ku maamusho. Yaan Dooneyn Iney Soomaaliya Xasisho Waqtiga la joogo, Soomaaliya iney nabad noqoto, yeelato dowlad, sharcigana la isku xukumo waxaan oggoleyn  kuwa u muuqda iney yihiin xag-jirka balse ah xukun doonka  ganacsatada soo waaridda raashiinka iyo daawada dhacay iyo tafaariiqleeyda ku xiran iyo shirikadaha dalka dibaddiisa deggan ee ay ka soo iibiyaan badeecada dhacday  kuwa buushashleyda ah ee meelaha sharcidarrada ah ku shaqeysata  kuwa ka ganacsada dhuxusha  kuwa sida shaqsiga ah wakiilka uga ah shirkadaha aan toos u soo degi karin dalka  kuwa mukulaal-madowga ka noqda dadka  kuwa ka shaqeysta ee keena ama beera muqaadaraadka  kuwa ka ganacsada iyo kuwa beera jaadka  kuwa ka shaqeeya is-ximbaarka  burcad badeedda qafaalata maraakiibta mareysa biyaha dalka iyo kuwa ku qaadda dadka doomaha baddana ku daadiya  burcad badeedda shisheeyaha ee sunta iyo wasakhda warshadaha reer Galgeedka ku shubta badaha Soomaaliya iyo kuwa sida sharci darrada ah ku bililiqeysta kheyraadka ku jira badaha Soomaaliya  kuwa ka shaqeysta dokumeentiyada been abuurka ah (cabdalla shideeye)  kuwa hubka ka ganacsada iyo cir toogteyaasha dadka u kala iibiya hubka  kuwo badan oo u shaqeeya hey’ada samafalka isuguna jira Soomaali iyo ajnabi iyo hey’adaha kala duwan ee Soomaalida iyo ajinabigaba leh ee ku hela dhaqaalaha faraha badan iney wax ka qabanayaan dhib ka jira dalka  inta u aragta iney fursaddooda madaxnimo ku xiran tahay in mar kale la qabto shirar dib u heshiisiin oo lagu dhisayo dowlad Soomaaliyeed  kuwo badan oo xil doon ah   siyaasiyiin joogta dalka iyo dibadda  hoggaamiye kooxeedyo cusub oo aan la aqoon markii dowladda la dhisayay aaminsanna haddii ay ka mid noqdaan dowladda ay helayaan magac, mansab iyo maal  kuwa heysta beeraha iyo guryaha dadka  kuwa deggan ama ijaarka ka qaata guryaha dowladda iyo xerooyinka ciidamada  kuwa dhistay dhul sharci darro ah ama aan munaasab aheyn ee aaminsan haddey dowlad timaaddo iney waayayaan hantida ay sameysteen  kuwo ka tirsan dowladda jirta oo aaminsan iney rabshaduhu yihiin fursad dhaqaale  mooryaanta, day-dayga ama jirriga aan dooneyn in laga maarmo  kuwo aaminsan in hadduu waddanku nabad noqdo oo sharci iyo nidaam la helo iney dib u soo laabanayaan dad ka aqoon badan, qiimaha ay manta leeyihiinna ay hoos uga dhici doonaan  reeraha isi soo daba kacay ee ka soo guuray gobollada iyo degmooyinka dalka oo aaminsan haddii ay Xamar nidaam yeelato ineysan ku noolaan kareyn oo ay ku qasbanaanayaan iney dib ugu laabtaan degaannadii ay ka yimaadeen, degaanadaa oo eysan ka heleyn tasiilaadka ay ka heli karaan iyo nolosha sahlan ee ay ku heystaan caasimadda.  ganacsato aaminsan haddii ay nabad timaado iney ganacsiga ku soo biiri doonaan dad aan hadda ka shaqeysan karin dalka taasina ay keeni doonta tartan ganacsi, noloshooduna ay hoos u dhici doonto  odey-dhaqameedyo iyo siyaasiyiin aaminsan iney reerahooda isku ballaariyeen dhul eysan hore cod ugu laheyn haddii la helo nidaamna ay suuro gal tahay iney waayaan awooddaa  kuwa is bida awoodda cudud ee ay leeyihiin qof ahaan iyo reer ahaan dowladnimaduna ay dadka la simeyso  kuwa aaminsan in ay dowladdu ka qaadi doonto canshuur diyarna aan u aheyn  kuwa dembiyada ka galay dadka iyo dalka ee aaminsan haddii ay dowladdu hirgasho in sharciga la hor keeni doono  dad badan oo ku kala nool gobollada iyo degmooyinka kala duwan ee dalka oo la shaqeysta ama ku xiran oo ku dan ah ama la heyb ah dadka diiddan in ay dowladnimo ka hirgasho Muqdisho  kuwa doonaya iney Soomaaliya ka go’aan  qaar ka mid ah wadammada hore u maray ee daad-gureeya dadka qaxootiga ah oo raba iney dalalkooda ku beeraan dad dabaqadda hoose buuxiya una qabta shaqooyinka eysan dadkoodu qabaneyn  wadammo badan oo siyaasado is diidaya ka kala leh geeska Afrika iyo Soomaaliya

Jahawareerka ku dhaca Siyaasiga Cusub

Soomaaliya, qofka hela fursad markii u horreyseyna ka mid noqda dowlad ku meel gaar ah oo ku timid dib u heshiisiin ka dhacday dibadda, wuxuu dalka ku soo laabtaa asagoo ku qanacsan 1.	Sida loo aqoonsaday inuu yahay siyaasi miisaan ku dhax leh reerka uu ka dhashay iyo dalka Soomaaliya. 2.	Siduu qof ahaan ugu dadaalay uguna guuleystay inuusan shirkii dib u heshiisiinta burburin, asagoo aaminsan hadduu burburi lahaa oo meesha lagu soo kala tegi lahaana, iney bilaaban lahaayeen dagaalo hor leh oo kuwii hore ka culus oo lagu hoobto. 3.	Sidey dowladdan uga duwan tahay wixii hore ee la soo dhoodhoobi jiray oo ay u tahay mid is beddel dhab ah keeni doonta si dhab ahna dalka wax uga qaban doonta, maadaama dadka ka mid noqday midaan ay yihiin dad degaanadooda wax ka qaban kara oo ka duwan kuwii hore ee been abuurka ahaa. Dhinaca kale, siyaasiga cusub wuxuu bulshada kala kulmaa ixtiraam iyo weji furan iyo soo dhaweeyn balaaran, waxaana loo muujiyaa inuu leeyahay qiime ka sarreeya midkii uu hore u lahaa iyo inuu mustawaha uu gaaray awgeed leeyahay mudnaan ka duwan midda dadka caadiga ah. Waxaa soo booqda saaxiibo, qaraabo iyo odayaasha dhaqanka ee reerkiisa, wexeyna hambalyada ka sokow kula dardaarmaan inuu dalka iyo dadka wax u qabto kana shaqeeyo sidii ay umadda uga bixi laheyd dhibka ayagoo dhinaca kalana isku daya iney ka soo saaraan qof qabiili ah (aaminsan una adeega reerka.

Rabitaanka Reerka

Odayaasha dhaqanka ee reerka, marka ay la shirayaan siyaasigooda cusub, wexey ugu horreynba fahamsiiyaan ineysan ayagu dooran oo uu kursiga ku helay nasiibkii, dhinaca kalana wexey fahamsiiyaan inuusan kursiga uu la yimid aheyn mid uu asagu leeyahay ee uu yahay midkii reerka ayagoo haddana ku war geliyaan hadduu dalku nabad noqdo ineysan magacaabidda hadda dhacday oo kale jiri doonin taladuna dib ugu soo noqon doonto gacanta reerka iyo odayaasha oo la is dooran doono, tolkana ay dooran doonaan qofkii wax u qaban kara. Hordhaca kaddib, reerka (dowlad dhaqameedka) wexey durbadiiba wakiilkooda dhinaca dowladda baraan waajibaadkiisa shaqo ayagoo fahamsiiya ugu horreyn iney dowladdu ka dhexeyso Soomaali isla markaana uu jiro xisaabtan ka dhexeeya reeraha oo idil, reerkuna uu weligii daba taagnaa xaqa ay uu ku leeyahay dowladda, ku xisaabtami jireen, haddana u fadhiyaan iney helaan xisaabta ay xaqa u leeyihiin, asaguna, maadaama uu ku fadhistay kursigii reerku lahaa iney la xisabtami doonaan, lagana rabo inuu xisaabtii reerka doono, keeno, si cadaalad ahna ugu qeybiyo iyo inuusan u dhaqmin sidii hore oo kale oo maanta uusan aheyn qof caadi ah oo ikhtiyaar leh, taa oo micnheedu yahay iney arki karaan markii ay doonaan. Ugu dambeyntii reerku wuxuu bixiyaa waajibaad shaqo oo tifaftiran iyo dardaaran; wakiilka waxaa loo sheegaa inuu ku dadaalo siduu u shaqaaleeyn lahaa dhallinyarada faraha badan ee reerka ee shaqa la’aan darteed u fadhiya derbiyada ee ay gaajaduna ka muuqato, inuu ku soo magacaabo xilal sar-sare iyo meelo leh dhaqaale dad reerka wax u qaban kara, inuu dadka wax ka taro kana dhaqaaleeyo jeebka dowladda, inuu reerka si daacad ah, asagoo aan kala saar-saarin ama dhihin kanaa i sii xiga, wax u qabto, waa hadduu daneynayo inuu siyaasadda magac ku yeesho, dowladda qiime ku dhex yeesho, tolku taladiisa ku dhaqmo, xilliga doorashadana la soo doorto. Intaa kaddib, reerka wuxuu warka ku soo af jaraa faataxada iyo qofka ugu da’da weyn inta meesha fadhisa, ama ugu curadsan ama ugu xurmada badan dhinaca aqoonta diinta oo laga dalbo inuu u duceeyo reerka iyo mas’uulka, waxaana loogu duceyaa mas’uulka inuu Ilahey la garab galo xilka culus ee saaran iyo inuu noqdo midkii uu reerku ku aflaxo.

Rabitaanka Qoyska iyo Qaraabada Hoose

Qoyska iyo qaraabada hoose, ayagu mar kasta waa ku haraan qofkooda mas’uulka ah, wexeyna si wadajir ah uga marqaati kacaan dardaarankii odayaasha iyo sida ay sax u tahay in reerka wax loo qabto xaqoodana la soo dhiciyo. Dhinaca kalana, wexey fahamsiiyaan in aan reerka laga baahi tiri karin waxqabad iyo wax dheef midna, laakin ay qancayaan haddii qof, laba ama saddex ka mid ah xil lagu magacaabo. Wax dheef marka la yiraahdo wexey isla qiraan, marka laga yimaado qof tolka ah oo ay heyso duruuf dhab ah mooyaane, inaan tol-weyne wax lala wada gaari karin, balse loo baahan yahay in la dhaqaaleeyo gacantana lagu hayo laba koox oo kala ah (1) koox u badan odayaal oo la og yahay kartidooda, wax qabadkooda, daacadnimadooda, iyo sida reerka dhexdiisa warkooda loo qaato oo aan laga maarmin oo wax weyn tari doona marka loo baahdo in reerka dhexdiisa howl laga fuliyo iyo (2) koox ayaguna aan badneyn oo la wada og yahay iney yihiin reero hunguri, ma xishoodayaalna ah, kana shaqeeya qas iyo fidno oo loo baahan yahay ayagana in markey buuq bilaabaan la aamusiyo. Intaa kaddib, qaraabada iyo reerka hoose wexey u soo daadegaan iney siiyaan mas’uulka waajibaad shaqo ay ayagu gaar u leeyihiin, wexeyse marka hore xusuusiyaan in kursiga hortii la soo heyn jiray oo aan hadda loo sameyn karin xeer cusub, waxaa kaloo ay ku kalsooni geliyaan inuusan la xisaabtanku aheyn sidey odayaasha (reerka weyn) u dhigeen oo markey dhabta gaarto la kala shaqeysan doono iyo ineysan arrintaasu aheyn mid asaga u taala balse ay tahay howl ayaga laga rabo kuna filan yihiin, isla markaana ay ka xigsan doonaan markii la gaaro waqtigeeda. Qaraabadu waxaa kaloo ay u sheegaan mas’uulka cusub in qofkii dhaqaale heysta uusan reerka waxba ka waayin, sidaa darteedna loo baahan inuu u diyaargaroobo mustaqbalka, waxaa kaloo ay baraan inuu qofba qofkiisa yahay, ayaguna yihiin kuwa uu berri ku baxsan doono sidaa darteedna loo baahan yahay inuu ka shaqeeyo siduu ahalka hoose u soo saari lahaa waxna ugu qaban lahaa iyo inuu ayaga (qaraabada iyo reerka hoose) iska xijiyo reerka si aan loo wareerinin. Intaa kaddib, haddii eysan jirin baahida qof ama laba ayaga ka mid ah oo ay u arkeen in loo baahan yahay iney si wadajir ah u soo bandhigaan wexey u gudbaan iney kala hadlaan baahida shaqsi-shaqsiga ah ee ay leeyihiin, ha noqoto xil hase noqoto wax dheef, wexeyna ku soo gabagabeeyaan casharradii kala duwanaa ee ay siiyeen mas’uulka ku reerka ah ayagoo ku duceysta inuu Ilaahay ka dhigo kuwii wax istara, asagana noqdo kii weligii haya talada iyo hogganka reerka. Xaq u Dirir iyo Xukun-Doon

Xaq u dirir iyo xukun-doon waa laba dareen oo kala duwan oo ku dhasha dadka qaarkii, waxaana suurta gal ah inuu qof yeesho mid ama labada dareenba, dhinaca kalase waxaa maalinba maalinta ka dambeysa, si aad ah ugu soo badanaya Soomaaliya, marka laga soo bilaabo sidii ay u billowdeen dagaalada sokeeye, dadka sheegta iney yihiin xaq u dirir haddana ah xukun doonka, dadkii Soomaaliyeedna wexey gaareen iney kala garan waayaan dadka wada xusul duubaya ee qeylinaya ama qoriga sita ee dagaalamaya kuwooda xaq u dirirka ah iyo kuwa xukun doonka ah. Xaq u dirir waxaa noqda qof ama koox dad ah oo uu ka maqan yahay xaq ama lagu sameeyay dulmi sida ayadoo hantidooda la boobo, degaankooda oo ay reero kale ka barakiciyaan, diintooda oo la fara geliyo, nabadgelyadooda oo lagu xad gudbo iyo ayagoo waaya caddaaladda ay u baahan yihiin, iwm… dhinaca kalana, go’aanka ka dhiidhinta xaq darrada wuxuu yimaadaa marka la waayo cid si dhab ah u sameyneysa xaqsoor ay ku qancaan dadka aaminsan inuu xaq ka maqan yahay. Xukun-doon waxaa noqda marka laga hadlayo dhinaca siyaasadda, qof ama koox rabta iney miisaan ku yeeshaan hoggaanka iyo talada dalka ama raba iney la wareegaan hoggaanka oo idil, ujeeddada ay leeyihiin wexey noqon kartaa mid ay wax uga beddelayaan heerka nolosha ama qaabka caddaalad ka dhex sameynta dadka oo idil, mid ku kooban u daneynta dad ama reero gaar ah, baahi u gaar ah oo uu shaqsiga xukundoonka qabo, baahi ka dhexeysa oo ay ka simman tahay kooxda wada socota, ama intaa oo isku dhafan. Shaqsiyaad iyo kooxo xaq u dirir ah iyo kuwo xukun doon ah intaba wey ka jiraan wadammada hore u maray iyo kuwa saboolka ah, wadammo leh nidaam iyo sharci aan lagu xad gudbi karin iyo wadammo sida Soomaaliya ay ka jirto fowdo, wexeyse ku kala duwan yihiin qaabka ay ku soo dhacsadaan xaqooda ama ay u raadiyaan xukunka. Wadammada ku dhaqma shuruucda u qoran isla markaana leh nidaam iyo kala dambeyn, dadku wexey xaqooda iyo xukunkaba ku raadiyaan nidaam qoran oo qofku ku helayo waxa uu mudan yahay, laakin wadammada ay ka jirto fowdada ee aan lagu dhaqmin sharciga, aqoonta dadkuna ay hooseyso, sida Soomaaliya, dadku wexey u dhexeeyaan kuwo aan fahamsaneyn inuu xaq ka maqan yahay iyo kuwo fowdo iyo dagaal ku raadiya waxa ka maqan, halka qolooyinka xukun doonka ah ay sida badan ka shaqeeyaan qas ama ay adeegsadaan xoog ayagoo abuura ama ka mid noqda jabhado la dagaaama dowladda markaa jirta. Soomaaliya gudaheeda, marka si dhab ah loo baaro xaq u dirir xisaabtiisu waa xirantay, maadaama ay dalka dibaddiisa oo eysan jirin cid iyo koox sheegan karta ama la imaan karta awood dheeri ah oo laga baqayo ka dhacayeen shirarka dib u heshiisiinta oo misana cid ka maqnaata ama loo diido iney ka qeyb gashana eysan jirin; reer, urur, jabhad iyo danley (interest groups) intaba.

QAABKA AU URURRADA CAALAMIGA AH U TAAGEERAAN DOWLADDA SOOMAALIYA

Qaab-Dhaqanka Ururrada Calamiga ee ka Shaqeeya Somaliya

Sidii ay u burburtay Dowladda Soomaaliya, Ururrada caalamiga ah ee Qarammada Midoobay iyo hey’ado samafal oo ajnabi ah ayaa maamula howlaha gargaarka deg-degga ah ee ay sida aadka ah ugu baahan yihiin shacabka Soomaaliyeed ee tabaaleysan isla markaana waayay dowlad u adeegta oo wax ka qabata baahidooda. Hey’adahan wexey soo saaraan sannad walba buug ay uga warbixinayaan baahida deg-degga ah ee Soomaaliya oo la yiraahdo Consolidated Appeals Process ama CAP wexeyna hor dhigaan deeq bixiyeyaasha si ay uga helaan dhaqaale ay wax uga qabtaan dhibka ka jira Soomaaliya. Buugga Baahida waxaa lagu muujiyaa xaaladda ba’an, isla markaana ka sii dareysa, ee ay ku sugan yihiin shacabka Soomaaliyeed iyo dhaqaalaha loo baahan yahay si loo badbaadiyo tirada aadka u badan ee ah dhallaanka iyo hooyooyinka Soomaaliyeed ee u baahan nafaqeynta, dadka waayeelka ah iyo reeraha ay heyso macaluusha, ceelasha laga cabo biyaha ee dayactirka u baahan, cudurrada faafa iyo tirada dadka khatarta ugu jira, caruurta waxbarasha la’aanta ah iyo kuwa u baahan in loo bilaabo, kordhinta wax soo saarka beeraha, abuurka (seeds) ay beeraleydu u baahan tahay in lagu saacido, kanaallada u baahan dayactirka, xoolaha u baahan in la tallaalo, waro biyoodka u baahan in carra saar lagu sameeyo, dhallinyarada u baahan in la dhaqan celiyo si ay bulshada ula qabsadaanna loo baahan yahay in wax la baro kaddibna shaqo loo abuuro, tayeeynta maamullada gobollada iyo degmooyinka, sare u qaadidda amniga bulshada rayidka ah, tababaridda tiro boolis ah, sare u qaadidda tayada garsoorka iyo maxkamadaha, dayactirka dhismeyaasha muhiimka u ah adeegga bulshada, wacyigelinta iyo baraarujinta shacabka oo idil si ay isaga ilaaliyaan cudurka dilaaga ah ee AIDS-ka, daryeelka iyo daaweynta dadka qaba cudurka tibishada (tuberculosis), la dagaalanka gudniinka fircooniga ah iyo in wax laga qabto wax kasta ee ay wax ka qaban jirtay Dowladda Soomaaliya ka hor intii eysan burburin. Codsiga joogtada ah ee sannadlaha ah ee ay sameeyaan Ururrada Caalamiga ah waxaa soo raaca codsiyo la sameeyo marka ay soo kordhaan fursado ay deeq bixiyeyaashu u dhega nugul yihiin, sida masiibooyin hor leh oo ah dhinaca cudurrada faafa, abaaro soo kordhiya cunno yari middii jirtay ka badan, roobab saa’id ah oo geysta dhib fara badan ama marka ay dhacaan dagaallo cusub oo barakiciya barakacayaal hore. Waxaa kale oo ah fursad dhaqaale lagu weydiiyo deeq-bixiyeyaasha qabashada shirarka dib u heshiisiinta Soomaalida iyo marka ay dhinacyadu is af gartaan kuna dhawaaqaan dowlad cusub. Deeq bixiyeyaasha oo ah wadammo hore u maray isla markaana uu gacantooda ku jiro dhaqaalaha dunida badankii iyo shacabkoodaba aad ayey u naxariis badan yihiin, wexeyna ku yaboohaan Soomaliya sannad walba dhaqaale eysan heli karin wadammo badan oo Afrikan ah oo ay nabad ka jirto, ammaankooduna sugan yahay, shacabkoodu ku howlan yahay wax soo saar oo isla markaana bixiya canshuurta ku waajibtay. Wadammada loo yaqaanno deeq bixiyeyaasha oo u badan wadammadii hore loogu yiqiinnay reer galbeedka, wexey bilaabeen iney mucawinada ay siinayaan wadammada saboolka ah, xooggeeda ku warrejiyaan ururrada caalamiga ah iyo hey’adaha samafalka ee laga leeyahay wadammadooda xilligii uu afjarmay dagaalkii qaboobaa ee u dhexeeyay labadii gaashaanbuurood ee NATO iyo WARSO, sababaha ay sidaa u sameeyaanna waxaa la dhihi karaa waxaa ka mid ah: 1)          Wadammada deeq bixiyeyaasha ah oo siduu u dhamaaday dagaalkii qaboobaa bilaabay iney u arkaan waddammadii saboolka ahaa shacab dhibban oo la cabburiyo xuquuqdoodana lagu tunto oo mudan in loo gargaaro iyo dowlado aan u gargaareyn shacabkooda isla markaana mas’uul ka ah dib u dhaca, gaajada iyo horumar la’aanta ka jirta wadammadooda, dowladahaa oo weliba haddii la taakuleeyo aan laheyn karti iyo aqoon ay wax ugu qabtaan dadkooda, dhinaca kalana lunsada lacagta iyo hantida umadda taasina ay lama huraan ka dhigeyso in laga ilaaliyo inuu gacantooda galo dhaqaale. 2)           Farqiga u dhexeeya wadammada reer galbeedka ah iyo kuwa saboolka ah oo aad u sii weynaaday xag dhaqaale, xag aqoon, xag teknoloojiyad, xag fikir iyo xag aragti intaba wixi ka dambeeyay dhammaadkii dagaalkii qaboobaa, taa oo ka soo saartay labada dhinac kuwo aan isku aragti ka aheyn waxa la yiraahdo qarannimo, dowladnimo, dimuqradiyad, adeeg bulsho iyo horumar. 3)          Laaluushka iyo dhaca hantida umadda oo ku badan wadammada saboolka ah. 4)           Wadammada deeq bixiyeyaasha ah oo u arkay iney u fududdahay iney dhaqaalaha ay ku yaboohi karaan wadammada saboolka ah ku wareejiyaan ururrada caalamiga, maadaama ay kuwa dambe suurta gal u tahay iney ka howl galaan gudaha (inland) wadammada la kaalmeynayo, taasina ay suurta gelineyso in xog badan laga ogaado wadammadaa. 5)          Mas’uuliyiinta wakiillada ka ah ururrada caalamiga ah oo ay u fududdahay iney qanciyaan fikirkoodana ka gadaan wakiillada wadammada deeq bixiyeyaasha ah ee awoodda u leh iney go’aan ka qaataan sida laga yeelayo deeqaha la siiyo wadammada saboolka ah, iyo ayadoo ay weliba u fududdahay iney si toos ah ula hadla shucuubta wadammada reer galbeedka ayagoo adeegsada xayeysiiyo ay ka soo daayaan telefishannada caalamiga ah kuna muujinaya heerka ay la eg tahay dhibaatada jirta iyo sida deg-degga ah ee loogu baahan yahay inuu qof walba ka qeyb qaato si gar-gaar bani’aadminimo loola gaaro caruurta u dhimaneysa macaluusha ay sababeen dagaalada sokeeye, xasillooni darrada, abaaraha iyo cudurrada. 6)           Doorka Qarammada Midoobay ay urur ahaan ku leedahay wadammada saboolka ah iyo awoodda ay ku faragelin karto siyaasadaha wadammadaa oo xoogeystay siduu u dhammaaday dagaalkii qaboobaa (xilli ay wadammadii reer galbeedka ahaa bilaabeen iney wadammada saboolka ah ku qabtaan gacanta bidixda). Inkastoo eysan Soomaaliya arag nabad buuxda oo gees ka gees ah sidey u burburtay Dowladdii Kacaanka, hadana muddadii u dhexeysay qeybtii dambe ee toban-sannadihii (decade) sagaashanaadka ilaa iyo dhismihii DFKMG, waddanku wuxuu u qeybsanaa aagag ay kala heystaan hoggaamiye kooxeedyo sida badan sheegan jiray iney mas’uul ka yihiin nabadgelyada dhulka ay xukumaan. Marka laga reebo barakaca ku yimaada dadka rayidka ah ee ay qabsadaan dagaallada goos-gooska ah ee mararka qaar dhex mari jiray maleeshiyooyinka ama ciidan beeleedyada ku sugan degaannada qaar, bartamaha iyo koonfurta Soomaaliya waxaa xilligaa ka jirtay xasillooni sal jilicsan taa oo ay weliba qeyb weyn ka qaadan jireen ururrada caalamiga ah iyo hey’adaha ajnabigaba, maadaama ay shuruudda koowaad ee ay wax ku qabtaan tahay iney jirto nabad, ayaa haddana waxaa xusid mudan ineysan isu dhigmin xaaladda ka sii dareysa sannad walba ee ay Shacabka Soomaaliyeed ku sugan yihiin iyo baaxadda ay leedahay kaalmada sannadlaha ah ee ay deeq bixiyeyaashu ku yaboohaan Soomaaliya, taana waxaa caddeyn u ah hoos u dhaca iyo baaba’ guud ee ku socda gebi ahaan shacabka Soomaaliyeed, waxa keliya e naruurada leh ee ay heystaan waqtiga la joogana waa wixii ay iyagu toos u qabsadeen, warshado, waxbarasho, wax soo saar, dib u dhis, cafimaad, iwm. Caqabadaha ka hor Yimaadda Dowladda Cusub

Dadaalka iyo iskudeyga ay dowladda cusub ku raadineyso dhaqaale ay isku dhisto waxaa barbar socda dadaal midka ay waddo la mid ah una muuqda inuu dan u yahay Soomaaliya iyo dowladda cusub. Marka la dhiso dowlad ku meel gaar ah, ururrada caalamiga ah wexey durbadiiba hor dhigaan deeq bixiyeyaasha dacwo ay ku fahamsiinayaan in loo baahan yahay in ugu horreyntii sare loo qaado kartida dowladda cusub oo la gaarsiiyo heer ay fulin karto waajibaadkeeda, sidaa darteedna loo baahan yahay in la dhiso hey’adihii qaabilsanaa maamulka iyo ilaalinta dhaqaalaha, la tababaro howl-wadeenno qaban kara shaqada lana gaarsiyo heer ay adeegsan karaan nidaamka xisaabadka caalamiga ah ka hor inta aan lagu aaminin wax dhaqaale ah. Wexey si fudud ugu guuleystaan, mar kasta, iney ku qanciyaan deeq bixiyeyaasha dacwadooda taasina wexey keentaa iney gacanta ku dhigaan wixii dhaqale ah ee lagu saacidi lahaa dowladda cusub. Intaa kaddib, ururrada caalamiga ah wexey si wadajir ah oo haddana gooni-gooni ah u diyaarsadaan qorshe-howleedyo ay ku saleeyaan dhaqaalaha ay ku andacoonayaan iney u baahan yihiin si ay dowladda cusub u soo gaarsiiyaan heerkii looga baahnaa iney ku shaqeyso. Kaddib marka uu dhaqaalahaa soo galo gacantooda wexey qortaan shaqaale cusub, kuwaa oo u badan shaqaalahoodii hore ee ay ka dhamaanayeen heshiisyada shaqo. Dhinaca kalana, deeq bixiyeyaashu wexey durbadiiba ku war geliyaan madaxda cusub ee Soomaaliya ee baadi-doonka u ah dhaqaale u suurta geliya iney howl galaan “iney si weyn u garab taagan yihiin dowladda cusub, dhaqaalihii wax loogu qaban lahaana ugu wareejiyeen ururrada caalamiga ah ee aan muddadii aadka u dheereyd ee uu waddanku dowlad la’aanta ahaa ka bixin ama cidleynin Soomaaliya, kuwaa oo waqtiga la joogana diyaar u ah iney la shaqeeyaan dowladda cusub, sarena u qaadaan kartideeda”.

Riwaayadda 1aad

Madaxda iyo mas’uuliyiinta dowladda wexey la kulmaan culeys aad u fara badan marka ay doonaan iney xiriir wada shaqeyn la yeeshaan ururrada caalamiga ah ee gacanta ku haya dhaqaalihii lagu caawinay Soomaaliya oo idil. Ururradan, nabadgelyo xumada ka jirta Soomaaliya awgeed, ma deggana gudaha Soomaaliya, si ay u tagaanna waa iney ka helaan oggolaansho (security clearance) xaruumahooda ku kal yaalla New York, Geneva, Rome iwm… taa oo marka ay soo gaarto misana ku kooban meelo cayiman kuna eg isla maalinta. Sida badan, wafdigu wexey soo gaaraan dalka ayagoo koox ah una socda iney la hadlaan madaxda kala duwan ee Soomaaliya ee kala joogta magaalooyin kala duwan ee dalka oo ay dowladda ku meel gaarka ah ee cusubna qeyb ka tahay, kuwaa oo dhammaantood aaminsan iney aqoonsi ka heystaan Qaramada Midoobay maadaama ay si toos ah ula xiriirto ulana shaqeyso. Meel kasta ee ay tagaan, wexey joogi karaan ugu badnaan saddex ilaa afar saacadood, marka ay diyaaraddu soo caga dhigato ilaa ay dib u duuleyso, wexeyna la yimaadaan ajenda waqtiyeysan oo ay soo diyaarsadeen, sida badanaaba dhacdana, wexey marka hore ka warbixiyaan shaqooyinka wanaagsan ee ay ka wadaan degaanka ay ka taliyaan mas’uuliyiinta ay u yimaadeen, ama dalka oo idil marka ay la hadlayaan dowladda dhexe, waxaa kaloo ay ka hadlaan haddii ay jiraan caqabado hor taagan habsami u socoshada howlaha gargaarka bani’aadminimo ee ay wadaan, waxaa xiga oo ay ka hadlaan haddii ay jiraan barnaamijyo gargaar oo cusub oo ay doonayaan iney bilaabaan, waxaa kaloo ay ifiyaan haddey jiraan masiibooyin cusub oo u baahan in si wadajir ah cabasho (appeal) loogu gudbiyo deeq bixiyeyaasha lana codsado gargaar hor leh. Intaa kaddib, waxaa caada ah iney Ururrada Caalamiga ah ka hadlaan, haddii ay jiraan, awaamir ka soo baxday, ama faragelin ka timid dhinaca dowladda oo taabaneysa qaabka iyo nidaamka ay ku socdaan howlaha gargaarka bani’aadminimada iyo barnaamijyada kale ee ay hey’aduhu ka shaqeynayaan, waxaa intaa dheer ayagoo ku andacooda inaan la fara gashan karin howlahooda, dhaqdhaqaaqooda, ciddey la kulmayaan, ciddey la shaqeynayaan iyo sidey u qabanayaan shaqada, isla markaana wexey digniin ku bixiyaan, haddii aan laga deyn faragelinta iney joojin doonaan howlaha ay wadaan oo idil, ayagoo dhinaca kalana u sheega mas’uuliyiinta ay la hadlayaan iney mas’uuliyadda wixii hallaabana ay qaadi doonto ciddii carqaladeysa gargaarka bani’aadminimo ee lagama maarmaanka u ah shacabka Soomaaliyeed ee tabaaleysan. Dhinaca kale, wexey mar walba oo la is qabto xusuusiyaan madaxda ay la hadlayaan iney suurtagal tahay iney wax ka qabtaan barnaamijyo hore looga codsaday oo dhaqaale yari awgeed u xayirnaa ayagoo misana tilmaama iney wax walba ku xiran yihiin sidey mas’uuliyiintu (madaxda Soomaalida) u noqdaan la-shaqeeyeyaal (supportive). Intaa kaddib, hadduu shirku ahaa mid ay la qaadanayeen madaxda dowladda cusub, ajendaha ugu dambeeya ee laga wada hadlayo ayaa wuxuu noqdaa muhiimadda ay leedahay in laga shaqeeyo sidii ay wasaaradaha kala duwan ee dowladda u noqon lahaayeen kuwo shaqeeya. Marka arrinkan la soo hadal qaadana wexey ugu horreyntii ka cawdaan inaan la heli karin dhaqaale macno leh oo wax u tari kara dowladda cusub, ayagoo sheega iney deeq bixiyeyaashu ka caga jiidayaan iney dhaqaale badan geliyaan waddanka Soomaaliya, wexeyna qiil ka dhigaan dhibka ka jira Soomaaliya inuu daba-dheeraaday, waqtiga la joogana uusan u ekeyn inuu yahay mid dhamaanaya. Wexey intaa raaciyaan in loo baahan yahay iney dowladdu dhinaceeda ka raadiso dhaqaale, ayagoo dhinaca kalana si aad ah ugu celceliya una sheega madaxda dowladda cusub iney Qarammada Midoobay aqoonsan tahay, garab taagan tahay, diyaarna u tahay iney la shaqeyso dowladda cusub, iyo iney diyaar u yihiin iney dowladda cusub kala shaqeeyaan sidii sare loogu qaadi lahaa kartideeda. Ugu dambeyntii, wexey tusaaleeyaan in loo baahan yahay iney isku xirmaan oo wada shaqeeyaan hey’adaha caalamiga ah iyo wasaaradaha dowladda ee isku shaqada ah. Shirkii qiimaha lahaa ee ay isku soo hor fariisteen ururrada caalamiga ah iyo madaxda dowladda cusubna wuxuu ku dhamaadaa kaararka booqashada (visiting cards) oo la is weydaarsado, waxaana sida badan xiga shir jaraa’id oo hal dhinacle ah oo ay hey’adaha caalamiga ah qabtaan ayagoo shacabka Soomaaliyeed iyo caalamkaba u sheega inuu shirku waxtar weyn lahaa guulna ku dhamaaday oo ay wada shaqeyntu socon doonto, loona baahan yahay in loo daneeyo dadka maatada ah ee Soomaaliyeed ee u baahan in loo gargaaro, ayadoo haddana wax aan hadal aheyn oo qabsoomay oo anfacaya dowladda cusub eysan jirin.

Riwaayadda 2aad

Marka ugu horreysa ee uu mid ka mid ah madaxda qaranka xiriir la sameeyo mas’uulkii ka socday ururka la shaqada ah ee ay is barteen si ay dib isugu arkaan oo si tifaftiran ugu wada hadlaan qaabka ay u wada shaqeyn karaan, waxaa loo sheegaa inuusan is araggu fududeyn, loona baahan yahay in la sii qorsheeyo, ayadoo lagu wargeliyo iney jiraan hey’ado kale oo ayagana qaabilsan shaqada, sidaa darteedna loo baahan yahay in laga shaqeeyo sidii ayagana loogu qancin lahaa iney shirka ka soo qeyb galaan. Waxaa kaloo mas’uulka la baraa iney howlwadeennada hey’adaha yihiin dad mar walba ku maqan safar-shaqo ama ay dhici karto iney leeyihiin ballamo culus oo shaqo oo eysan baajin karin iyo iney xataa suurta gal tahay iney qaarkood ku maqan yihiin fasaxyo, sidaa darteedna ay aad u dhib badan tahay sidii loo heli lahaa maalin ay dhammaantood leeyihiin fursad ay uga soo qeyb geli karaan shirka. Waxaa kaloo mas’uulka la xusuusiyaa iney dhib badan tahay, waqtina qaadaneyso, sidii si wadajir ah oggolaansho (security clearance) loogu heli lahaa tiro badan oo ah mas’uuliyiinta ururrada kala duwan ee caalamiga, maadaama ay New York tahay meel sideedaba ad-adag oo dhib badan. Hadduu mas’uulka dowladda soo jeediyo inuu asaga ugu tago meesha ay joogaan ee ah Nairobi, waxaa marka hore loo muujiyaa iney taladaa tahay macquul maadaama uu yahay qof keligii ah oo imaanaya meel nabad ah, dhinaca kalana waxaa loo sheegaa iney mar kasta muhiim tahay iney shirka ka soo wada qeyb galaan dadka loo baahan yahay oo idil oo uu shirku sidaa ku qiime badan yahay. Waxaa kaloo loo sheegaa in loo baahan yahay in la qorsheeyo sidii asaga lagu keeni lahaa oo diyaarad loogu heli lahaa iyo iney dhinacyada ay quseyso oo idil isla oggolaadaan arrinka ugu muhiimsan oo ah cidda bixineysa kharashkiisa maalmaha uu joogo Nairobi, ayadoo haddana lagu war geliyo ineysan lacag la’aani jirin balse loo baahan yahay in la helo meeshii laga dabooli lahaa, waxaana la baraa iney jiraan laba baaritaan marka laga hadlayo kharash bixinta, midka deeq bixiyeyaasha iyo midka hey’adda, labaduna eysan oggoleyn in la bixiyo kharash aan hore loo oggolaan. Ugu dambeyntii, mas’uulkii oo yaaban ayaa lagu yiraahdaa waa sababta aan kuu iri sida loo maleynayo shirku uma fududa oo wuxuu u baahan yahay in la qorsheeyo, kaddibna waxaa lagula taliyaa inuu ka war dhowro hey’adda oo ka shaqeyn doonta siduu ku iman lahaa iyo siduu u qabsoomi lahaa shirka, wada hadalkiina sidaa ayuu guul ugu dhamaadaa, ayadoo ay wada shaqeyntu socon doonto loona daneynayo dadka matada ah ee Soomaaliyeed ee u baahan in loo gargaaro, ayadoo haddana wax aan hadal aheyn oo qabsoomay oo anfacaya dowladda cusub eysan jirin.

Riwaayadda 3aad

Culeyska saaran guud ahaan dowladda cusub, waxaa dheer culeys si gaar ah u saaran qofka loo magacaabo xil wasaaradeed; waxaa indhaha ku haya shacabka, madaxda ka sarreysa ee xilka u magacawday, jaalleyaasha (colleagues) kula jira golayaasha, reerka uu magacooda kursiga ku fadhiyo, qaraabadiisa hoose iyo saxiibbada uu leeyahay intaba; wexey qiimeynayaan kartidiisa shaqo, inuu yahay qof ka bixi kara xilka loo magacaabay iyo inuu yahay qof wax u qaban kara intaba. Dad badan oo Soomaali ah oo isugu jira ganacsato, aqoonyahanno, siyaasiyiin hore, shaqaalihii dowladdii burburtay, howl-wadeenno Soomaali ah oo u shaqeeya ururrada caalamiga iyo hey’adaha ajnabiga ah iyo muwaadiniin caadi ah intaba wexey aaminsan yihiin “siduu dalku u noqday dowlad la’aan, sannadkii 1991dii, ilaa iyo waqtiga la joogo, in Soomaaliya laga xukumo Nairobi isla markaana ay xukumaan Ururrada Caalamiga ah, kuwaa oo aanan dooneyn inuu dalkan ka baxo xaaladda uu ku jiro ama yeesho dowlad wax qaban karta, sidoo kalana wexey aaminsan yihiin iney ururradan u shaqeeyaan siyaabo kala duwan oo aan la garaneyn, lagana yaabo xataa iney qaarkood lug ku leeyihiin dhibka aan dhamaaneyn ee ka jira dalka iyo sababta ay Soomaaliya u degi la’dahay, ayagoo ku nisbeeya in dhaqaale farabadan lagu cuno magaca Soomaaliya. Dadkan, mar kasta iyo meel kasta oo ay ku arkaan mas’uul cusub oo ka tirsan dowladda, kaddib marka ay ka wareystaan xaaladda dowladda, fahmaanna ineysan jirin wax macna leh oo u qabsoomay dowladda cusub, wexey si hagar la’aan ah u fahamsiiyaan inuusan arki doonin cid u timaada oo wax la qabata, wexeyna u sheegaan inuu u baahan yahay inuu tago meesha laga maamulo arrimaha Soomaaliya oo ah Nairobi, hadduu rabo inuu dal iyo dadba wax u qabto. Waxaa kaloo ay u sheegaan, markuu halkaa tago inuu wax badan ogaan doono, baran doono dad badan oo isugu jira diblomaasiyiin, deeq bixiyeyaasha Soomaaliya siiya dhaqaalaha iyo kuwa u shaqeeya ururrada caalamiga ah ee gacanta ku haya dhaqaalaha caalamku ku deeqo Soomaaliya intaba, wexey weliba ku qanciya mar hadduu dul istaago qolooyinkaa iney wax badan la qaban doonaan oo uu soo heli doono dhaqaale ay wasaaraddiisa ku shaqa gasho. Wada hadalkiina sidaa ayuu guul ugu dhamaadaa, ayadoo ay wada shaqeyntu socon doonto loona daneynayo dadka matada ah ee Soomaaliyeed ee u baahan in loo gargaaro, ayadoo haddana wax aan hadal aheyn oo qabsoomay oo anfacaya dowladda cusub eysan jirin. Riwaayadda 4aad

Ururrada caalamiga ah ee ka shaqeeya Soomaaliya wexey deggan yihiin xerooyin (compounds) waaweyn oo ku yaala meelaha ugu qaalisan magaalada Nairobi. Xero kasta waxaa hor taagan dhowr qofood oo ah nabad-ilaaliyeyaal (security guards) u dhashay dalka Kenya, wexeyna qabaan amar ah ineysan u oggolaan inuu gudaha u soo gudbo, darajo kasta ha lahaadee, qof aan magaciisa hore loogu soo gudbin. Markaad istaagto irridda xero ka mid ah xerooyinka ay deggan yihiin, haddii aysan jirin cid kaa soo horreeysay, waxaad u baahan tahay inaad u sheegtid qofka qaabilsan diiwaan gelinta booqdeyaasha (visitors) magacaaga iyo cidda aad u socoto, kaddibna tustid warqad-aqoonsi (identification card) si laguu hubiyo, waxaa xiga in taleefan lagu wargeliyo qofkii aad u socotay, intaa kaddibna waa baaritaan, adiga iyo wixii aad sidato, kaddibna waxaad buuxineysaa diiwaanka (register) adoo qoraya taariikhda, magacaaga oo dhameystiran, jinsiyaddaada, hey’adda aad ka socoto, xilkaaga, qofkaad u socoto, ujeeddada booqashadaada, saacadda la joogo, lambarkaaga telefoonka, lambarka warqaddaada aqoonsiga, kaddib meelaha qaar waxaa lagaa reebayaa warqadda aqoonsiga, halka meelaha qaarna lagaa sawirayo, ugu dambeyna waxaa lagu siinayaa aqoonsi aad qoorta suraneyso oo ay ku caddahay inad tahay booqde. Irridda kore ee aad ka geleysid waxaa ku dadban biro qeyb ka ah sugidda nabadgelyada, sidoo kalana waxaa ku rakiban filim-qaaddo-amni (CCTV camera) taa oo kuu muujineysa inuu jiro xafiis gudaha ah oo haddana lagala socdo amniga. Markaad soo dhex gasho xerada, ishaada waxaa ku dhacaya gawaari aad u badan sida badanna ah Toyota Land Cruiser dhammaantoodna cusub, markaad dhismaha soo gaartana wexey indhahaaga ku dhacayaan gabdho qaabilsan soo dhaweynta (receptionists), kuwaa oo mar labaad ku weydiinaya cidda aad u socoto, dabadeedna ku fadhiisinaya si ay u war geliyaan qofkaad u timid. Haddaad tahay mas’uul sare, sida wasiir, wexey u badan tahay inuu fadhigaaga kuugu yimaado qofkaad u socotay, oo sida badan ah mas’uulka u sarreeya hey’adda, si aad isugu soo raacdaan xafiiskiisa, qol yar oo ka soo horreeya xafiiskiisa waxaa fadhisa xogheyntiisa gaarka ah, markaad soo gasho gudaha xafiiskana waxaad si fudud u arkeysaa qariidadda waddankaaga oo suran darbiga ka dambeeya miiska uu ku shaqeeyo. Wax ka yar hal daqiiqo markaad fadhiso waxaa soo geleysa gabadhii xogheynta aheyd wexeyna ku weydiineysaa waxaad jeceshahay inaad cabto; shaah, bun, biyo caadi ah, iwm. Markaad sii fiiriso xafiiska, haddey tahay markii kuugu horreysay ee aad qolooyinkan u timaado, waxaa dib maskaxdaada ugu shidmaya filim ku saabsan wixii aad soo aragtay oo idil, laga soo bilaabo markaad soo gaartay aagga ay ku taallo xero-xafiiseedka (compound) ilaa iyo xafiiska aad dhex fadhiso, kaddibna waxaad soo xusuusaneysaa oo aad qireysaa inuu run ahaa warkii hore laguugu soo sheegay, maantana aad hor fadhiso nin ka mid ah nimanka xukuma dalkaaga ee haya wixii dhaqaale ahaa ee wax loogu qaban lahaa, waxaa kaloo kuu soo baxaya inaad hor fadhiso nin ka awood badan marka la isku geeyo Madaxweynaha Soomaaliya, Guddoomiyaha Baarlamaanka, Ra’iisulwasaaraha Xukuumadda, adiga Wasiirka ah, Xukuumadda aad ka tirsan tahay, Baarlamaanka dalkaaga, iyo dhammaan dowladda aad ku jirto ee ay Soomaali badan ka mid noqoshadeeda isu dishay oo ay qaar badan u dhinteen, welina ay kuwo badan qoriga u sitaan ayagoo doonaya iney ka mid noqdaan. Waxaa kaloo kuu sii sawirmaya inaad hor fadhiso nin ku soo saari kara hadduu doono oo kugu kaalmeyn kara inaad magac iyo sharaf ku dhex yeelato dalkaaga, dadkaaga iyo dowladdaada, kuguna saacidi kara iney intii qiimeynta kula daba taagneyd kuu aragto inaad karti badan tahay oo aad qaban kartid ama u qalantid xilka laguu dhiibay, ama qof hadduu rabo albaabada kaa soo xiran kara, kaana soo saari kara qof aan waxba u qaban dalkiisa iyo dadkiisa, xilka loo magacaabayna ka soo bixi karin. Mas’uulkan sare, markuu fahmo ujeeddada imaatinkaaga iyo bahidaadaba, waqti badan kuma sii lumiyo dhegeysigaaga, wuxuuna durbadiiba u yeeraa qof ka mid ah shaqaalaha ka hooseeya sida badanna ah agaasime qaabilsan shaqooyinka fulinta, asagoo markuu iskiin baro kuu soo jeediya inaad agaasimihiisa isu raacdaan xafiiskiisa si aad uga munaaqashootaan barnaamijka aad u socotid, dhinaca kalana wuxuu dalbaa in lala soo socodsiiyo wixii aad isla garataan. Marka aad ka soo baxdo xafiiska, su’aalaha ugu horreya ee dhegahaaga ku soo dhaca ee uu ku weydiiyo agaasimaha aad isi soo raacdeen wexey noqonayaan kuwo ku saabsan goorta aad timid Nairobi, muddada aad joogi doonto, meesha aad ku soo degtay iyo inaad ku timi taksi oo uu kuu fadhiyo iyo haddaad ku timid qaab kale, asagoo kuu soo jeediya hadduu taksi kuu fadhiyo inaad iska dirto intii uu kugu socon lahaa kharash, darawalkiisuna ku celin karo iyo su’aalo la mid ah, kaddibna waxey u badan tahay inuu kuu sheego inaad nasiib badan tahay oo aad timid asagoo jooga, maadaama uu muddo ku maqnaa safar shaqo soona maray dalka oo idil ama hadda safar yahay soona mari doono Hargeisa, Boosaaso, Beledweyne, Jowhar, Marka iyo Beydhabo. Dhinaca kale, inta eydaan gaarin xafiiskiisa, waxaa suurtagal ah inuu kuu soo jeediyo inaad marka hore barato mas’uuliyiinta kala duwan ee hey’adda dabadeedna aad ku leexataan xafiisyo kala duwan halkaana aad ku barato dad kala duwan oo mas’uul ka ah shaqooyin kala duwan, kuwaa oo u badan dhallinyaro u dhalatay wadammada reer galbeedka (deeq bixiyeyaasha) iyo dhowr haween ah oo iyagu ah xogheyno dhalashadoodu tahay Kenyan. Waxaa kaloo suurtagal ah inaad mid ka mid ah xafiisyada ku aragto qof ama laba ka tirsan shaqaalaha Soomaalida ah ee uga shaqeeya gudaha Soomaaliya iyo mid ama laba kooxood oo ka kala socda maamullada kala duwan ee ka jira dalka ama ururro samafal oo waddani ah oo loo keenay tababarro (workshops) kala duwan, kuwaa oo dhammaantood ka shaqeeya howsha aad u tahay wasiirka. Markaad soo gashid gudaha xafiiskiisa ee ay haddana indhahaaga qabtaan qariidadda waddankaaga iyo feylal kala duwan oo ay ku kala qoran yihiin magacyada gobollada dalkaaga, siduu u habeysan yahay xafiiska, kombutarka iyo daabacaha ( printer) miiska saaran iyo sawirka caruurtiisa ee muujinayana farxadda ay qabaan, taleefoonka dhex yaala xafiiska ee dabcan u furan gudaha iyo dibadda, xogheynta gaarka ah ee ay ka muuqato iney u jajaban tahay shaqada oo ayado aan loo yeerin idinka soo daba geleysa xafiiska si ay ugu gudbiso fariimaha telefoonnada ay u heyso una xusuusiso inuu u diyaar garoobo shirka galabta ee ay leeyihiin dhammaan madaxda qeybaha kala duwan ee hey’adda, kaddibna kuu weydiiso waxaad jeceshahay inaad cabto. Markuu ku baro xoghayntiisa una sheego inaad tahay Wasiir ka tirsan dowladda Soomaaliya sida ay ayaduna durbaba kuugu sheegto inuu agaasimaha yahay qof Soomaalida u roon aadna uga fikira, waxaa maskaxdaada ku soo dhacaya oo aad is weydiineysaa su’aasha ah “Ma Anigaa ah Wasiir mase qofkan aan hor fadhiyo?” Waxaa haddana isla markiiba kuu muuqanaya: -         Dhaqaalaha aad weyday inuu asaga hayo -         Mushaarka iyo sahayda safarka aadan qaadan inuu asaga qaato -         Diyaaradda aad heli weyday inuu asaga helo -         Xafiiska aadan laheyn inuu asaga leeyahay -         Shaqaalaha aad qoran kari weyday inuu asaga qortay -         Kormeerka aad sameyn kari weyday inuu asaga sameeyo -          Kalsoonida aad caalamka ka weyday inuu asaga heysto -         Shacabka aad qancin kari weyday inuu asaga qanciyo -         Kartida aadan laheyn inuu asaga leeyahay -         Shaqadii aad laheyd inuu asaga hayo -         Wasiirkana uu asaga yahay

Kaddib markaad dhegeysato agaasimaha naxariista badan warbixinta kooban ee ku saabsan shaqada xafiiskiisa, asagoo mar walba eegaya saacadda derbiga suran kana cabanaya siduu waqtigu u dheereynayo ayaa waxaa dhegahaaga ku soo dhacayo su’aalo badan oo uu ku weydiinayo asagoo dhinaca kalana raacinaya faallo kuu muujineysa inuu wax badan ka og yahay waxa ka jira Soomaaliya, qiyaasi karana sida ay wax noqon doonaan. 1)      Dowladdiina ka warran, xaalka ay ku sugan tahay waa sidee? Shacabka sidee idiin arkaan? Ma idin soo dhaweynayaan? Waxaan dareemi karaa inaad ku dhex jirtaan xaalad culus, inaad Soomaaliya wax ka qabataanna runtii wey dhib badnaan doontaa. Nabadgelyo ma jirto, deeq bixiyeyaashu diyaar uma aha iney dowladda kaalmeeyaan, dowladdu weli salka ma dhigan, dakhlina idinma soo galo. Waxaan ka soo shaqeeyay wadammo ay ka dheceen dagaallo sokeeye, waaya arag ayaana u ahay arrimahan oo idil, warkeyga meel ku qor, Soomaaliya iney sidii hore ee ay aheyd iyo wax u dhow noqoto wexey qaadan doontaa waqti aad u dheer, wexeyna u baahan tahay dadaal iyo adkeysi badan, waana iney dad badan oo dadkiina ah u istaagaan sidey Soomaaliya wax uga qaban lahaayeen oo u dhibtoodaan (sacrifice), laakin Somaaliya waa waddankaagii, adaana iiga aqoon badan, waxaad tahay WASIIR. Ii warran sidee wax u aragtaa intii aad hadda ka shaqeyneysay arrimaha Soomaaliya. 2)      Ka raali ahaw su’aasheyda, wax badan kalama socdo dowladdiina, Adiga xafiis ma leedahay? Wasaaradda xaggee xaruun u ah? Shaqaale ma leedahay wasaaradda? Yaa siiya mushaarka? Kombiyutarro iyo daabacayaal la’aantood, adduunkan casriga ah lama shaqeyn karo, side u heysataan? Qalab xafiiseed, sida kuraas iyo miisado ma heysataan? Qalabka lagu shaqeeyo (stationery) aad ayey u dhib badan yihiin, xafiiskeyga ayaan ogahay, sidee ku heshaan? Waxyaabaha yar-yarka ah waa idinka caawini karnaa haddaad u baahan tihiin, waa wax aannu ku filan nahay hey’ad ahaan, waayo haddii eydaan intaa helin ma shaqeyn kartaan, waana aan ogahay inuu culeys (pressure) badan idin saaran yahay oo ay dadku indhaha idinku hayaan. 3)     Sidaad u timid halkan ma la xiriirtay deeq bixiyeyasha? Ogow aad ayaad ugu baahan tahay inaad deeq bixiyeyaasha aragto, weliba inta aad halkan joogto waxaa loo baahan yahay inaad isku daydo sidaad ugu qancin laheyd iney ku saacidaan, waxaa dhab ah haddaan lagu saacidin inaadan waxba qaban kareyn. Waan ogahay, waqti ayey qaadan doontaa in la qanciyo deeq bixiyeyaasha, dhibka naga qabsada ayaan ogahay markaan barnaamij yar ka codsanno, ma garanaayo sababta, waxaan ogahay wadammo aan hore uga soo shaqeeyay oo xaalkoodu ka fiican yahay Soomaliya oo ay deeq bixiyeyaashuna lacagta kula soo raadsanayaan, lacag badanna wey siiyaan wadammadaa, laakin Soomaaliya oo qof walba og yahay sidey tahay iyo dhibka ka jira, ma ay oggola iney lacag shaqo fiican lagu qaban karo ku deeqaan, haddana sidaan horeba kuu iri waa inaad dulqaadataan, adiga iyo wasiirrada kula midka ah, haddaad rabtaan inaad wax u qabataan waddankiina. Waan kaa saacidi karnaa dhinacaa, haddaad u baahan tahay, waxaan naqaan sidey dadkaan (deeq bixiyeyaasha) isugu xir-xiran yihiin, mid iyo laba ayaan u baahannahay inaan gelinno fikirka ayagaana keenaya kuwa kale, adaa i soo war gelin doona haddaad rabto inaad la kulanto, waana muhiim ee ogow, waxaad tahay wasiir, Soomaaliya adaa lagaa rabaa inaad u hadasho. 4)      Nairobi waan aqaan, waa qaali, xagee ku soo degtay? Goormaad timid? Muddo intee la eg ayaad joogi doontaa? Yaa kharashka kaa bixiya? Haddii aadan helin cid kaa bixisa kharashka, joogista halkan waa dhibato, suurta galna ma aha inaad jeebkaaga iska debberto, inkastoo aan la yaabo Soomaalida sidey isugu dhex debberaan Nairobi, ma arag dad ka karti badan, si aad ahna wey isu caawinaan, waa waxa keliya ee ay ku badbaadeen. Calaa kulli xaal dhinacaas xataa waan kaa saacidi karnaa, walow ay qolooyinkeena xisaabaadka iyo maamulka lacagta aad u dhib badan yihiin, deeq bixiyeyaashuna ay si qeyru macquul ah noola xisaabtamaan, haddana waxbaan ka qaban karnaa arrintaa, waxaad tahay Wasiir, waad u bahan tahay in lagu saacido si aad u shaqeyso, dana gaar ah kama shaqeysid ee waxaad sideenoo kale u shaqeysaa shacabka Soomaaliyeed, adaase ii sheegi doona waqtigeeda. 5)       Waxaan iska ilaaway inaan ku weydiiyo, weli ma aadan hor fariisan hey’adaha ka shaqeeya qeybtan (sector), sow ma ogid inaad tahay mas’uulka ugu sarreeya Soomaaliya ee qeybtan? Waxaad ka tirsan tahay dowladda, waxaad wakiil ka tahay waddanka iyo shacabka, annaga waxaan ka shaqeynaa dalkaaga, adigaa naga badiya baahida dadkaaga, waxaa loo baahan yahay inaad ka soo qeyb gasho shirarka oo aad shir guddomiso, fahamsiiso siyaasadda dowladda, dhegeysato aragtidooda, ogaato sida ay shaqadu u socoto, barato hey’adaha ka shaqeeya qeybtan, waxeyba kuu noqoneysaa fursad muhiim ah oo aad ku soo bandhigto baahida wasaaraddaada iyo qorshahiinna. Shirka soo socda wuxuu dhacayaa mar dhaw, waan kula soo socodsiinayaa si aad uga soo qeyb gasho, waana muhiim ee ogow. Ayadoo wejigaaga laga dareemayo is beddelka kugu dhacay, oo aad ku faraxsan tahay inaad qaadatay taladii lagu siiyay oo weliba aad go’aansatay inaad kharashka safarka iskaa u raadsatid markey madaxda kaa sarreysa waxba ka qaban kari waayeen, ayaad adoo aan garaneyn wax dhiman oo aad ku dari laheyd warka agaasimaha naxariista badan, maadaama uu kuu sheegay in dhinac walba lagaala shaqeynayo iyo weliba in si fudud laguula kulansiinyo hey’adaha aad u baahan tahay, ayaad warkaaga ku bilaabeysaa si de-deg ahna ugu afjareysaa mahad celin iyo inaad sheegto sida aad ugu faraxsan tahay iney hey’addu diyaar u tahay iney dhinac walba kaa saacidoo, waxaa kaloo aad si niyad ah ugu mahad celineysaa sida wanaagsan ee uu agaasimuhu kuu soo dhaweeyay kuuguna ballan qaaday inuu arrimo badan kaala shaqeyn doono. Ugu dambeyntii, waxaad ku heshiineysaan inaad soo diyaariso barnaamij ku saabsan baahida wasaaradda, waxa aad dooneysaan inaad qabataan wasaarad ahaan ee aad u aragtaan iney muhiim tahay in wax laga qabto kuna soo bandhigto shirka soo socda ee ay hey’adaha qeybtan yeelan doonaan. Waxaad ka soo bexeysaa xafiiskii agaasimaha adigoo qaba kalsooni ah iney hey’addu kuu aqoonsan tahay inaad tahay wasiir ka socda dowladda Soomaaliya, wada hadalkana u arka inuu guul ku dhamaday, wada shaqeyn bilaabatay, ayadoo loo daneynayo dadka matada ah ee Soomaaliyeed ee u baahan in loo gargaaro, ayadoo haddana wax aan hadal aheyn oo qabsoomay oo anfacaya dowladda cusub eysan jirin.

Riwaayadda 5aad

Si dib loogu soo nooleeyo wasaarad baaba’day waxaa lagama maarmaan ah iney jirto xaruun ama meel ay ku shaqeyso, heysato qalab xafiiseed ka saacida shaqada iyo shaqaale aqoon leh, wexey kaloo u baahan tahay iney la kulanto hey’adaha caalamiga ah, kuwa ajnabiga ah iyo kuwa waddaniga ah ee qeybsaday shaqadeeda muddadii ay hawada ka maqneed, sidoo kalana si ay u ogaato xaaladda guud ee dalka marka laga hadlayo qeybtan, wasaaraddu wexey u baahan tahay iney fahamto inta ay la eg tahay baahida dalka, meelaha ay baahidu ka jirto, meelaha ay hadda ka socdaan shaqooyinka iyo cidda wadda shaqada, waxaa kaloo muhiim ah in la ogaato kharashka la hayo ee ku baxaya howsha socota, cidda bixisay kharashka ee saacidda qeybtan iyo qorshaha degsan ee tilmaamaya waddada lagu socdo si ay wasaaraddu ula qabsato, maadaama howshu tahay mid ku socotay qorshe eysan wasaaraddan cusub la socon. Ugu dambeyn, wasaaraddu wexey u baahan tahay iney xafiisyo ku yeelato dhowr xaruumood (gobollada iyo degmooyinka u muhiimsan shaqada wasaaradda ee ay si fudud u degi karto shaqana uga bilaabi karto) si ay wasaaradda u noqoto mid durbaba dhex gasha dadka. Markuu mas’uul wasaaradeed hor fariisto hey’ad ama hey’ado ka tirsan ururrada caalamiga ah ee uu hor dhigto qorshaha iyo bahida wasaaraddiisa, waxaa loo sheegaa in howsha ay hadda wadaan hey’aduhu ay tahay mid hore la isula oggolaaday; ururrada caalamiga ah, deeq bixiyeyaasha, mas’uuliyiinta iyo shacabka Soomaalida, sidaa darteedna eysan suurtagal aheyn in wax laga beddelo, balse loo baahan yahay in hadda laga sii fikiro waxa dambe ee la qaban doono ayadoo la tixgelinayo aragtida iyo fikirka uu qabo mas’uulka, waxaa kaloo la fahamsiiyaa inuu u baahan yahay inuu hor fadhiisto deeq bixiyeyaasha maadaama ay ayagu yihiin kuwa leh dhaqaalaha wax lagu qabanayo, sidoo kalana waxaa la fahamsiiyaa iney caadadu tahay in marka la gaaro bartamaha sannadka la diyaariyo loona gudbiyo deeq bixiyeyaasha qorshaha sannadka soo socda haddana ay dhawdahay waqtigii howshaa la dhaqaajin lahaa. Ugu dambeyntii waxaa si wadajir ah hoosta looga xarriiqaa in sida keliya ee wax loogu qaban karo wasaaradda ay tahay in marka hore la qanciyo deeq-bixiyeyaasha oo ay oggolaadaan iney daboolaan baahida deg-degga ah ee wasaaradda, maadaama dhaqaalaha ay hadda bixiyaan iyo baahida jirta aheyn wax isu dhigma, sidoo kalana waxaa la baraa iney ururrada caalamiga ah waqtigan la joogo hor taagan yihiin albaab kasta oo deeq bixiye si ay u helaan lacag wax looga qabto arrimaha aadka muhiimka u ah ee taagan. Shirka waxaa ka soo baxa mas’uulkii oo u gudbiyay hey’adihii shirka ka soo qeyb galay warbixin isugu jirta baahida jirta ee wasaaradda, dhinacyada loo baahan yahay in xoogga la saaro ama meelaha sida aadka ah ugu baahan in wax laga qabto, balse dhinaca kale uu mugdi weyn uga jiro sida ay hey’adahan ugu heellan yihiin iney wax kala qabtaan dib u howl gelinta wasaaradda. Sidoo kalana waxaa shirka ka soo baxa mas’uulkii oo ay markan jihadii ka luntay, maadaama deeq bixiyeyaasha iyo hey’adaha caalamiga ah ay qolo walba leedahay waa in qolada kale la arko iyo weliba ayadoo eysan fududeyn in ayagoo wada jira la arko, kaddibna waxaa ku bilowda welwel hor leh oo ku saabsan kharashka hoteelka iyo midka ay ka rabaan ganacsatada ahalka la ah ee jooga Nairobi ee uu lacagta kaga amaahday inuu u heli doono oo ay kaalmeyn doonaan qolooyinka uu soo gaaray. Intaa kaddib mas’uulka wuxuu u dhaqaaqaa siduu xal ugu heli lahaa kharashka uu ku galay Nairobi ee laga rabo, wuxuuna dalka ku soo laabtaa asagoo u arka inuu safarkii uu ku tagay Nairobi ahaa guuldarro kuna qanacsan ineysan ururrada caalamiga ah diyaar u aheyn iney boos u banneeyaan dowladda cusub iyo asagoo qaba aragti ah in loo baahan yahay iney dowladdu tallaab cad ka qaado ururrada caalamiga ah ee ka shaqeeya Soomaaliya haddii ay dooneyso iney yeelato sal adag oo hanato kalsoonida shacabka, ayadoo haddana wax aan hadal aheyn oo qabsoomay oo anfacaya dowladda cusub eysan jirin

Riwaayadda 6aad

Mar ay dowladda ku meel gaarka ah ka tallaabsatay saddex meelood laba (2/3) cimrigeedii, ayadoo magac ahaan u jirta balse wax kaloo ay qabatay oo ay ummaddu ku qanci karto eysan jirin, oo ay xataa qaar badan oo ka mid ah mas’uuliyiinta dowladda ku qanceen in aan wax qabsoomayaa jirin, ayadoo ay dhinaca kalana ururrada caalamiga ah weli ku dhaqmayaan falsafadda tilmaameysa qawda maqashii waxna ha u qaban, ayaa waxaa soo if baxa ciil iyo caro (frustrations) fara badan oo ay qabaan mas’uuliyiin badan ee dowladda, ayagoo ka careysan I.           Sidey ururrada caalamiga ah u jaha wareerinayaan dowladda cusub, si walba oo ay mas’uuliyiinta dowladdu isugu dayaan iney qanciyana uusan qaab-dhaqankooda waxba iska beddeleyn. II. Go’aanka deeq bixiyeyaasha ee ah iney wax walba ee kaalmo ah ee ay siinayaan Soomaaliya, shacab iyo dowladba, u soo marsiinayaan Ururrada Caalamiga ah. III. Is eedeyn fara badan iyo xil ka qaadis is-daba-joog ah ee ku socota mas’uuliyiinta kala duwan ee dowladda (wasiirrada iyo ku-xigeennada) oo ay sabab u tahay wax qabasho la’aanta xukuumadda, taa oo haddana ka soo jeedda iska daba wareejinta ururrada caalamiga ah. IV. Muddadii dowladda oo gabaabsi sii noqoneysa waqtina uu ka lumayo dowladda iyo shacabka Soomaaliyeed. V.       Dacaayadaha faraha badan ee ka soo yeeraya qeybaha kala duwan ee warbaahinta kuwaa oo fahamsiiya shacabka Soomaaliyeed ineysan dowladda ku meel gaarka ah laheyn karti ay wax ugu qabato dalka iyo dadka, sidey u dhan yihiinna ay ku fashilmeen mas’uuliyaddii ay hayeen, markan wixii ka dambeeyana ay habboon tahay iney meesha ka tagaan. VI. Dhaliilka mas’uul kasta, sida goonida ah, uga so gaaraya xaasaska, caruurta, ehelada iyo saaxibbada uu leeyahay, kuwaa oo markey ku qancaan ineysan jirin wax qabsoomaya ku cadadiya inuu dan kale raacdo dowladda fadhiidka ah. VII. Isi soo taridda sumcadda mucaaradka hubeysan, indhaha caalamka iyo bulshada Soomaaliyeed hortoodaba, ee ay ku muujinaya kartida ay leeyihiin ayagoo dila mas’uuliyiinta dhibban ee waqtigooda ku lumiyay sidey dowladdu u noqon laheyd mid wax qabaneysa VIII. Ururrada caalamiga iyo hey’adaha ajnabiga ah oo aan marnaba oggolaan iney mas’uuliyiinta dowladda Soomaaliyeed wax ka su’aalaan ama baaraan sida ay ka yeelaan dhaqaalaha iyo noocyada kala duwan ee mucaawinada ah ee loogu soo dhiibo Soomaaliya. Ciilka iyo carada ay qabaan qaar badan oo ka mid ah mas’uuliyiinta dowladda kuna saabsan Ururrada Caalamiga ah wuxuu gaaraa heer ay qaataan aragtiyo lagu soo ururin karo 1.      Ururrada Caalamiga ah ineysan dooneyn iney dowladdu noqoto mid wax qabata. 2.      Ururrada Caalamiga ah ee ka shaqeeya Soomaaliya iney la mid noqdeen una shaqeeyaan sida hey’adaha samafalka (NGOs) isla markaana aan loogu fadhin iney oggoladaan iney dowladdu shaqeyso (conflict of interest), maadaama ay taasi keeni doonto inuu dalku yeesho dowlad si buuxda mas’uul uga ah una hadasha shacabka isla markaana u qabata wixii shaqo ah. 3.      Dhaqaalaha u suurta geliya Ururrada Caalamiga iney mushaar iyo gunno fara badan qaataan, gawaari qurux badan ku socdaan, guryo iyo xafiisyo qaali ah ku noolaadaan isla markaana maqaayado qaali ah wax ka cunaan ayagoo dhinaca kalana ka qaada kibir iyo isla weyni, kuna raaxeysta sida ay madaxda dalka uga daba ordayaan, inuu yahay dhaqaale lagu yaboohay Soomaliya, dagaalka jirana yahay mid ay Ururrada Caalamiga ah kula jiraan Dowladda Soomaaliya kuna saleysan yahay yaa dowlad u ah dalkan iyo yaase ku shaqeynaya dhaqaalaha faraha badan ee ay bixiyaan wadammada deeq bixiyeyaasha iyo shacuubtooda naxariista badan. 4.      Iney Ururrada Caalamiga ee ka shaqeeya Soomaaliya yihiinba cudurka (the virus) ama dhibka (the problem) ka jira dalka, haddii toos loo kaalmeeyo dowladda Soomaliyana inuu dhibku si deg-deg ah ku dhammaanayo. 5.      In loo baahan yahay in tallaab cad laga qaado Ururrada Caalamiga ah. Haddana, mas’uuliyiinta dowladda marnaba uma suurta gasho iney go’aan ka qaataan Ururrada Caalamiga ah, sababo badan oo loo nisbeyn karo waaya aragnimada shaqo ee ay mas’uuliyiinta dowladda leeyihiin, damiirkooda iyo qaab dhaqankooda ayadoo lagu soo ururin karo iney mas’uuliyiinta qaranka isugu jiraan: 1.      Kuwo waaya arag ah, aqoon leh, dowladda cusub horteed soo shaqeeyay, qunyar socod ah, ku qanacsan xilka ay ka hayaan dowladda, isku daya iney qabtaan wixii suurtagal ah, af yaqaanna dowladaha iyo/ama ururrada caalamiga ah isla markaana la macaamila iyo kuwo la mid ah kuwaa hore balse aan ku qanacsaneyn xilka loo magacaabay ama ay hayaan, diyaarna aan u aheyn iney dalka wax u qabtaan balse dano ay leeyihiin oo keliya kala macaamila ururrada caalamiga ah. 2.      Kuwo aan waaya arag aheyn, aqoon leh, markii ugu horreysay qabanaya mas’uuliyad sare, aad u jecel iney wax qabtaan, ururrada deeq bixiyeyaasha ahna ay durbadiiba isku dhacaan. 3.      Kuwo aqoon sare leh, aaminsan wax badan oo u suurta geli doona dowladda cusub ineysan jirin oo aanba isku dayin iney wax qabtaan, fiirsada danaha gaarka ah ee ay leeyihin kalana macaamila ururrada caalamiga ah. 4.      Kuwo ay aqoontoodu iyo waaya aragnimadoodu hooseyso, weligood aan qaban wax mas’uuliyad ah, garan waaya meel ay wax ka bilaabaan fahmina waaya afka mas’uuliyiinta hey’adaha caalamiga ah, shaqadoodana ku soo kooba oo keliya ka qeyb galka shirarka golaha wasiirrada. Ururrada Caalamiga ah wax dhib ah iskuma qabaan mas’uuliyiinta aan qanacsaneyn ee la macaamisha iyo kuwa aan aaminsaneyn ineysan wax badan oo u qabsoomi kara dowladda cusub jirin, wexeyse isku dhibtoodaan mas’uuliyiinta sida aadka ah isugu deyda iney wax muuqanaya qabtaan ama aaminsan dowladnimada. Dhinaca kale Ururrada Caalamiga ah waa dad waaya arag ku ah xagga la macaamilka dowladaha saboolka ah gaar ahaanna wadammada uu dhibku ka jiro, haddey la kulmaan cadaadis fara badan waxaa dhacda 1.      Inuu mas’uul sare oo ka socda dowlad weyn oo ka mid ah deeq bixiyeyaasha la soo xiriiro madaxda sare ee dalka, kaa oo u sheega iney dowladdiisu ku qanacsan tahay howlaha ay ururrada caalamiga ah ka wadaan dalka Soomaaliya iyo inuu ka shaqeynayo sidii Soomaaliya wax loola qaban lahaa, laakin loo baahan yahay iney ayadana dhinaceeda dadaasho oo taageerto (support) dadaalka loogu jiro sidii sare loogu qaadi lahaa heerka nolosha shacabka Soomaliyeed, saa darteedna loo baahan yahay ineysan madaxda iyo mas’uuliyiinta dowladdu cadaadis badan saarin howl-wadeennada ururrada caalamiga ah maadaama ay yihiin dad aad waaya arag u ah waxbana aan ka hagran wadammada ay ka shaqeeyaan. 2.      Iney qaar ka mid ah deeq bixiyeyaasha si toos ah ugu sheegaan mas’uulka sida aadka ah culeyska (pressure) u saara ururrada caalamiga ah, inuusan aheyn mas’uul la soo doortay ee uu yahay mid la soo xulay, isla markaana ay la gudboon tahay inuusan caqabad ku noqon howlaha gargaarka ee laga wado dalka. 3.      In mas’uulka dowladda ku meel gaarka ah dusha looga yimaaddo ayadoo ay la soo xiriiraan mid ama qaar ka mid ah madaxdiisa ka sarreysa ama kuwa ka odeysan oo loo sheego inuu u baahan yahay inuu fahmo muhiimadda ay ururrada caalamiga ah u leeyihiin dowladda oo uusan ka hor iman isla markaana uu xusuusnaado maahmaahda dheheysa “gacantaadan goyn karin waa la dhunkadaa”. Go’aanka madaxda Soomaalida ee ku saabsan iney tallaaba ku habboon ka qaadaan Ururada Caalamiga wuxuu ku dhamaadaa iney go’aansadaan iney waqtiga la joogo dul qaataan oo qun yar socod noqdaan si ay wada shaqeyntu u socoto, ayadoo loo daneynayo dadka maatada ah ee Soomaaliyeed ee u baahan in wax loo qabto, ayadoo haddana wax aan hadal aheyn oo qabsoomay oo anfacaya dowladda cusub eysan jirin.

Qaab dhaqan Cusub - Dowlad iyo Shacab Dadka Soomaalida ah wexey aad u jecel yihiin iney ku noolaadaan nolol qurux badan, joogaan magaalooyin qurux badan, degaan guryo qurux badan, ku socdaan gawaari qurux badan, xirtaan dhar qurux badan, kuna sheekeystaan baarar qurux badan, wexeyna intaa oo idil u doontaan haddana ka helaan wadammo ay dadkii lahaa dhiseen; qurxiyeen, nidaam iyo sharci u sameyeen, horumarna gaarsiiyeen, wexeyse dantooda iyo sharaftooda ku jirtaa, intii ay dad noloshooda sameystay kula daaran laahaayeen, iney waddankooda ka dhigaan mid ay ka heli karaan qaabka ay jecel yihiin iney u noolaadaan.

Qaab Dhaqan Cusub

Hordhac

Dadka Soomaaliyeed, gaar ahaanna xoolo dhaqatada hadba meel u guurta, waxaa muddo aad u dheerba caqabad ku ahaa oo ka hor taagnaa iney hore u mariyaan waddankooda, gaarsiiyaanna heer uu dhaqaalahiisa kobco, si ay ayagana uga helaan nolol wanaagsan, qaab dhaqankii iyo qaab fikirkii ay lahaayeen ee ay kala soo guureen miyiga kana dhigeen midka ay noloshooda magaalo ku dhisan tahay isla markaana ay isku maamulaan. Dhaqankan wuxuu salka ku wataa: qabiileysi, dhac, boob, dil iyo qab (isla weyni) waalli ah oo ka soo saara qofka liita ee aan waxba heysan wax badanna qabsan karin mid haddana kibir badan, isla weyn, isla quman, danna aan ka laheyn cid iyo wax kale, sidoo kalana dadka Soomaalida wexey caan ku yihiin colaado iyo dagaallo joogto ah oo dhexdooda ah iyo kuwo kala dhexeeya wadammada deriska la ah, jahli, faqri, gaajo, karti yari dhinaca shaqa-gacameedka, qabiileysi, eex, jaad cunid xad dhaaf ah, dhir jarid, boob iyo dhac joogto ah oo ay u geystaan hantida gaarka ah iyo midda ummadda, shaxaad, been ku noolaansho, iwm…waxaana intaa oo idil ka sii daran iney dowladdii ay maamuleen muddadii yareyd ee soddonka sano aheyd ka dhaxleen waaya aragnimo gurracan (negative experience), taa oo ka soo saartay iney noqdaan dad aan si caadi ah u fikiri karin una noolaan karin, ilaa ay u baahdaan in la kala dhex galo lana kala ilaaliyo ayagoo haddana cid walba ee isku deyday iney arrimahooda wax ka qabatana ku eedeeyay iney ujeeddooyin kale leeyihiin, dadkana wexey maanta ugu jecel yihiin ciddii kasta oo arrimahooda ka dhowrsatay.

Waqtiga la joogo, Somaliya wexey ugu horeysa wadammada sabolka ah ee uusan shacabkeedu laheyn aqoon iyo karti ay kula soo bixi karaan isla markana uga fa’ideysan karaan kheyradka dabiciga ah iyo kuwa macdaned ee ay leyihiin, waxana intaa u dheer dagaallo joogto ah oo ka soo bilowday dabayaaqada sannadihii siddetanaadka (1980s) ee welina socda oo ay dad aad u badanna ku la’den welina ku la’anayan, hanti aad u fara badan oo isugu jirta kuwo gaar loo leyahay iyo kuwo umadda ka dhexeeya intabana ay ku burbureen, haddii afka reer guuraga xoolo dhaqatada ah lagu sheegana ay dad iyo duunyaba ku la’deen. Sidoo kalana dagaallada sokeeye wexey ka soo saareen dad aad u badan oo Soomaali ah kuwo aan laheyn damiir iyo shaqsiyad wanaagsan, kuwaa oo aan u naxariisan dadka maatada ah kulana kaca dembiyo ka dhan ah bani’aadamka.

Shacabka Soomaaliyeed wexey waqtiga la jogo u baahan yihiin iney is daba-qabtaan kana shaqeeyaan sidii ay uga badbaadi lahaayeen dabargoynta ay gacantooda isugu geysanayaan, wexey u baahan yihiin iney ugu horreyntii fahmaan, oggolaadaanna, iney waddada ay mareen tahay midda dhaxalsiisay baaba’ iyo burburka nacasnimada ah ee ku dhacay ee keenaay iney ku noolaadaan guriga gaajada, faqriga iyo cabsida, waxaa kaloo ay u baahan yihiin iney yeeshaan dowlad hagta, waa haddey rabaan iney noqdaan dad jira isla markaana qiima leh, waana iney dowladdaa taageeraan shuruud la’aan isla markaana ka shaqeeyaan sidii ay dalkooda dib ugu dhisi lahaayeen iyo sidii ay horumar u gaari lahaayeen intaba, waana sida keliya ee ay ku kala badbaadi karaan kaddibna ku wada badbaadi karaan isla markaana ku heli karaan waddada gaarsiineysa guriga barwaaqada iyo barakada badan.

Sidoo kale, shacabka Soomaaliyeed wexey u baahan yihiin iney fahmaan in sugidda amniga, ilaalinta sharciga iyo dib u soo celinta nidaamka iyo kala dambeynta, in Soomaaliya laga hirgeliyo nidaam dowli ah iyo in waddanka la horumariyo intaba ineysan aheyn wax si gaar ah waajib ugu ah madaxweyne ama xukuumad ama ciidan dowladeed, balse ay yihiin waajibaad dusha ka saran qof walba ee Soomaali ah oo qaan gaar ah lehna maskax caafimaad qabta, meel kastaba ha ku noolaadee.

Madaxweynihii 35aad ee Mareykanka John F Kennedy waxaa xilka loo dhaariyay jimce, 20kii January 1960kii, khudbaddii uu maalintaa u jeediyay shacabka Mareykanka waxaa ka mid ahaa hadal aad u qiime badan oo ay mar walba soo xigtaan, wuxuuna ku yiri “Ask not what your country can do for you - ask what you can do for your country” oo micnaheedu yahay… ha su’aalina waxa uu waddankiinu idiin qaban karo… ee su’aala (baadi doon u gala) waxa aad u qaban kartaan waddankiina.

Shacabka Soomaaliyeed wexey u baahan yihiin iney noqdaan sida ay Soomaalidu tiraahdo “dad ul iyo diirkeed ah, isku aragti iyo rabitaan ah, ayagoo meel uga soo wada jeesanaya cid kasta ee ka hor timaada rabitaankooda danta u wada ah isla markaana xaqa ah, ayagoo si aan kala har laheyn uga wada shaqeynaya sidii ay u isu badbaadin lahaayeen una badbaadin lahaayeen waddankooda.

Dhinaca kale, shacabka Soomaalyeed si ay raalli uga noqdaan dowladdaa cusub, u garab istaagaan, ulana shaqeeyaan iyo si ay u aaminaan, ugu sabraan, isla markaana u oggolaadaan iney bixiyaan canshuur (khidmadda adeegga dowladda) waxaa dowladdana dhinaceeda waajib ku ah iney heshiis la gasho shacabka Soomaaliyeed una ballanqaaddo iney ayaga u adeegeyso, kaddibna waa iney u soo bandhigto ama ka gaddo (ku qanciso) aragtida ay qabto ee ay ku xallineyso dhibaatada ka jirta dalka iyo barnaamijka guud ee ay rabto iney ku shaqeyso. Waxaa lama huraan ah inuu Barnaamijka Guud ee Dowladda noqdo mid si macquul ah u muujinaya sida ay dowladdu waqtiga dhaw dib ugu soo celineyso sharciga iyo kala dambeynta dibna ugu soo nooleyneyo nidaamka iyo dowladnimada, waqtiga fogna u gaarsiineyso dalka iyo dadka Soomaaliyeed horumarkii iyo noloshii wanaagsaneyd ee ay Aabeyaasha Qaranka Soomaaliya (geesiyaashii Soomaaliyeed ee u soo halgamay xornimada Soomaaliya) ku hamminaayeen una soo halgameen.

Dowladnimadu waa iney ka soo saarto shacabka Soomaaliyeed dad leh damiir iyo shaqsiyad wanaagsan, aqoontoodu casri tahay, maskaxdoodu sarreyso, karti u leh hal-abuur iyo wax-soo-saar, isla markaana ku dhaqma Shareecada Islaamka, ilaaliya xeerarka dalka, aaminsan iney maalaan muruqooda iyo maskaxdooda, isla markaana ah dad isu kaashada sidii ay u sameysan lahaayeen nolol aayatiin wanaagsan leh taasoo ah sida uu waddanka Soomaaliya, sida ugu fudud, ugu macquulsan uguna deg-degta badan ku gaari karo horumar.

Mabdi’da Guud (General Principles)

Dowladda Soomaaliya, sida dowlado badan oo u halgamaya iney horumariyaan dalkooda sarana u qaadaan heerka nolosha dadkooda, waxey u baahan tahay iney lahaato, ku shaqeyso isla markaana hubiso inaanan laga weecan Mabaadi’deeda Guud wexeyna u baahan tahay: Iney la timaado aragti siyaasadeed oo ka tarjumeysa baahida dhabta ah ee dadka iyo dalka isla markaana tilmaameysa waddada horumarka. Iney la timaado barnaamij dhaqan-dhaqaale isu dheellitiran oo dhiirri gelinaya wax soo saarka iyo maalgashiga (production and investment) isla markaana tixgelinaya qeybaha bulshada oo idil.

'''Iney dalka iyo dadka ku dhaqdo shuruuc isu dheelli tiran oo ay ku ilaalineyso xaqa iyo jiritaanka qaranka, xaqa muwaadiniinta iyo xaqa Diinta Islaamka.

Iney u howl gasho horumarinta iskaashiga caalamiga ayadoo ilaalineysa qarannimada dalka

Iney wax ka qabato adkeynta iyo difaacidda midnimada dalka isla markaana xoojiso deris wanaagga'''

Istratejiyad Guud

Loolanka dhinaca siyaasadda ee waqtiga la joogo ka jira dunida waa uu ka duwan yahay midkii jiray muddadii u dhexeysay dhammaadkii dagaalkii 2aad ee adduunka iyo burburkii Midowga Sofiyeti (1945-1990), xilligaa oo dhinaca siyaasadda loo yaqaan xilliigii dagaalkii qaboobaa wuxuu suurta geliyey iney dowladihii yar-yaraa ee Africa iyo Asia noqdaan kuwo leh miisaan ka culus midka ay leeyihiin waqtiga la joogo, sidaa darteedna maadaama uu loolankaa afjarmay kaddib burburkii Midowgii Soofiyeeti, suurtagal uma aha dowladda cusub ee laga sameeyo Soomaaliya iney si fudud uga hesho caalamka kalmo buuxda oo toos ayada loo siiyo oo u suurta gelineysa iney wax la taaban karo ka qabato dalka loo soo idmay, walow uu haddana jiro burbur aad u weyn oo ku saabsan dhinaca maareynta iyo maamulka dhaqaalaha, suurtagalna eysan aheyn in ay dowlad cusub oo uusan u sameyneyn maamul sax ah (maamul ay gacanta ku hayaan dad la hubiyay iney yihiin waddaniyiin, fahamsan xaalada murugada leh ee nololeed ee shacabka Soomaaliya, kuwaa oo aan sinnaba u oggolaaneyn in la lunsado hantida umadda iyo sharciyo dhaqan galay oo suurta gelinaya in laga daba tago cid kasta oo lunsata hantida umadda ayadoo la hor geynayo sharciga isla markaana suurta gelinaya in dib loo soo celiyo hantidii la lunsaday) in farqaha loogu shubo dhaqaale laga soo ururiyay shacabka wadammo naxariis badan oo oggol iney kaalmeeyaan shacabka wadammada saboolka ah.

Si ay dowladda Soomaaliya u noqoto mid ilaa iyo xad dabooli karta ugu yaraan qeybo ka mid ah baahideeda, ka shaqeyn karta xasilinta dalka iyo nabadeynta shacabka, dib u soo nooleyn karta adeegyada bulshada una bilaabi karta dhisidda aasaaska daruuriga u ah nidaamka dowladnimo ee uu dalku u baahan yahay, waxaa lagama maarmaan ah iney dowladdu lahaato istratejiyad tilmameysa qaabka iyo waddada ay damacsan tahay iney u marto ka mira dhalinta hadafka iyo ujeeddada loo dhisay.

Ujeeddo (Objectives)

Ujeeddada Nidaamka Horumarinta Dhaqaalaha iyo Dalka waa

•        Ka saaridda dalka burburka, faqriga, gaajada, shaqa la’aanta, jahliga, ammaan xumida, kala qeybsanaanta iyo uur-kutaallada uu ka dhaxlay dagaalladii sokeeye ee soo maray.

•        Soo celinta waddaniyada, midnimada, walaaltinnimada, is dhexgalka iyo isla noolaanshaha umadda Soomaaliyeed ee dhaawacantay muddadii dagaalada sokeeye.

•        Soo celinta heybadda iyo sharafta ay Umadda Soomaaliyeed ku dhex laheyd caalamka.

•        Dib u dhiska dalka iyo iskudubbaridka barnaamijyada horumarinta dhaqaalaha dalka.

•        Soo saaridda bulsho caafimaa qabta oo horusocod ah.

•         Dhiirri gelinta inuu shaqsi kasta oo Soomaali ah yeesho himilooyin uu ka shaqeeyo

Si ay haddaba, ilaa iyo xad, dowladda cusub, uga gudubto culeyska dhaqaale ee la kowdsada kaddib marka la dhiso iyo si eysan dowladdu u noqon fadhiid sugaya in afka wax loogu rido, wexey u baahan tahay:

1)      Iney u howl gasho, ayadoo adeegsaneysa qaabab kala duwan, sugidda aminiga iyo nabadgelyada dalka oo lafdhabar u ah dowladnimada, la’aantoodna eysan dowlad taagnaan karta ama mid dhaqan geli karta jirin.

2)      Iney sii waddo dib u heshiisiin ayadoo qeyb walba ee bulshada ka mid ah isu keeneysa.

3)      Iney u howl gasho dhisidda nidaam maareyn iyo mid maamul dhaqaale (administration and financial management systems).

4)      Iney u howl gasho dib u istaajinta hey’adda garsoorka.

5)      Iney u howl gasho dib u soo nooleynta ilaha dhaqaalaha ee uu uga soo xaroonayo dakhli toos ah ama ay ka heleyso dakhli canshuur ayadoo kaashaneysa qeybta adeega gaarka ah (Private Sector) si ay dowladda iyo hantileyda Soomaaliyeed u noqdaan kuwo isku xiran oo ka wada shaqeeya sidii deg-deg dib loogu soo nooleyn lahaa dhaqaalaha, dowladdana ay ugu suurtoobi laheyd iney dhaqaale ka hesho gudaha dalka.

6)      Iney dhiiri gelin u sameyso qeybta adeegga gaarka ah ayadoo abuureysa qorsheyaal kala duwan oo suurta gelinaya iney hantileyda Soomaliyeed si buuxda uga qeyb qaadato maal gashiga iyo wax soo saarka gudaha si bulshada ku dhaqan gobollada iyo degmooyinka kala duwan ee dalka loogu sameeyo iskaashatooyin wax soo saar iyo adeeg oo ay ayagu leeyihiin iyo si dad badan loogu abuuro shaqooyin u suurta geliya iney yeeshaan dakhli, wax soo saarku u kordho oo ay noloshoodu u wanaagsanaato iyo si uu shacabku uga maarmo inuu nolol ka soo raadiyo caasimadda dalka.

7)      Iney dib u soo nooleyso barnaamijyadii Iskaa Wax U qabso, si ay bulshadu uga qeyb qaataan dib u dhiska iyo horumarka dalkooda una noqdaan bulsho u firfircoon dib u dhiska dalka isuguna xiran danta guud ee qaranka iyo wanaagga.

8)      Iney horumariso ganacsiga iyo iskaashiga caalamiga ah ayadoo dhiirri gelinayo wax dhoofinta, marka laga reebo dhuxusha iyo dhirta, si uu dalku u helo dhaqaale u suurta gelinaya hirgelinta mashaariic heer dhexe ah oo horumarineed.

9)      Iney furfurto dhaqaalaha dalka (Privatization) isla markaana muhiimadda koowaad siiso maalgashiga muwaadiniinta Soomaaliyeed si ay uga qeyb qaataan kobcinta dhaqaalaha dalka, sare u qadidda wax soo saarka iyo abuuritaanka shaqooyin badan oo sare u qaada heerka nolosha dadka.

10)  Iney sare u qaado wacyiga bulsahada, kuna baraarujiso waddaniyadda iyo dal iyo dad jaceylka si ay bulshadu uga bogsooto ugana gudubto dhaawacyadii ka soo gaaray dagaalladii sokeeye iyo si ay u noqoto bulsho ah isku aragti, feker iyo rabitaan.

11)  Iney sare u qaado wax barashada iyo aqoonta guud, aqoonta farsamada, kartida iyo aqoonta wax soo saarka iyo aqoonta sayniska iyo teknologiyada ee shacabka.

Dib u Heshiisiin

Shacab walba wexey xaq aan laga qaadi karin u leeyihiin, haddey ku qancaan ineysan dowladdooda dhib mooye wax wanaag ah ku qabin, una dul qaadan waayaan, iney burburiyaan, dowladduna waa iney u ballan qaaddo shacabkeeda, muujisana, iney ka shaqeyn doonto danahooda, fahamsiiso iney ayaga u adeegeyso isla markaana ka dalabto, kuna guuleysato iney hesho kalsoonidooda

Tixraac Taariikheed

Inta laga og yahay taariikhda, Soomaaliya wexey weligeedba aheyd waddan ay mar walba ka jiraan dagaallo sokeeye oo isugu jira kuwo waaweyn oo markey dhacaan muddo socda laguna hoobto iyo kuwo si fudud ku bilowda kuna dhamaada, inta badanna dhex mara dadka reer guuraga ah ee xoolaha dhaqda, sida badan dagaallada waxaa sabab u ah kheyraadka dabiiciga ah sida daaqa iyo biyaha oo yar, walow ay mararka qaarna dhici jireen dagaallo ka bilowda dhaqan xumo iyo gef.

Dhinaca kalana dib-u-heshiisin, marka si guud loo fiiriyo, ma aha arrin ku cusub ummadda Soomaaliyeed; marka ay reero dagaalamaan, si khasaaraha loo yareeyo, dhibka, dagaalka iyo colaaddana loo damiyo reerka ama reeraha deriska la ah dhinacyada dagaalamaya ayaa ku soo baxa, kala dhex gala, wada hadalsiiya, una gar qaada si heshiis loo gaaro, ayagoo weliba intii mudda ah kormeera labadii dhinac ee dagaalamay si ay u hubiyaan dhaqangelinta heshiiska.

Markii ay dhacday dowladdii dalka ka talineysay, shirkii ugu horreeyay ee dib u heshiisiin ee ay isku soo hor fariisteen mas’uuliyiin Soomaaliyeed ujeeddadiisana ay aheyd in dalka la nabadeeyo dibna loogu sameeyo dowlad wuxuu ka dhacay dalka Djibouti, muddadii u dhexeysay 5tii ilaa 11kii June, 1991dii.

Gogosha Shirka waxaa fidiyay martiqaadkana lahaa Madaxweynihii dalka Djibouti ee waqtigaa, Allah u naxariisto, marxum Mudane Xaji Xasan Guled Abtidon, waxaana isugu tagay shirkaa ergo isugu jirtay nabadoonno Soomaaliyeed, siyaasiyiin hore iyo jabhadihii ka jiray dalka gaar ahaanna SSDF, SPM, USC iyo SDM, waxaase qaadacay jabhaddii SNM.

Ergooyinkii kala duwanaa ee ka qeyb galay Shirkii 1aad ee Dib U Heshiisiinta Soomaalida wexey shir-guddoomiye u doorteen Madaxweynihii 1aad ee Jamhuuriyadda Soomaaliya, Allah u naxariisto, marxuum Mudane Adan Cabdulle Cismaan sidoo kalana wexey la guddoomiyeyaal u doorteen oo kala fadhistay labada garab ee shir-guddoomiyaha Ra’iisulwasaarihii 2aad iyo Ra’iisulwasaarihii 3aad ee Soomaaliya Mudane Cabdirisaq Xaji Xuseen iyo Allah u naxariisto marxuum Mudane Maxamed Ibrahim Cigal, dhinaca kalana, ka qeyb galayaashii shirka wexey wada qireen iney midnimada Soomaaliya tahay muqaddas isla markaana eysan suurtagal aheyn iney Soomali heshiiso oo dowlad dhisato ayadoo ay shirka ka maqan yihiin walaalahood reer waqooyi iyo jabhadda SNM.

Go’aannadii ka soo baxay shirka wexey ahaayeen:

In loo diro walaaha waqooyi iyo jabhadda SNM ergo isugu jirta shir-guddoonka iyo hoggaamiyeyaasha wufuuddii wakiillada ka kala ahaa afartii jabhadood ee goob joogga ahaa.

1. In la joojiyo dhammaan colaadda iyo dhiigga daadanaya, jawiga colaadeed ee jirana lagu beddelo mid nabadeed iyo iney jabhadaha is hor fadhiya si shuruud la’aan ah u joojiyaan xabadda iyo dagaalka.

2. In la isugu yimaado shir 2aad, 30 maalmood kaddib, maalinta shirka socda la gaba-gabeeyo.

3. In ajendaha shirka la isugu imaanayo uu ka koobnaado afar qodob oo kala ah     b. Meel marinta Dastuur KMG t. Magacaabidda Baarlaman KMG

j. Doorashada Madaxweyne KMG

x. Dhismaha Xukuumad KMG oo loo dhan yahay

Taariikhdu markey aheyd 26ka November 2008, waxaa soo gabagaboobay wejigii ugu muhiimsanaa shirar goos goos ah oo dib u heshiisiineed oo in muddo ahba ka socday Dalka Djibouti. Shirkaa waxaa ka soo baxay go’aano dhaxal gal ah oo ay umadda Soomaaliyeed si weyn u soo dhaweysay; waxaa lagu heshiiyay isla markaana suurta gashay in tirada xubnaha iyo muddada baarlamaanka ku meel gaarka ah la kordhiyo laguna daro xubno aan looga maarmin dib u heshiisiinta iyo xasilinta dalka, waxaa kaloo suurta gashay in la doorto Madaxweyne iyo in la dhiso xukuumad, waxaa uu qorshuhu yahay in qaar ka mid ah qodobbada dastuurka ku meel gaarka ah ee jira la beddelo si looga dhigo mid lagu wada qanacsan yahay iyo in loo howl galo diyaarinta dastuur qaran, marka la soo gaabiyana la dhihi karo waxaa lagu heshiiyay fulinta ajendihii ka koobnaa afarta qodob ee lagu heshiiyay shirkii 1aad ee dib u heshiisiin Soomaliyeed ee ay gardaadinayeen afarta oday ee ay saddex geeriyootay midna nool yahay.

Marka laga soo bilaabo 1991-dii ilaa iyo waqtiga la joogo, beesha caalamka wexey isugu keentaa shirarka dib u heshiisiinta jabhado, ururro siyaasadeed, odey dhaqameedyo, siyaasiyiin hore iyo kuwo cusub, aqoonyahanno iyo ganacsato Soomaaliyeed si ay u heshiiyaan, dowlad u dhistaan, dalkana u xasiliyaan. Waxaa la yaab leh ajendaha looga wada hadlo shirarka dib u heshiisiinta waqtiga la joogo waa 20 sano jir, wada hadalladuna wexey mar walba ku dhamaadaan is-af-garasho iyo heshiis haddana dagaalladu ma joogsadaan.

Arrimaha la yaabka badan ee u baahan in la jilciyo si dhab ahna loo baaro waxaa ka mid ah 1)      Maxey tahay sababta keentay iney dad isku jinsi ah, isku diin ah, isku luqad ah, isku dhaqan ah, is dhalay islana dhashay iney ayagoo ka dhiidhinaya caddaalad darro haddana gaaraan heer ay diintoodu xakameyn weydo, Allahoodana ay ka baqi waayaan oo is dhacaan, is barakiciyaan, isu xoog sheegtaan, dilaanna biri-ma-geydada sida dhallaanka, odey-dhaqameedyada, culumaa’udiinka, aqoonyahannada, dhakhaatiirta, injineerrada iyo saynisyahannada, isla markaana kufsadaan gabdho aan qaan gaar ahayn, hooyooyin umul ah iyo ayeeyooyin gaboobay?

2)      Mexey tahay sababta keentay iney ummad baahi u qabta iney horumar gaarto rabtana iney ka baxdo faqriga iyo kaabayaashiisa haddana iney burburiso dugsiyadii ay ilmaheeda wax ku baranayeen, isbitaalladii ayaga lagu daaweynayey, ceelashii ay biyaha ka cabbayeen iyo dhismayaashii lagu dhisay canshuurtii ay bixiyeen, kaddibna gubaan taariikhdooda iyo wax walba oo raad raac u ah jiritaankooda, biliqeystaan kutub quraan iyo kuwo cilmi, qashinkana ku daraan diiwaannadii iyo dokumentiyadii xafiisyada dhex yiil?

3)      Mexey tahay sababta ay ummad, waqtiga la joogo, jecel inuu waddankeeda ka baxo dhibka, fowdada, dowlad la’aanta iyo dilka, haddana ay isu qancin kari la’ yihiin, isla markaana u yeelan kari la’ yihiin iney sameystaan dowlad ay ku qanacsan yihiin oo ka gudbisa marxaladdan aadka u adag?

4)      Mexey tahay sababta ay ummadda Soomaaliyeed muddo 20 sano ah uga gudbi kari la’dahay hirgelinta ajenda ka kooban afar qodob? Ma waxgaradka Soomaaliyeed ayaan garasho laheyn? Ma inuu dalka dego ayaan la dooneyn? Mase ajendaha ayaaba qaldan? Waa la heshiiyay waa run, is-aamin mee!!! Xaqiiqda 1aad

Qaar badan oo ka mid ah shacabka Soomaaliyeed, si toos ah ama si dadban ayey ugu lug leeyihiin sababaha ay dalka uga bilowdeen dagaallada sokeeye ee weli socda; wexey ka qeyb qaateen boobkii iyo dhacii loo geystay hantidii qaranka, ku tumashadii shuruucdii dalka, awood isu sheegashadii dalka ka jirtay, dhiirri gelintii eexda iyo qabyaaladda iyo qaladaad badan oo kale oo ka dhacay Soomaaliya.

Qof kasta oo ka mid ah shacabka oo si uun uga qeyb qaatay qaladaadka iyo dembiyada kala duwan ee ka dhacay dalka raali ayuu ku ahaa inuu qalad sameeyo ama dembi galo intii ay u shaqeyneysay, markiise la isku wada deyday ee ay waxba kala socon waayeen, qof walbana dhibku ugu tagay aqalkiisa, ayey Soomaali u kala baxday heyste iyo ma-heyste cadaw isku ah oo dagaalamaya, kaddibna waxaa soo if baxay magacyo fara badan oo ay ka mid yihiin jabhad, afar jeeble, mujaahid, xaq u dirir, hogaamiye kooxeed, argagixiso la dirir, gala raac, naftii hure, muqaawimo, murtadiin, xornima doon, gumesi diid, iwm… dhinaca kalana waxaa abuurmay urur beeleedyo, isbaheysiyo, dowlad goboleedyo, maxakamado islaami ah, jabhado difaaca diinta Islaamka iyo kuwo raba iney dib u xoreeyaan Soomaaliya oo dhammaantood ay ujeeddadoodu tahay iney gacanta ku qabtaan hoggaanka iyo talada dalka.

Soomaaliya iney burburto waxaa sabab u ahaa

•        Dhacii hantida ummadda ee raaliga laga noqday •        Ku tumashadii shuruucdii dalka ee raaliga laga noqday •        Cadaalad darradii la sameynaayay ee  raaliga laga noqday •        Isu sheegashadii awoodda dowladda ee raaliga laga noqday

Xaqiiqda 2aad

Dhibka ka dhacay Soomaaliya inuu dhaco waxaa horseed ka ahaa, raalina ka noqday madax iyo mas’uuliyiin Soomaali ah oo uu shacabku aaminay, kuwaa oo danahooda gaarka ah ka hor mariyay kuwii qaranka. Haddaba, sidee lagu xaqiijin karaa madaxda Soomaaliyeed ee hadda joogta ama kuwa hadda doonaya iney madax ka noqdaan dalka ineysan ku jirin kuwo si aad ah u raba in la aamino oo ay qabtaan hoggaanka dalka, ayagoo damacsan iney sameeyaan sidii madaxdii hore ee dhibkan dhashay? Qofka madaxda ah ee Soomaaliga ah sow ma aha qof ku jira ceymiska reerka uu ka dhashay? Ma waxaa jira qof Soomaali ah oo madax ah oo reerkiisu eysan dooneyn iney ka helaan dowladda xilal sare iyo dhaqaale ay xadaan? Is aaminid sow ma dhalin is dulmin? Ma waxaa haboon in aan marka hore la is aaminin oo la is xisaabiyo, mise waxaa habboon in la is aamino hadduu dulmi dhacana la is dilo? Muddadii ay jirtay DFKMG ma la dhacay hanti ummadeed? Ma dhacday awood in la isu sheegto? Eex iyo ina-adeersi ma jireen? Cadaalad darro ma dhacday?

Shacabka Soomaaliyeed, intiisa badan ee wanaagsan isla markaana ku sugan dalka gudihiisa iyo dibaddiisaba, ayaga oo adeegsanaya dhaqankooda soo jireenka ah ee ay ku xallin jireen colaadaha iyo dagaallada ka dhaca dhexdooda, dadaal badan ee ay sameeyeen bulshada caalamka iyo dadaalka mudan in sida gaarka ah loo xuso ee lama ilaawaanka ah ee uu Madaxweynaha Djibouti, Mudane Ismaciil Cumar Geelle sannadkii 2000 ka geystay arrimaha Soomaaliya wexey suurta geliyeen iney dhammaadaan ama hoos u dhacaan ilaa iyo xad dagaaladii iyo colaadihii u dhexeeyay reeraha Soomaaliyeed. Waqtiga la joogo, reeraha Soomaaliyeed wey ka bogsoodeen dhaawacyadii dhexdooda kala gaaray, dib ayeyna isu dhex galeen; wey is dhex maraan, wey wada shaqeystaan, wexeyna ka siman yihiin rabitaanka ah inuu dalku guud ahaan yeesho dowlad, xasilo, dib u dhismo, shaqooyin abuurmaan, dhaqalahuna sare u kaco.

Xaqiiqda 3aad

Haddey colaadi abuuranto, gacanta la isula tago, dadku gaaro heer waalli ah oo ay sey tahay isu dilaan, ayagoo wax ay dhowranayaan iyo cid ay ka baqayaan intaba eysan jirin oo ay wax kasta bililiqeystaan inta hartana burburiyaan, haddana nasiib wanaag, muddo kaddib uu miyirku u soo yara noqdo oo ay dareemaan ineysan kala maarmi karin, dibna isugu soo laabtaan, wada hadlaan, iskuna af gartaan iney wada noolaadaan, wax wadaagaan, dowladna dhistaan, dabadeedna ay dhacdo iney is fahmi waayaan ama is aamini waayaan, sida marar badan laga dhadhansado dhaqanka madaxda iyo hogaamiyeyaasha siyaasadda ee Soomaliya, waxaa lama huraan noqoneysa in daraasad lagu sameeyo si dhab ahna loo baaro meesha ay iska qaban la’dahay, xalna loo helo. Shakiyada, tuhummada, cuqdadaha iyo cabsiyada ay umaddu, shacab iyo madaxba, weli kala qabaan kuma saabsana wax tagay (past) ee wexey ku saabsan yihiin mustaqbalka (future), mana aha kuwo ku dhammaan kara miis dushii iyo heshiis qoraal ah oo ka kooban dhowr qodob.

Xaqiiqda 4aad

Dad badan oo Soomaali ah markey ka sheekeynayaan bilowgii dagaalada sokeeye ee burburiyay dowladdii jirtay waxaa la maqlaa ayagoo warkooda ku bilaabaya markii ay qabtu dhacday ama markii ay dagaaladu qarxeen, ama markii ay dagaaladu dalka ka dilaaceen, dhammaan hal-qabsiyadan wexey caddeyn u yihiin inuu dalka ka dhacay qarax daboolka ka qaaday balaayo fara badan oo duugneyd; cuqdad badan oo la kala qabay, caddaalad darro badan oo dhacday, isu xoog sheegad badan oo la sameeyay, hanti geel u badan oo la kala dhacay, xoolo dowladeed oo ay dadka qaar ku heleen xaq darro intii weydeyna ay qaadday caro, ciil iyo maseyr, xaq fara badan oo uu qof walba aaminsanaa inuu ka maqan yahay, faqri iyo gaajo xidideysatay oo hayay qof walba (si toos ah ama si dadban) gaarayna heer waalli ah oo uu qof kasta u careysan yahay qof kasta ee kale, marka la isku soo duuduubana lagu macneyn karo dulmi iyo fidno soo jireen ah oo is qaadi waayay ayaa sabab u noqday inuu mar keliya qarax ka dhaco guud ahaan dalka Soomaaliya, Boorama, Hargeysa, Berbera, Boosaaso, Hobyo, Gaalkacyo, Las Caanood, Dhuusamareeb, Xarar-dheere, Cadaado, Ceel Cali, Beled-Weyne, Xuddur, Beydhabo, Jowhar, Xamar, Marka, Diinsoor, Barawe, Baar-dheere, Qoryoley, Jilib, Jamaame, Kismayo, Afmadow, Beled Xaawo, iyo degmo kasta ee Soomaaliyeed.

Xaqiiqda 5aad

Waxaa muhiim ah in la fahmo, soo dhaweynta ay shacabka Soomaaliyeed, gude iyo dibadba, soo dhaweeyaan dowlad kasta ee cusub ee ku timaada dib u heshiisiin. Marka laga yimaado dhaqanka Soomaalida ee ah in la soo dhaweeyo cid kasta marka hore micnaheedu ma aha iney ku qabaan kalsooni dowladda cusub ee la soo dhiso, wexey muujineysaa oo keliya inuusan shacabku diiddaneyn inuu dalku yeesho dowlad, ilaa iyo xadna waxey kalsoonidaa la mid tahay midda uu baarlamaanku siiyo Xukuumadda marka ay cusub tahay. Kalsoonida guud ee ay ku jirto kuna shaqeyso dowlad, waxaa bixiya, qaab kasta oo ay u maraanba, shacabkeeda, ayagoo dhinaca kalana, markastaba leh, xaqa eysan jirin cid ka qaadi karta ee ah iney qaabkey doonaan iyo markey doonaan burburin karaan dowladdooda (the right of the people to abolish their government). Xaqiiqda 6aad Haddeysan jirin is aaminid ka dhexeysa kooxda ku soo baxda dib u heshiisiinta ee ka mid noqota dowladda cusub, sidee ayey ku dheceysaa iney qanciyaan oo ka helaan shacabka Soomaaliyeed kalsooni? Sidee ayey suurta gal u noqon kartaa inuu shacabka Soomaaliyeed u hoggaansamo koox aan ayagaba isu hoggaansaneyn? Dad aan is aaminsaneyn miyaa la aamini karaa? DFKMG, haddii tusaale loo soo qaato, marka laga soo bilaabo dhismaheedii, wexey noqotay koox wada socota haddana kala socota, kala qeybsan iskuna eedeyneysa maamul xumo, dhac hanti ummadeed iyo cadaalad darro, haddana dooneysa iney qanciso shacab aad u soo dhibtooday welina dhibban, cuqdad weyn ka qaba, kalsoonidiina mar hore kala noqday kuwo hortood la dhihi jiray Dowladda Soomaaliya

Ururka Dhallinyarada Soomaaliyeed (SYL) wexey ahaayeen koox dhallinyaro ah oo is aaminsan, wexeyna ku guuleysteen iney ka mira dhaliyaan hadafkii ay lahaayeen, waxaa la mid ahaa Golihii Sare ee Kacaanka (SRC) oo markoodii hore ahaa koox mideysan, wexey ku guuleysteen muddadii ay mideysnaayeen iney shacabka Soomaaliyeed u qabtaan wax la taaban karo, waxaa sidoo kale ilaa iyo xad guul ku gaaray midnimadii ka dhexeysay Ururkii Midowga Maxaakiimta Soomaaliyeed, kuwaa oo muddadii gaabneyd ee ay gacanta ku hayeen gobollada koonfurta Soomaaliya ee ay ku jirto magaalada Muqdisho ku guuleystay iney ka hirgeliyaan degaannadaa nabad intii aragtay ay ilaawi la’dahay. Dowladda cusub ee ku timaada dib u heshiisiinta, waxaa muhiim ah iney noqoto mid ayada dhexdeeda is aaminsan, isku qanacsan, iskuna qabta kalsooni, isla markaana waxaa muhiim ah iney la timaado qaab-dhaqan iyo aragti cad oo uu ku qanco shacabka Soomaaliyeed si ay u hesho kalsoonidooda oo ay u garab istaagaan.

Xaqiiqda 7aad

Dadka Soomaaliyeed wexey weligoodba ahaayeen dad jecel iney ku noolaadaan nolol wanaagsan iyo inuu dalkooda gaaro horumar, balse wexeysan marnaba xisabta ku darin iney ku dhaqmaan isla markaana ka faa’iideystaan xigmad uu Nabi Maxammed, nabad gelyo iyo naxariis korkiisa ha ahaatee baray Muslimiinta markey magaalada Makka ee barakeysan gacantooda soo gashay ee ay u qaateen inuu dhamaaday dagaalkii, balse Nabigu, CSW, u sheegay in laga soo baxay dagaalkii yaraa kii weynaana la galayo, markey Muslimiintii yabtayna u fasiray waxa ay kala yihiin dagaalka yar iyo dagaalka weyn.

Intii dhaxalka u heshay mirihii ka so baxay halgankii xornimadoonka iyo intii hoggaanka u qabatay dalka la xoreeyay dhammaantood, kuma eysan fikirin guusha la garay iney ku timid dagaal yar oo la galay, balse dagaalka aadka u dhibka badan una dheer inuu yahay:

1)      In qaran la dhiso, nidaam, dowladnimo, amni, iwm…

2)      In caddaalad lagu dhaqo ummadda, ha noqoto garsoor, shaqa bixin, qeybsiga kheyraadka dalka, iwm…

3)      In aan hantida umadda la xadin oo la ilaaliyo.

4)      In dalka la horumariyo, beero, xoolo, kalluumeysi, warshado, dalxiis, iwm…

5)      In wax laga qabto gaajada, faqriga, cudurrada, jahliga, iwm…

6)      In dalka la dhiso, waddooyin, buundooyin, iwm, iyo in lala dagaalamo bacaadka, nabaadguurka iwm...

7)      In umaddu hesho waxbarasho ay ku shaqeysan karto, carruur iyo dad waaweynba, iwm…in lala dagaalo caadooyinka xun-xun ee ay u horreeyaan eexda, qaraabakiilka, beenta, afmiinshaareynta, qabiileysiga, ma shaqeystenimada, shaxaadka, lacag been ku helidda, iwm… Soomaaliya, waxaa la dhihi karaa wexey gaartay dib u hesiisiin buuxda, waxaana dib u soo noolaaday Qaranka Soomaaliya, markuu muwaadin kasta ee Soomaali ah gaaro, heer uu aaminsan yahay       iney dowladdu tahay dowladdiisa       iney madaxdu tahay madaxdiisa       inuu ciidanku yahay ciidankiisa       inuu waddankiisa ku helayo nabadgelyo buuxda       inaan dib dambe loo dhaceyn hantidiisa gaarka ah iyo hantida qarankiisa

 inaan dib dambe loogu tumaneyn sharciga

 inaan dib dambe loo sameyneyn caddaalad darro

 inaan dib dambe loo sheeganeyn awood dowladeed oo sharci darro ah

 inaan dib dambe loo arkeyn cid xoog ku heysata hoggaanka dalka

 inaan dib dambe loogu takri faleyn canshuurta dowladda

 iney dowladdu intii karaankeeda ah wax u qabaneyso shacabka oo idil

 inuu ku faano jinsiyaddiisa Dib U Dhiska Ciidamada Qalabka Sida ee Soomaaliya

Hub Ururin

Caalamka oo oggolaada iney shacabka Soomaalida ah heystaan hub wexey la mid taha ayadoo wadammada qaar laga oggolaado iney heystaan ama lahaadaan hubka nuclearka ah, khatarta ay Soomaali isku yihiin ayaga dhexdooda waxba kama duwana khatarta ay wadammada qaarkood ku noqonayaan wadammada caalamka haddii uu gacantooda galo hub nuclear ah.

Shacabka Soomaaliyeed wey ogsoon yihiin iney yihiin dad aad u hubeysan, weyna ogsoon yihiin iney xakameyn waayeen hubka ay heystaan; wey isku baa’biyeen kuna baabi’iyeen duunyadii ay lahaayeen. Sidoo kalana qof walba ee jecel wanaagga Soomaaliya, ha u dhasho Soomaali hase ahaado ajnabi, wuu ogsoon yahay ineysan suurtagal aheyn ayadoo ay dadka Soomaalida ah hubeysan yihiin iney nabad ku wada noolaadaan, xeel kasta ee kale ee Soomaaliya nabad looga raadiyo ama dhaliyana wexey nabaddaasu ahaaneysaa mid aad u jilicsan, sababtuna wexey tahay ayagoo badankood ah reer guuraaga xoolo dhaqatada ah oo ay mar kasta u fududdahay iney dagaal oogaan.

Qaabka Sugidda Amniga iyo Hub Ururinta Inta uu shacabka Soomaaliyeed hubeysan yahay, Soomaaliya waxaa ka jiri doonaa dagaallo sokeeye oo marba weji cusub wata; dagaaladii u horreeyay wexey ahaayeen kuwo u dhexeeya dowladdii kacaanka iyo jabhado rabay iney talada dalka kala wareegaan, waxaa xigay dagaalladii u dheexeeyay jabhadihii guuleystay iyo kuwo ayaga ka farcamay, waxaa xigay dagaallo fara badan oo dhexmaray reero badan oo Soomaali ah oo ay kala hogaaminayeen dagaal-oogayaal ku shaqeysanayay magaca reerahooda, waqtigan la joogo waxaa jira ururro iyo jabhado wata magacyo diimeed iyo kuwo isku tilmaama inay yihiin xornimadoon oo aan is oggoleyn balse isku waafaqsan la dagallanka DFKMG, ujeeddada ay leeyihiinna waxba kama duwana ujeeddoyinkii ay lahaayeen jabhadihii sannadihii sagaashanaadka marna heshiin jiray marna dagaalami jiray dadkana dili jiray.

DFKMG iyo dowlad kasta ee laga dhiso Soomaaliya awood uma lahaan doonto keligeed iney hubka ka ururiso shacabka, sugto ammaanka iyo nabadgelyada, kana soo saarto dalka waddan lagu dhaqmo sharci iyo nidaam (law and order), sababaha soo socda awgood:

1)	Sharci la’aanta (lawlessness) oo aad u baahsan kuna fidsan dalka oo idil. Shacabka Soomaaliyeed in ka badan 70% ayaa ah dhallinyaro, tirada intaa la eg weligood ma arag mana yaqaanaan waxa loola jeedo dowlad, nidaam iyo kala dambeyn. Shacabka Soomaaliyeed 65% waa reer miyi aan weligood arag dowlad ay ku qanacsan yihiin oo wax ka qabaneysa degaanadooda, haddey arkaan dowladna wexey aheyd mid dambi ka dhacay degaankooda dartii u qab-qabaneysa oo ay markii dambe u arkeen cadaw kaddibna la dagaalameen.

2)	Hubka ku jira gacanta shacabka 7 jeer ayuu ayaga ka badan yahay. Sannadkii 1977-78 dagaaladii u dhexeeyay Soomaaliya iyo Itoobiya, dowladdii jirtay wexey ku qasabtay shacabka iney ka qeyb galaan dagaalka, taa wexey keentay inuu hub fara badan galo gacantooda, markii uu dhamaaday dagaalkiina dowladdu ma eysan yeelan awood ay hubkii dib ugu soo celiso gacanteeda. Jabhadihii Soomaaliyeed ee la dagaalamayay dowladda wexey urursadeen dhallinyaro fara badan, wexeyna hub fara badan oo ay ku dagaalamaan ka heleen dowlado taageerayay, jabhaduhu markii ay soo galeen gudaha Soomaaliya ee ay ka adkaadeen dowladdii jirtay, maadaama eysan ku guuleysan iney dalka u sameeyaan dowlad dalka mas’uul buuxa ka noqota, gacanta ku qabata, hubkana ururisa, hubkii ay la soo galeen wuxuu ka mid noqday hubkii shacabka.

3)	Xilligii ay jirtay dowladdii Kacaanka, dagaalkii qaboobaa ee ka dhexeeyay wadammada galbeedka iyo kuwa bariga wuxuu keenay in lagu tartamo gaashaanbuursiga wadammada kale ayadoo wadammadaa si aad ah loo hubeynayay. Soomaaliya oo ka mid aheyd wadammada sida aadka ah isugu dayay iney ka faa’iideystaan loolankaa wexey fursad u heshay inuu hub fara badan galo gacanteeda, markii ay dowladdii burburtayna hubkii faraha badnaa wuxuu galay gacantii shacabka.

4)	Hogaamiye kooxeedyadii sameysmay burburkii dowladda kaddib, wexey soo geliyeen dalka hub aad u fara badan.

5)	Dowladdii TNG iyo midda hadda jirta ee TFG wexey labaduba dalka soo geliyeen hub ay ku heleen magac dowladeed.

6)	Maxkamadaha iyo Urur diimeedyada abuurmay kaddib dhismihii DFKMG wexey ayagana soo geliyeen dalka Soomaaliya hub aad u fara badan.

7)	Dagaaladii sokeeye iyo colaadihii oo weli socda. Dagalada sokeeye ee ka jira dalka Soomaaliya oo marba weji cusub yeesha balse dhamaantood leh ujeeddo siyaasadeed, wexey sabab u yihiin iney dad badan ku qanacsan yihiin inuu hubku yahay lagama maarmaan.

8)	Waxa la yiraahdo is-aaminka oo siduu u burburay aan laga shaqeyn in dib loo soo nooleyo. DFKMG iyo dowladdii ka horreysay ee TNG midna iskuma dayin, iska daa cid kalee, iney ka shaqeeyaan sidey dhexdooda uga abuuri lahaayeen kalsoni una noqon lahaayeen mid, si ay umadda inteeda kale ugu soo hirato talana uga qaadato.

9)	Soomaalidu, xaqiiq badan oo ay og tahay waaya aragna u tahay darteed, wexey badankood aaminsan yihiin in wax kasta oo la sheego in wax laga qabanaayo in la isku howlo oo keliya maalmaha hore, kaddibna faraha laga qado, taasina wexey keentaa inuu qof walba ka shaqeeyo siduu uga baxsan lahaa howlgalka hore. Soomaaliya, waxaa la og yahay iney dhib, culeys iyo khasaare la kulmaan kuwa ay seefta ku soo hor marto, ama noqda daacad oo horay ka fuliya go’aannada. Waxaa tusaale ah dhibkii ka dhacay Gobolka Hiiraan sannadkii 1994 markii ay ciidamadii Talyaaniga ee huwanaa magaca UNOSOM gubeen hub fara badan ee uu lahaa reer ka mid ah reeraha dega gobolkaa iyo barakicii ku dhacay reerkaa.

10)	Maadaama ay suurta gal tahay inuu soo kordho culeys keeni kara in la hakiyo, si ku meel gaar ah ama gebi ahaanba, howlgal hub ururin ah ee socday, ayadoo dadka iyo reeraha qarna laga qaaday hubkii ay isku ilalinayeen, dad iyo reero kalana ay sidii u heysataan.

Qaabka Hub Ururinta Qaabka hubka looga ururinayo shacabka

1)	Si wadajir ah iney go’aan uga qaataan Dowladda Soomaaliya, beesha caalamka, African Union-ka iyo wadammada ku bahoobay urur goboleedka IGAD

2)	Inuu ahaado qorshe dhameystiran (complete package) oo ay ku cad yihiin waqtiga uu billaabanayo, waqtiga uu dhammaanayo, sida loo fulinayo iyo sida laga yeelayo hubka la ururiyo, waana in gacanta lagu hayo kharashka ku baxaya howlgalka, si uusan hakad ugu iman barnaamijka kaddib marka la dhex galo.

3)	Iney jiraan shuruuc, ganaax iyo ciqaab lagu muteysanayo heysashada hubka iyo waxyaabaha qarxa iyo abaal marin la siinayo ciddii soo sheegta meel lagu hayo hub, ayadoo si joogto ah looga baahiyo warbaahinta.

4)	In markuu gabagaboobo barnaamijka hub ururinta, loo xaqiijiyo ummadda Soomaliyeed ineysan jirin cid aan aheyn dowladda o heysata hub.

Qorshaha Dib U Dhiska Ciidamada Qalabka Sida Ciidamadii hore ee Qalabka Siday ee Soomaaliyeed wexey qeyb ka ahaayeen sababihii kiciyay dagaaladii sokeeye ee ka dhacay dalka Soomaaliya, waana sababta ay u fulin kari waayeen waajibkii ay u hayeen umadda Soomaaliyeed ee ahaa badbaadinta shacabka. Ciidamadu wexey ka qeyb qaateen dhacii, boobkii, dilkii, eexdii iyo awood isu sheegashadii sababtay iney qarxaan dagaalada sokeeye, kaddibna qaar badan oo ka mid ah ayaa taliyeyaal ciidan u noqday hogaamiye kooxeedyo, maamullo ah heer degmo iyo gobol iyo ururro iyo jabhado dhammaantood ka jiray dalka, sidoo kalana dhallinyaro badan oo hadda ku biirtay ama dooneysa iney ku biirto ciidamada ayaa wexey ka mid ahaayeen amaba u badan yihiin dhallinyaradii dadka dili jirtay. Waxaa aad u adag iney umadda Soomaaliyeed ku qanacdo inay ammaankeeda mas’uul ka noqdaan dad ay og yihiin ama ku tuhmayaan inay sabab kasta ha keentee, si toos ah ama si dadban lug ugu leeyihiin dhaca, dilka, kufsiga iwm… ee ka dhacay dalka.

Waqtiga la joogo, dalka Soomaliya wuxuu u baahan yahay ciidamo sugi kara nabadgelyada gudaha (Security Enforsing Forces), hase ahaatee si uu waddanku u yeesho ciidan qaran oo isku kalsoon dhexdiisa umadda Soomaaliyeedna ay ku kalsoon tahay waxaa habboon in la qabto Shirweynaha Dib U Dhiska Ciidamada Qalabka Sida ee Soomaaliya oo ay ka soo qeyb galaan saraakiishii sar-sare ee ciidamadii Soomaaliya ee jooga dalka gudihiisa ama dibaddiisa. Ujeeddada loo qabanayo shirweynaha ciidamada waa

15)	Inuu dhismo ciidan qaran oo ka madax bannaan siyaasadda iyo siyasiyiinta ku kala duwan aragtida, fikirka, damaca iwm… iyo si eysan ciidamadu u noqon kuwo ay siyaasiyiintu fara gashan karaan haddii ay waayan sida ay jecel yihiin iyo ineysan ciidamadu noqon kuwo suurta geliya in madaxnimada dalka lagu helo ama lagu raadiyo awood aan sharci aheyn.

16)	Inuu dhismo ciidan qaran oo uu shacabka Soomaaliyeed ku qanacsan yahay oo ku dhisan cadaalad, iskuna kalsoon dhexdiisa isla markaana aaminsan sharci, nidaam iyo kala dambeyn.

17)	Inuu dhismo ciidan fahamsan kana dhowrsan falalkii sababay iney ciidamadii qaranka burburaan.

18)	Inuu dhismo ciidan ku dhisan isla markaana aaminsan mabaadi’da saldhigga u ah dhismahooda iyo jiritaankooda, isla markaana leh, lagu maamulo, ilaaliyana shuruuc iyo xeerar ay degsadeen.

19)	Inuu dhismo ciidan qaran oo dhexdiisa ka doorta hoggaan sare oo ay ku kalsoon yihiin dhammaan saraakiisha sar-sare ee dalka oo aan lagu keenin qabiil iyo ujeeddo kale, tusaale habboonna u noqda ciidamada intooda kale, isla markaana dhisi kara ciidan ay tayadiisu sarreyso.

Dib u dhiska Maamulka iyo Sare u Qaadidda Kartida Dowladda

Qaramada Midoobay, ayagoo eegaya sida ugu sahlan ee Soomaaliya (koonfurta Soomaaliya) lagu gaarsiin karo xornimo ayey u wakiilatay dowladda Talyaaniga iney maamusho muddo toban sano ah una diyaariso shacabka dowladnimo si ay ula wareegaan mas’uuliyadda iyo maamulka dalka.

Muddadii tobanka sano aheyd, Dowladdii Talyaaniga wexey ka diyaarisay maamul dowladeed; wexey hirgelisay nidaam maamul oo kooban balse la mid ah midka waddankeeda, isla markaana ay u dhameys tiran yihiin dhammaan xeerarkii maamulka iyo qaabkii shaqa fulinta (administrative laws, regulations and procedures). Wexey tababartay shaqaale Soomaali ah oo ay ku kormeeri jirtay sidey shaqada u qabanayaan, ayadoo ku sameyn jirtay qiimeyn iyo toosin (monitoring, evaluation and guidance) si ay u hubiso iney barteen shaqada iyo maamul-wanaagga (good governance). Wexey kordhisay tiradii dugsiyada waxbarashada ee aadka u yareyd, wexeyna waxbarasho heer jaamacadeed ah ugu dirtay dalkeeda dad Soomali ah si ay wax u soo bartaan dibna ugu soo laabtaan dalka oo ay u shaqeeyaan dowladdooda cusub. Baarlamaan iyo xukuumad kooban isla markaana leh shaqooyin cayiman ayey dhistay, kaddibna wexey ku diyaarisay Muqdisho, dastuur markiisii hore ay ugu tala gashay Koonfurta Soomaaliya oo keliya, balse walaalaha waqooyi oo wax kasta ka jeclaa iney la midoobaan walaalahood koonfureed darteed ay aqbaleen inuu noqdo “Dastuurka Soomaaliya”, ugu dambeyntiina wexey maamulkii iyo taladii dalka ku wareejisay Dowlad Soomaaliyeed, 1dii July 1960kii.

Sida wadammada kale ee Afrikada la gumeystay, wexey dowladdii cusbeyd la wareegtay maamul dowladeed oo sidii la rabay u shaqeynaya; dal ammaankiisu sugan yahay, dastuur qaran, shaqaale tababaran, nidaam shaqo oo wata shuruuc iyo xeerar, nidaam canshuur qaadis la hirgeliyay, nidaam maamul dhaqale iyo xisaabaad dhameystiran, banki dhexe, ciidan boolis iyo nidaam garsoor ilaalinaya xuquuqda ay cid walba leedahay oo shaqeynaya, ayadoo weliba la kabi jiray miisaaniyadda dalka, dowladdana la siin jiray talooyinka ay ku sii adkaanayaan tiirarkeeda. Dowladdii Kacaanka ee 21 sano dalka gacanta ku heysay wexey ku shaqeysay maamulkii ay meesha ugu timid ee ay Dowladda Talyaaniga aas-aastay walow ay markii dambe wax ka beddeshay qaababkii, tiro ahaan kordhisay isla markaana ballarisay baaxaddii uu lahaa maamulka.

Sidey u badan yihiin wadammada qaaradda Africa, waxaa weli u dhisan oo ay ku shaqeeyaan maamullo, ha ballaariyaan hase casriyeeyaane, ay u dhiseen wadammadii reer Yurub ee gumeysanaayay, mana uu jiro waddan Afrikaan ah, marka laga reebo mid ama laba oo aan ku shaqeyn mamul ay diyaarisay dowlad weyn oo ka mid ah wadammada hore u maray.

Siduu u dhacay dagaalkii sokeeye, bulshada caalamka marnaba kama eysan caajisin sidey Soomaaliya dib uga soo saari lahaayeen waddan caadi ah oo la mid ah wadammada caalamka; wexey kharash badan ku bixiyaan sidey isugu keeni lahaayeen mas’uuliyiin iyo waxgarad wakiil ka noqon kara shacabka, si ay u wada hadlaan, u heshiiyaan, dowladna u sameystan, sida badanna waxaa la dhidbaa tiirar aas-aas u noqda dhisme dowladeed, sida baarlamaan, axdi ku meel gaar ah, madaxweyne, iwm… dhinaca kalase, caalamku wuxuu dowladaha cusub ee ku yimaada dib u heshiisiinta u dhaafaa iney ayagu dhisaan maamulka dowliga ah, waxaana la og yahay dhammaan dowladihii ku meel gaar ahaa ee ay ku jirto midda hadda jirta waxa ugu weyn ee ay ku fashilmeen iney tahay dhismaha maamulka dowladda.

Dhib aan yareyn ayaa soo gaara dowlad kasta ee dib u heshiisiineed, mar kasta ee ay siyaasiyiintu kala qaadato aragti siyaasadeed oo kala duwan; isqabadkoodu kuma ekaado siyaasadda ee wuxuu u soo gudbaa maamulka dowladda, waxaana cuuryaama dalka iyo shaqadii qaranka. Siyaasiga u dhashay waddan sabool ah ee ka soo baxa (toosa) guri ay ku nool yihiin dad badan oo ku reer ah oo aan shaqeyn isla markaana aan heysan wax ay cunaan, dhinaca kalana aaminsan iney asaga xaq ku leeyihiin, hadduu u dhaqaaqo sameynta ama dhisidda maamulka waddan aan laheyn nidaam, dhaqaale, amni, shuruuc iyo garsoor shaqeynaya ayadoo ay weliba aqoontu liidato, heerka noloshooduna hooseeyo, waxaa xaqiiqa ah inuusan dhisi karin maamul leh tayo lagu kalsoonaado oo ku shaqeeynaya nidaam sax ah oo uu dal uga bixi karo dhibaato uu ku dhex jiro kuna gaari karo horumar.

Marka la badiyo tirada siyaasiyiinta ay mas’uuliyadda dalka iyo shaqadu ka dhexeyso, kuwaa oo kala aragti ah, kala rabitaan ah, kala hadaf iyo ujeeddo ah, hore isu dilay, loolan siyaasadeed ka dhexeeyo, leh rabitaan kala duwan, waddaniyaddoodu kala sarreyso, kala iimaan badan, aqoontooda iyo waaya aragnimadoodu kala duwan tahay, mid walba uu leeyahay qab kibirna u dheer yahay oo ku kala jira ceymiska reero kala duwan, la xisaabtan gaar ahna meel u yaallo mid kastoo ayaga ka mid ah, sidee ugu sameyn karaan dal, maamul dowladeed oo ku dhisan aqoon, waaya aragnimo iyo caddaalad isla markaana nadiif ah? Dhinaca kalana, shaqa dowladeed waxaa lagu yaqaan oo ay kaga duwan tahay midda gaarka ah, walow shirkadaha gaarka ah ee waaweyn ay leeyihiin xeerar iyo nidaam eysan jirin cid ku xadgudbi karta, shaqa gaar u ah qof loo shaqeeye ah waxaa ilaa iyo xad lagu shaqeeyaa nidaam iyo qaab macquul ah haddana uu raali ku yahay qofka loo shaqeeyaha ah, halka shaqa dowladeed sida lagu yaqaan haddii ay ku socoto nidaam sax ah uusan jirin qof hor istaagi kara ama cid lagu dulmin karo, sida aan loo qilaafi karin nidaamkeeda. Xafiis dowladeed wuxuu leeyahay nidaam shaqo, xeerar, xisaabtan iyo ciqaab, qofka ka shaqeeyana cid gaar ah uma shaqeeyo ee wuxuu u shaqeeyaa dalkiisa, dadkiisa iyo dowladdiisa.

Soomaaliya wexey u baahan tahay, sidii 1960kii, in lagu kaalmeeyo dhismaha dowladda ku meel gaarka ah ka sokow sidey u yeelan laheyd maamul dowladeed oo dhameystiran isla markaana shaqeynaya oo aan ku dhisneyn rabitaan iyo dooq uu leeyahay qof siyaasi ah, waayo siyaasad iyo maamul waa laba mihnadood oo kala duwan oo u baahan in aan la isku qaldin.

Dowladdii KMG (TNG) ee lagu soo dhisay Carta iyo Dowladda Federaalka KMG (TFG) ee hadda jirta, wexey mid walba timid dalka ayadoo wadata Axdi KMG, tiro badan oo xildhibaanno ah iyo madaxweyne ama marka la yiraahdo TFG ay u dhisan tahay xukuumad, balse aan garaneyn meel ay wax ka bilaabaan, dhaqaale ay wax ku qabtaana heysan, ayagoo weliba la mid ah ilmo yar oo socod barad ah oo u baahan intii muddo ah in la gardaadiyo (la socod baro, qaladka iyo saxana la kala tuso), la tababaro (la baro qaabka mamulka iyo shaqada, isla markaana lala habeeyo xafiisyada muhiimka u ah adeegga bulshada), la hubiyo sidey shaqada u qabaneyso qaladaadkana lala toosiyo, mana eysan helin, walow haddana ay ururrada caalamiga ah u ballan qaadeen deeq bixiyeyaasha iney arrintaa ayagu ka kaalmeyn doonaan dowladda cusub.

Soomaaliya waxaa u sameyn kara maamul toosan oo shaqeynaya, dabcan marka ammaankeeda la sugo, dowlad ay UN-ka u xil saartay oo sidii Dowladda Talyaaniga dhista maamul shaqeynaya kaddibna ku wareejisa dowladda cusub, ama UN-ka (UN System Organizations) oo joojiya shaqooyinka ay hadda dalka ka wadaan oo ah shaqooyinkii laga rabay iney fuliso dowladda, si toos ahna loogu xil saaro iney muddo cayiman gudaheed ku dhisaan maamul dhameys tiran oo wata nidaam, xeerar, shuruuc, qaab shaqo, iyo shaqaale tababaran. Waxaana macquul ah midda dambe waayo in waddan keliya loo xilsaaro waxaa suurtagal ah iney dad badan oo Soomaali ah ama caalamkaba u arkaan iney la mid tahay gumeysi, dhinaca kalana si ay qarammada midoobay ugu suuto gasho iney ka mira dhaliyaan xilkaa waxaa lama huraan ah:

1)	Iney ururrada caalamiga ah dib ugu wareejiyaan dowladda cusub mas’uuliyadda ay waqtiga la joogo u hayaan shacabka Soomaaliyeed iyo adeegyada ay wax ka qabashadooda isu xil saareen kadib markey burburtay dowladduu dalku lahaa.

2)	Iney ururrada caalamiga ka shaqeeyan isku xiranka dowladda, bulshada Soomaaliyeed iyo deeq bixiyeyaasha caalamiga noqdaanna sida wadammada caalamka ka jira kuwo la shaqeeya dowladda, isla markaana ku war geliyaan bulshada Soomaaliyeed iyo midda caalamkaba iney dowladda cusub dib ula wareegtay mas’uuliyadda dalka iyo dadka Soomaaliyeed loona baahan yahay in ayada lala shaqeeyo.

3)	Iney ururrada caalamiga ah ku wareejiyaan (to second) shaqaalaha Soomaalida ah ee u shaqeeya, maadaama ay dhammaantood ama badankood ahaayeen shaqaalihii dowladdii Soomaaliyeed ee burburtay isla markaana ay yihiin dad wax lagu soo baray canshuurtii ay bixin jireen shacabka Soomaaliyeed iyo maadaama ay waqtiga la joogana yihiin dad ay aqoontoodu sii dhisantay oo u noqon kara dowladda cusub udub dhexaad dhinaca maareynta iyo maamulka dhaqaalaha.

4)	Ineysan jirin hey’ad ka tirsan qarammada midoobay oo si toos ah shaqo uga qabata dalka. Barnaamijka Kobcinta Dhaqaalaha iyo Horumarinta Dalka Qorshaha Ilaalinta Hantida Qaranka iyo Dakhliga Dowladda Eexda, ina-adeersiga, kursi jaceylka, nin jecleysiga, sharci ku tumashada, awood isu sheegashada, horumar la’aanta iyo colaadaha iyo dagaalada sokeeye ee dalka ka bilowday dhammaadkii siddeetanaadkii welina socda waxaa intaba sababay dadkii Soomaaliyeed ee isugu jiray shacab iyo madax ee raalliga isaga noqday dhaca iyo boobka hantida umaddaItalic text. Hantida dowladda waxaa si aan qarsoodi aheyn u dhici jiray dad fara badan oo isugu jira shaqaale ku cusub shaqada dowladda iyo kuwo muddo dheer shaqeynaayay, shaqaale hoose iyo madax sare, shaqaale ay aqoontoodu hooseyso iyo kuwo leh aqoon sare iyo ganacsato iyo siyaasiyiin intaba. Sida ralliga looga wada noqday dhaca hantida umadda waxaa caddeyn u ah, ayadoo ay cid walba raadin jirtay iney mas’uul ka noqoto ama ka shaqeyso xafiis uu dhaqaale yaalo, waxaana la arki jiray madaxda sar-sare ee dowladda oo si ay u muujiyaan is afgarashada iyo isku xirnaanta dhinaca siyaasadda ama maamulka ee kala dhexeeya qof ama reer ayagoo u dhiibi jiray ama u magacaabi jiray xafiis dhaqaale qofka ay is af fahmaan ama qof ay reerka la is fahmay ama la heshiiyay keeneen. Dhinaca kalana, waxaa dhici jiray oo la og yahay, haddii qof mas’uul ka ah ama qof ka tirsan xafiis leh dhaqaale laga qaado xilka, inuu qofku isu arko, inta saaxiibka ama ahalka la ahna ay u arkaan, in qofkaa la xumeeyay. Waxaa caado ahaan jirtay inuu qofkii xilka laga qaaday ka dacwoodo tallaabadaa iyo weliba iney arrinta soo dhex galaan mas’uuliyiin ama odayaal iyo nabadoonno ergo ah oo ka shaqeeynaya sidii xil ka qaadistaa looga noqon lahaa. Intaa kaddibna dhacii hantida ummadda wuxuu ka gudbay ficil (action) uu sameeyo qof ama dadka qaarkii, wuxuuna noqday qaab-dhaqan (normal practice) qofkii ku kaca uu helo sharaf iyo xushmad, maadaama uu noqonayo qof heysta dhaqaale fiican dadna wax tari kara.

Dhaca dhaqaalaha ama xoolaha dowladda waxaa kaloo dhirri gelin jiray laba aragti oo weli ka jira Soomaaliya:

1)	Dad badan oo Soomaali ah wexey aaminsanaan jireen welina aaminsan yihiin in la dhaco xoolaha dowladda ineysan xaaraan aheyn. Soomaalidu waa dad aaminsan iney 100% Muslim yihiin, inkastoo qaar ka mid ah caadooyinka ay ku dhaqmaan eysan wax shaqo ah ku laheyn Diinta Islaamka, haddana waa dad leh dhaqan Muslim. Waxaa adag, qof Soomaali ah oo leh garasho iyo damiir, inuu qaato ama bixiyo lacag wadata ribo (dulsaar), sidoo kale wexey Soomaalidu si aad ah isaga ilaalisaa xoolaha agoonta, ganacsatadu wexey aad uga dhowraan maalkooda iney ku darsamaan xoolo ay og yihiin iney xaaraan yihiin, haddaad qof mas’uul ah u dhiibato lacagna wexey u badan tahay inaadan ka waayin lacagtaada marka aad u baahato. Dhinaca kalase, Soomaalida badankeed wexey aaminsan tahay xafiis dowladeed inuu yahay meel laga daneysto, qofka jooga xafiis dowladeedna wexey ka filaan inuu lafihiisa uga daneysto (lacag ka sameeyo), kaddibna u daneeyo (faa’iideeyo) dadka kale (reerkiisa iyo saaxiibbadii).

2)	Shacabka Soomaaliyeed, sidey u badan yihiin, waa jiilkii ugu horreeyay ee arka nolol magaalo, dowlad, nidaam, maamul iyo shaqa dowladeed, dhinaca kalana, calan saarkii 1960kii ka hor, dadka Soomaalida ah ma eysan arag ceymis ka duwan midka reerka iyo raasumaalka uu qofku heysto, mana eysan dhici jirin inuu qofku ka shaqeeyo ama ku lumiyo waqti badan dan guud oo ka baxsan midda reerka. Dadkii sidaa ahaa, markii ay la soo gudboonatay iney qabtaan hoggaankii dalka ee ay bilabeen iney u adeegaan umadda, walow ay dowladdii Talyaaniga sameysay wakaalad qaabilsan ceymiska, haddana Soomaalidu, maadaama eysan hore u arag kuna fikirin “in qof shaqaale dowladeed ah oo qaata bil walba mushaar in loo ballan qaadi karo lacag uu ku nolaado iyo daryeel caafimaad maalinta uu ka fariisto shaqada dowladda ilaa inta uu ka dhimanaayo” waxaa ku adkaatay iney aaminaan Ceymiska Dowladda, taasina wexey keentay iney cid walba oo u shaqeyneysay dowladda isku howsho kana shaqeyso sidey muddada gaaban ee ay fursadda heysato u dhici laheyd xoolaha dowladda ee ay mas’uulka ka tahay si ay ugu noqdaan ceymis marka ay howl gab noqoto ama haddii xilka laga qaado.

Guud ahaan shacabkii Soomaaliyeed ee u fahmay dowladnimadu iney la mid tahay hal irmaan oo la maalo, raalligana ka wada noqday (sidey u badan yihiin) in la dhaco hantidii ummadda waxaa ayagana ka lumay furihii horumarka waxaana ku dhacay jahawareer dhinac walba leh, xag dhaqan(values), xag diin (faith), xag nolol (life style), xag aragti (vision), iyo xag rabitaan (dream) intaba. Waxaa xaqiiqa ah ineysan Soomaaliya xasili doonin, shaqaale daacad ah oo guta waajibaadkooda shaqo inaan la arki doonin, ummad diyaar u ah iney u hoggansanto dowladdeeda ineysan jiri doonin, dowlad dalka horumar gaarsiin kartana inaan la heli doonin, inta la dhacayo hantida umadda laguna helayo sharaf iyo ixtiraam bulshada iyo reeraha dhexdooda. Si ay Soomaaliya u xasisho, dhaqaalaha dalka u kobco, heerka noosha ummaddana uu sare ugu kaco waxaa lama huraan ah:

1)	In la sameeyo qaab iyo nidaam ay umaddu ku wada qanci karto is la markaana si dhab ah u hor istaagaya dhaca hantida umadda.

2)	In la gaarsiiyo shacabka Soomaliyeed biseyl ah ineysan oggolaan in magaca dowladda lagu lunsado hantida ka dhexeysa umadda.

Xakameynta kharashka Dowladda iyo Sameynta Keyd Dhaqaale

Hadduusan jirin nidaam sax ah oo lagu xakameeyo kharashka laguna xafido dakhliga iyo dhaqaalaha umadda (transparency and accountability), dadku wexey ku dhiirranayaan iney boobaan hantida ay mas’uulka ka yihiin, wexeyna ka shaqeeynayaan caddaalad darro iyo eex. Sidoo kalana hadduusan jirin keyd dhaqaale oo u saamaxaya dowladdu iney qorsheyso barnaamijyo ay ku horumarineyso dalka ama ay wax uga qabaneyso, haddey soo kordhaan, xaalado deg-deg ah, waxaa uu shacabku gaarayaa heer uu ka niyad jabo kartida dowladda. Si arrimahaa looga foojignaado, waa iney lacag qabashada, meel kasta ee ay suurta gal tahay noqoto mid toos loogu shubo khasnadda dhexe ee dowladda oo aan lagu qaban goobta adeegga marka laga reebo canshuurta ay dowladaha hoose ka qaadaan suuqleyda yar-yar ee nolosha ka raadiya caanaha, cowska, biya iwm… Dhinaca kale kharashka dowladda waa inuu noqdo mid la og yahay oo hore looga baaraan degay isla markaana ku jira miisaaniyadda dalka kuna baxa nidaamka xisaabaadka mucayyinka ah (standard accounting system).

1)	In la soo nooleeyo isla markaana la shaqa geliyo hey’adaha dowladda ee lama huraanka u ah waxqabadka dowladda iyo horumarka dalka.

2)	In adeegga (service) dekedaha iyo garonnada diyaaradaha lagu wareejiyo qeybta adeegga gaarka ah (private sector) oo wakiil ka noqda socodsiinta howlaha adeegga, ayadoo lacagta canshuurta ee dhoofinta iyo keenistana (import and export tax) si toos ah ganacsatadu ugu shubeyso bangiga dhexe, dowladduna ay ilaalineyso canshuurta ay xaqa u leedahay iyo badeecadda soo geleysa ama ka bexeysa dalka.

3)	In ay dowladdu dib ugu soo celiso gacanteeda Furaha Isgarsiinta Qaranka isla markaana la sameyo xaruun (Gateway) lagala socdo isticmaalka teleefoonnada oo ay dowladdu yeelato qiimaha adeegga isla markaana ayadoo sare loo qaadayo tayada adeegga, waqtiga la joogo wanaagsan, ee shirkadaha isgaarsiinta.

4)	In la nidaamiyo sarana loo qaado tayada adeegga shirkadaha xawaaladaha si ay u noqdaan bankiyo ganacsi ee uu dalku leeyahay oo ka qeyb qaadan kara dib u dhiska iyo horumarinta dalka.

5)	In gacanta dowladda dib loogu soo celiyo adeega hagidda diyaaradaha (civil aviation).

6)	In dib loo aas-aaso Wakaaladaha Biyaha Xamar iyo Xoogga Korontada kuwaa oo ku shaqeynaya nidaam saami (shares) iyo faa’iido wadaag ka dhexeeya dowladda iyo maalqabeennada Soomaalida ah, sido kalana dalka o idil laga hirgeliyo isla nidaamka.

7)	In la sameeyo wakaalad qaabilsan horumarinta waddooyinka (Highways Development Authority) isla markaana la suurta geliyo iney shirkado gaar ah mas’uul ka noqon karaan gacan ku heynta iyo dayactirka waddooyinka iyo buundooyinka ayagoo khidmad la og yahay (toll) ka qaadaya gaadiidka maraya waddooyinka.

8)	In dib loo abaabulo Shirkadda Diyaaradaha Soomaali Airlines oo ay hoos imaanayaan dhammaan shirikadaha diyaaradaha hadda jira (agents) si loo horumariyo loolana xisaabtamo.

9)	In la abuuro wakaalad qaabilsan horumarinta ganacsiga kalluumeysiga lana suurta geliyo iney sameysmaan iskashatooyin gaar ah oo ay wakaaladdu ka shaqeyso horumarintooda si kalluumeysiga loo gaarsiiyo heer uu shacabka Soomaaliyeed ka helo nolol iyo shaqo iyo si loo gaarsiiyo kalluumeysiga heer ganacsi.

10)	In la suurta geliyo inuu qeybta adeegga gaarka ah la wareego dayactirka iyo maamulka hoteellada dowladda ayadoo loo bandhigayo ganacsatada.

Barnaamijka Horumarinta Reer Guuraaga Xoolo Dhaqatada ah

Dadka Soomaaliyeed ee ah reer guuraaga isla markaana dhaqda xoolaha waxaa lagu qiyaasaa iney yihiin 65% shacabka guud, marka la qiimeeyo heerka ay dunidu mareysana waa dad aad u dambeeya xagga wax soo saarka iyo qaab nololeedka intaba. Maadaama ay yihiin qeybta ugu badan shacabka wexey qeyb ka yihiin hooseynta heerka nolosha guud ee shacabka Soomaaliyeed.

Reer guuraaga iyo xoolo dhaqatada wexey la xuquuq yihiin dadka ku dhaqan magaalooyinka caadiga ah, waana in la gaarsiiso degaannadooda dhammaan addeegyada dowladda; dowladdu waa iney sameyso barnaamijyo ay sare ugu qaadeyso heerkooda nolosha kana shaqeyso sidii ay ku deegaameyn laheyd reer guuraaga iyo xoolo dhaqatada oo ay u noqon lahaayeen dad leh hanti ma guurto ah oo ka faa’iideysan kara awoodda dhaqaale ee ay leeyihiin.

Sida lagu arkay dunida suurta gal ma aha ama ma fududa inuu laga gudbo qaab nololeed mar keliyana loo gudbo mid cusub sidaa darted horumarinta dadka xoolo dhaqatada reer guuraaga waa iney noqoto mid ay marka hore qaadayaan tallaabooyinka u suurta gelin kara iney ka guuraan nidaamkaa hore (transitional transformation).

In reer guuraaga xoolo dhaqatada ah laga dhigo dad ah beeraley xoolo dhaqato ah (agropastoral) oo noqda iskaashatooyin xagga beerashada iyo xoolo dhaqidda si ay suurta gal u noqoto in la sameeyo seerooyin (enclosed rangelands) oo ka dhexeeya. Barnaamijka Horumarinta Wax Soo Saarka iyo Warshadeynta Kheyraadka Dalka

-	Dowladdu waa iney sameyso hey’ad qaabilsan horumarinta iskashatoyinka (Cooperatives Development Authority) oo howsheedu tahay sidii dhallinyarada gaartay da’da shaqada iyo maleshiyooyinka hub ka dhigista lagu sameyay loogu jiheyn lahaa dhinaca wax soo saarka beeraha iyo kalluumeysiga, hey’adda waxaa loogu tala galaya iney ku dhiirri geliso shacabka ku dhaqan demooyinka iyo tuulooyinka kala duwan ee dalka iney sameystaan iskashatooyin wax soo saar iskaashatooyin kala duwan dhammaan degmooyinka dalka. Markey tababarto xubnaha iskaashatada dhinacyada maamulka, xisaabaadka iyo wax soo saarka, una sameyso qaabka dhismeed, dastuur, nidaam is doorasho, nidaamka xisaabaadka iyo macaamilka bankiyada wexey ku wareejineysaa maamulka iskaashatada xubnaha leh. Iskaashatada wexey kharashka iyo maalgelinta dowladda ku soo celineysaa muddo ay ballan qaaddo. Hey’addu waxaa kale oo ay la soconeysaa shaqada, wax soo saarka iyo haddii ay jiraan dhibaatooyin iyo caqabado heysta iskaashatada si wax looga qabto. Iskaashatooyinku wexey lahaanayaan canshuur dhaaf in muddo ah, kaddibna wexey la mid noqonayaan shirikadaha caadiga ah ee bixiya canshuuraha.

-	In qeyb ka mid ah canshuurta laga qaado badeecadaha dibadda ka yimaadda loo qoondeeyo dhiirri gelinta wax soo saarka gudaha. Tusaale: Waxaa jirta beeraley beerta bariis, sidoo kale waxaa jirta ganacsato keenta bariis. Canshuurta laga qaado bariiska dalka la keeno waa in qeyb ka mid ah loo qoondeeyo in lagu caawino beeraleydii beertay bariiska ee bixisay canshuurta, si beeritaanka bariiska uu u kordho. Sidoo kale waxaa jira farsamo yaqaanno ku sameeya dalka gudihiisa qalabka xafiisyada iyo guryaha sida ay u jiraan ganacsato dibadda ka keenta isla qalabkaas, canshuurta qalabka xafiisyada iyo guryahana waa in qeyb ka mid ah lagu dhiirri geliyo kuwa dalka gudihiisa ku sameeya ee canshuurtana bixiya si uu u kordho wax soo saarka. Sidoo kale wax kasta ee dibadda laga keeno waa in canshuurta laga qaado qeyb ka mid ah lagu kabo kuwa gudaha ka soo saara ama ku sameeya.

-	In la sameeyo sharci si guud u dhiirri gelinaya wax dhoofinta oo canshuurta badeecada la keeno qeyb ka mid ah loo qoondeeyo in lagu dhiirri geliyo ganacsatada dhoofisa badeecada ka soo baxda dalka gudihiisa ama loo sameeyo canshuur dhaaf.

Barnaamijka Horumarinta Fanka iyo Isboortiga Fanka iyo Cayaaraha wexey xoojiyaan saaxiibtinnimada iyo is dhexgalka bulshada, wexeyna kalsooni dhinaca maskaxda iyo jirka ah ku abuuraan dhallinyarada, waxaa lama huraan ah in la siiyo fanka iyo cayaaraha Soomaaliya qiime la mid ah qiimaha ay ku leeyihiin wadammada caalamka, waxaana loo baahan yahay in qeybta adeegga gaarka ah lagu dhiirri geliyo iney ka qeyb qaataan fanka iyo isbooryiga. Ganacsatadu wexey sameysanayaan kooxo isboorti oo ku tartama garoomada dowladda, ayadoo dakhliga ka soo xerooda isbartiibooyinka uu noqonayo mid ay qeybsadaan dowladda iyo kooxaha cayaaraya, sidaa si la mid ah fanka iyo ruwaayadaha waxaa ay noqonayaan kuwo ay dowladdu leedahay masraxa loona oggol yahay iney kooxaha ku soo bandhigaan fan iyo suugaan lacag lagu daawado ayadoo ay lacagta kala bar dowladdu leedahay, dhinaca kalana, si uu fanku u horumaro waxaa loo baahan yahay in la ilaaliyo xuquuqda ay fannaaniinta iyo mu’allifiitu leeyihiin.

Barnaamijka Sare u Qaadidda Waxbarashada

Waddanba intuu waddan kale ka horreeyo xagga waxbarashada iyo aqoonta ayuu ka horumarsan yahay. Qofku, si uu waxtar ugu noqdo naftiisa, qoyskiisa iyo bulshada uu ka tirsan yahay waa inuu helo fursad waxbarasho oo ku saleysan baahida dalka isla markaana u saamaxeysa inuu ku noolaado kana shaqeysto degaanka uu ku dhashay ama deggan yahay. Si uu dalku u horumaro waa iney waxbarashadu ahaato, marka laga yimaado qorista iyo akhriska, mid shaqo-barasho. Sidoo kale, waxaa lama huraan ah iney waxbarashada aasaasiga ah (primary education) iyo midda sare (socndary education) noqdaan kuwo tayo sare leh oo suurta gelin karta inuu dalku yeesho dhakhaatiir, muhandasiin, dhaqaale-yahanno iyo sharci yaqaanno sare oo dalka soo gaarsiiya heerka uu caalamku marayo. Dhinaca kalana si ay Soomaaliya u noqoto qaran mideysan isla markaana dhinac u wada jeeda waxaa ayadana lama huraan ah iney yeelato manhaj qaran oo mid ah oo taya sare leh, iyo macallimiin aqoontoodu sarreyso isla markaana heysta nolol wanaagsan maadaama ay yihiin kuwa uu gacantooda ku jiro mustaqbalka horumarka dalka. Dalka Japan oo ka mid ah wadammada caalamka ugu horumarsan xagga dhaqaalaha iyo teknolojiyadda uguna sarreeya dhinaca aqoonta, wuxuu gaaray, marka laga hadlayo mideynta waxbarashada, in xilliga ay iskuulladu furan yihiin ee ay ardeydu fadhiso fasallada, dalka Japan oo idil, ardeyda isku heerka ah ay dhiganayaan maaddo isku mid ah, qaadanayaanna cashar isku mid ah, cid beddeli karta qorshahana ineysan jirin.

Barnaamijka la dagaalanka Qaadka iyo Muqaadaraadka Kale XXXXX

Barnaamijka Sare u Qaadidda Caafimaadka Bulsho caafimaad qabta ayaa gaari karta horumar, dowladdana Horumarinta iyo ilaalinta caafimaadka guud ee bulshada, horumarinta adeegyada caafimaadka, daryeelka caafimaadka carruurta iyo hooyada, agoomaha, cuuryaamada iyo garaad dhimmanka ay mas’uulka ka tahay dowladda iyo ka hortagidda cudurrada faafa, waa xaq lagu leeyahay dowladda; dowladdu waa iney diyaariso rugo lagu daryeelo caafimaadka bulshada iyo isbitaallo kala heer sarreeya oo looga hortagayo cudurrada faafa; waa iney barto bulshada qaabka ay u ilaalin karto sarena ugu qaadi karto caafimaadkeeda; waa iney ka haqab tirto bulshada daawo tayo sare leh qiimaheeduna macquulyahay; waana iney dhiirri geliso furista rugo caafimaad gaar ah, xaruumo daryeel iyo isbitaallo.

Barnaamijka Horumarinta Haweenka

Haweenku wexey si joogto ah ugu mashquulsan yihiin horumarinta bulshada, waa macallinka koowaad ee waxbara insaan kasta ee yimaada dunida dusheeda, waana sababta ay ku muteysteen in dhulka loo aqoonsado dhulkii hooyo, luqaddana afkii hooyo. Marka la qiyaaso tirada guud ee shacabka Soomaalyeed haweenku wexey noqonayaan kala bar haddeysan ka badneyn, sare u qaadidda kartidoodana wexey soo dedejineysaa horumarka uu u baahan yahay inuu gaaro waddanka, sidaa darteed dadaalka ay sameyneyso dowladda cusub waxaa lama huraan ah, iney haweenku ku leeyihiin qeybta ugu muhiimsan, ha noqoto xag wax barasho, xag shaqo, xag maamul iyo xag maalgelin intaba.

Barnaamijka Gargaarka Bani’aadnimida iyo Xakameynta Mucaawinooyinka Raashiinka

Macaawino la siiyo waddan oo aan aheyn dhaqaale uu wax ku qabsado wexey hoos u dhigeysaa wax soo saarka dalka, dhinaca kalena, dadka saboolka ah ee mudan in la kaalmeeyo ma waayaan raashiin ay iibsadaan ee wexey waayaan lacag ay ku iibsadaan raashiinka suuqa yalla. Dalka Soomaaliya sidii ay dagaallada sokeeye u dhaceen waxaa si xad dhaaf ah loo keenaa raashiin macaawimo ah. Dhibka ugu weyn oo uu raashiinka macaawimada ah ku hayo dalka ayaa wexey tahay:

-	Inuusan waxba ka beddelin heerka dhaqaalaha iyo nolosha guud ee dadka

-	Inuusan waxba ka beddelin xaaladda dadka saboolka ah

-	Inuusan dhiirri gelin wax soo saarka dalka ee dhinaca raashiinka

-	Inuu dib ugu soo laabto suuqa oo uu hoos u dhigo socodka dalagga beeraha

-	Inuu abuuro qaxooti degaan ka sameysta rugo ay ku nagaadaan oo sababa ineysan dib ugu laaban degaannadoodii

-	Inuu saameyn ma harto ah ku yeesho nolosha dadka raashiinka la siiyo oo ay dhib ku noqoto iney dib ugu laabtaan noloshoodii hore ee aheyd iney shaqeystaan

Sidaa darteed waxaa loo baahan yahay in laga shaqeeyo:

-	In raashiinka mucaawinada ah ee laga keenayo dibadda, marka ay suurta gal tahay, lagu beddelo raashiin laga iibiyo gudaha dalka.

-	Qorshe kasta ee ku saabsan raashiin la siinayo dad barakacay waa inuu la socdo qorshe dib ugu celinaya rugahoodii iyo meheraddoodii iyo qaab nololeedkoodii.

Barnaamijka Horumarinta Waxqabadka Hey’adaha Aan Dowliga Aheyn (NGOs)

Waddan wuxuu gaaraa horumar muuqan kara marka ay dhammaan shacabkiisa u guntadaan iney u adeegaan dalkooda, ururrada samafalka waddaniga ahna waa qeyb ka mid ah bulshada oo isu abaabushay isuna xil saartay iney ka qeyb qaataan horumarka uu waddanku tiigsanayo ayagoo weliba aan mushaar kaga dooneyn dowladda. Dowladda Soomaaliya, si ay horumar u gaarsiiso dalka, wexey u baahan tahay, iney ku baraarujiso guud ahaan shacabkeeda iney ka qeyb qaataan kana shaqeeyaan ka mira dhalinta hadafkaa, waxaa kaloo lama huraan ah in loo aqoonsado ururrada samafalka waddaniga ah iney yihiin mataamaha horumarinta dalka (national development partners) ayadoo si buuxda ula shaqeyneysa. Dhinaca kale, waxaa lama huraan ah in loo sameeyo shuruuc iyo nidaam haga hey’adaha dowliga ah si uu wax qabadkoodu u noqdo mid la jaan qaada barnaamijka guud ee horumarinta dalka iyo baahida dhabta ah ee bulshada ay kaalmeynayaan, si dhinaca kale dalku u yeesho ururro samafal oo heer caalami ah, dowladdu wexey u baahan tahay iney ururrada samafalka ee laga leeyahay dibadda ku beddesho ururro caalami ah ee uu waddanku leeyahay sida ay sameeyaan wadammo badan oo koraya.

Barnaamijka Horumarinta Saxaafadda

Saxaafadda iyo warbaahinta wexey u adeegaan bulshada wexeyna ka haqab tira baahida ay dadweynuhu u qabaan iney ogaadaan wax kasta oo saameeyn ku leh ama ku lahaan kara noloshooda, is beddelka uu ku tallabsanayo caalamka iyo dhacdooyinka la soo gudboonaada bulshada caalamka. Kaddib markey billowdeen dagaallada sokeeye ee weli socda, si weyn ayey u ballaaratay warbihinta uu leeyahay dalka, dhinaca kalase dowlad iyo nidaam la’aanta jirtay wexey ka dhigeen warbaahinta Soomaaliya kuwo si aad ah u soo bandhiga dagaalada iyo colaadaha ka jira dalka isla markaana wexey soo can bixiyeen fidno iyo qas wadayaal fara badan oo dhibaato u geysan jiray umadda Soomaaliyeed. Dowladda waxaa waajib ku ah iney, ayadoo ilaalineysa xaqa ay umaddu u leedahay iney ogaato wax kasta oo saameyn ku leh nolosheeda iyo wax kasta oo ka dhaca hareeraheeda, haddana iney sare u qaaddo, tilmaanto, kana soo saarto warbaahinta mid ka shaqeysa horumarka dalka oo dib u abuurta waddaniyadda, dowlad jaceylka, ku dhaqanka fikirka saliimka ah, ayadoo aan buun-buunin fidna wadayaasha diiddan inuu dalku xasilo. Sida caalamka intiisa kale ka jirta saxaafadda iyo warbaahinta waxaa ka reebban in loo adeegsado marin habaabinta bulshada iyo la dagaalanka dowladda, saxaafadda iyo warbaahinta waxaa waajib ku ah iney noqdaan kuwo abuura bulsho wanaagsan iyo dad is jecel oo isku xiran isuna naxariista, waa iney ka shaqeeyaan wacyi gelinta bulshada, sare u qaadidda garaadka dadka iyo sare u qaadidda waddaniyadda iyo dowlad jeceylka.

Barnaamijka Horumarinta Adeegga Gaarka (Private Sector)

Shacabka iyo dowladda cusub wexey labadaba u baahan yihiin iney fahmaan inuu waddanku xilliga lagu jiro heysto fursad qaali ah oo u saamaxeysa inuu ka soo kabto dib-u-dhicii ka soo gaaray dagaallada sokeeye iyo inuu waddanku gaaro horumar deg-deg ah oo u dhigma midka ay gaareen wadammada la jaarka ah ee hadda u muuqda iney wax badan ka hormareen. Soomaali aad u badan ayaa sidey dagaallada sokeeye u dheceen u qaxday, degtay, wax ku baratay, kana shaqeysata wadammada dunida koowaad iyo labaad, wexeyna bil walba u soo diraan dalka lacag adag oo aad u badan, dhinaca kalana wexey maalgelin iyo ganacsi xoog badan ka sameeyaan wadammo ay ka mid yihiin Kenya, Tanzania, Imaaraadka Carabta, Sacuudi Carabiya, Waqooyiga Amerika, Ingriiska, Shiinaha, Malesiya, India, Koonfur Afrika iyo kuwo kale oo badan, waxaa intaa dheer dadka Soomaaliyeed wexey fahmeen horumarka la gaari karo marka la helo iskaashi bulshada dhexdeeda ah iyo maamul wanaag taana waxaa caddeyn u ah sida uu u horumay adeegga gaarka ah oo ay suutagal u noqotay iney sameysmaan shirkado ganacsi oo saamiley ah oo fuliya howlaha dhinaca isgaarsiinta, xawaaladaha iyo duulimaadyada ayagoo ku shaqeeya nidaamyo casri ah isla markaana muujiyey karti, u jajabnaan shaqo iyo adeeg daacad ah oo ay ku kasbadeen kalsoonida shacabka. Inkastoo uu culey dhaqaale ka jiro dunida oo idil, Soomaaliduna uu culeyskaa soo gaaray, haddana wexey waayadan dambe si aad ah u fahmeen maalgelinta lagu sameeyo dhinaca hantida ma guurtada ah ayagoo ka billabay dalka Kenya iney ka dhisaan suuqyo adeeg (shopping centers), hoteello iyo maqaayado kaddibna wexey u sii tallaabeen iney ka dhisaan wadammada ay sida aadka ah ugu nool yihiin ugana shaqeytaan dhismeyaal waaweyn oo degaan iyo kuwo ganacsi.

Waddaniyadda Iyo Diinta Islaamka "Waddaniga wanaagsan oo keliya ayaa noqon kara muslim wanaagsan, sida uu muslim wanaagsan oo keliya u noqon karo waddani wanaagsan". Diinta islaamka wexey ummadda fartaa iney Alle ka baqaan, iney yeeshaan hoggaan, iney iska ilaaliyaan xaqa dadka kale, cadaalad ku shaqeeyaan, iney isu ixsaan falaan, iney shaqeystaan, iwm… Qofka islaamka ah ee leh iimaan sarreeya waxaa uu ku dadaalaa mar kasta inuu u samafalo dadka saboolka ah, inuu xaqa dadka ka dhowrsado, inuu dhaqanka wanaagsan xoojiyo iwm. Dhinaca kalana dowlad wexey hagaajisaa waddooyinka, kuwa hagaasanna wey nadiifisaa, wexey dhistaa cusbitaallo iyo dugsiyo waxbarasho, macallimiinta ilmaha wax bara iyo ciidamada ilaaliya nabadgelyada ayey siisaa mushaar, wexey ka shaqeysaa sidii ay shaqo u abuuri laheyd, iwm... marka la soo gaabiyana wexey u adeegtaa umadda. Ciddii is hor taagta dowladda wexey is hor taagtay in ummadda loo adeego ama wax la taro, waxbana kuma kala duwana qofka is hortaaga hey’ad ama urur raba inuu dhiso masaajid iyo qofka is hortaaga dowlad rabta iney dhisto isbitaallo iyo dugsiyo waxbarasho ama dowlad rabta iney sugto nabadgelyada si aanan kuwa taagta yar loo dulmin. Dowladuhu si ay ugu adeegaan umadahooda una horumariyaan dalalkooda wexey qaadaan canshuur, Soomaalidu ma jecla bixinta canshuuraha waxaana sabab u ah:

1)	Markii u horreysay waxaa Soomaali ka qaaday canshuur gaaladii dalka gumeysiga u timid iyo ciidamadii Xabashida labada jeerna wexey u fasirteen iney la micne tahay xoog sheegad.

2)	Madaxda iyo shaqaalaha dowladda Soomaaliya oo ay caado u aheyd iney dhacaan, lunsadaan ama boobaan lacagta ka soo xeroota canshuuraha.

Qofka la baxsada canshuur waa qof la baxsaday xaq ka dhexeeya ummadda. Canshuuruhu ma aha sadaqo uu qofku ikhtiyaar u leeyahay ee waa waajib saaran qof walba oo la yimaadda sifooyinka shuruudda u ah canshuur bixinta. Shuruudaha ay qof ugu waajibeyso inuu canshuur bixiyo waxaa ka mid ah inuu shaqeysto ama ganacsado dakhlina uu soo galo, asagoo ka faa'iideysanaaya adeegyada iyo tasiilaadka ka dhexeeya ummadda sida dekedaha, waddooyinka, garoommada, nabadgelyada iwm, kuwaa oo eysan la'aantood suurtagal aheyn in la shaqeysto ama la ganacsado. Qofka iska bixiya canshuuraha ku waajibay wuxuu muteystaa wanaag aan la soo koobi karin:

1)	Xaq ku waajibay oo ay ummaddu ku leedahay ayuu iska bixiyay. Maadaama uu qofka shaqeeya ama ganacsada uu ka faa'iideysto tasiilaad loogu tala galay iney ummadda oo idil ku faa'iido, dabcan inta tooska ugu faa'iida waxaa soo raaca inta aan si toos ah uga faa'iidin balse xaqa u leh iney si dadban ayaguna u faa'iidaan.

2)	Waxaa la mid ah qofka waalidka ah, wuxuu ku dadaali karaa inuu wax baro ilmaha uu dhalay, hase ahaatee dadaalkaasu wuxuu noqonayaa mid aan lagu faa'iidin haddusan qofka wax la baray shaqo heleyn kaddib marka ay dhameystaan waxbarashada. Haddeysan nabadgelyo sugan jirin qof ma shaqeysan karaa ilmahiisana nolol ma u abuuri karaa?

3)	Adeegyada lagu fuliyo canshuurta waxaa ka mid ah in lagu dhiso dugsiyo iyo cisbitaallo cusub ama in lagu dayactiro kuwo jiray si ay addoomaha Ilaahay wax ugu bartaan ama loogu daaweeyo, in waddooyin cusub la dhiso ama kuwo dhisnaa dib loo hagaajiyo si ay addoomaha Ilahay ugu safraan dhib yari, nabadgelyada oo la sugo kuwa ilaaliyana mushaar la siiyo wexey suuurta gelisaa inaan dulmi la isku sameyn.

Qofka haddaba inta shaqeysto canshuurta uu bixiyana wax looga qabto adeegyadaa iyo adeegyada kale ee la midka ah ee aan halkan lagu soo koobi karin, waxaa xaqiiqa ah inuu kasbanayo ka raalli ahaanshaha Allaha kartida iyo fursaddaba siiyay. Sidoo kale waxaa ayadana xaqiiqa ah inuu ganacsigiiisu ballaaranayo maadaama ay dowladda u suurto geleyso iney sii tayeyso ama kordhiso adeegyadeeda, iney shaqooyin abuurto iyo iney addoomaha kuwooda saboolka ah saaciddo kuwaana wexey dhammaantood keenayaan inuu dhaqaaluhu kobco.

Qofka xada ama lunsada lacag dowladeed (lacag ay bixisay ummadda si ummadda wax loogu qabto ama lacag lagu kaalmeeyay dalka ama dowladda) kama duwana qof xaday lacag ay leeyihiin ilmo agooomo ah. Lacagta ama sida ay Soomaalidu tiraahdo xoolaha dowladda waxaa wax ku leh agoomaha, waayeelka, cuuryaaminta iyo kuwa dhimirkoodu dhimman yahay. Xoolaha ama lacagta dowladda waa xoolo ama lacag ummadeed, ummadduna waa addoomo Ilaahay. Alle agtii maxaa u yaalla qofka dhaca ama khayaama addoomihiisa? Maalinta khayaamaha, qof walba ee mas'uul waxaa laga rabaa inuu ka jawaabo siduu u dhaqay addomaha Ilaahey markuu mas'uulka u noqday, maalkoodii sida uu ka yeelay, sida uu caddaalad dhinac walba leh uga dhex sameeyay; ha noqoto garsoor hase noqoto shaqaaleyn iwm...

Qaar ka mid ah Soomaalida wexey u heystaan qofka iska bixiya sakada ku waajibtay inuu waajibkii saarnaa gutay wax dambana aan loo raacaneyn. Sakadu wexey ka mid tahay shanta tiir ee islaamka, Alle ayaana ku waajibiyay qof walba marka uu shuruudaheeda la yimaado. Canshuurta waxaa laga bixiyaa ka faa'iideysiga fursad ama tasiilaad dadka ka dhexeeya waxaana loogu adeegaa ummadda. Qofkii iska bixin waaya sakada ku waajibta, soomi waaya ama asagoo awooda tegi waaya xaramka, Alle ayuu dembi ka galay oo kula xisaabtamaya, Alle dembiga laga galo, haddii dambi dhaaf la weydiisto, wuu cafin karaa hadduu doono, waana naxariis badane la og yahay. Qofka bixin waaya xaqa ummadda ay ku yeelato, ummaddaa oo weliba isugu jirta kuwa nool ee jooga iyo kuwa dhalan doona, xaqooda yaa cafin kara? Dembiga laga galo qof sow ma aha in qofka la weydiisto cafis? Dembiga laga galo ummadda oo idil see cafis loogu heli karaa? Tusaalooyinkan wexey muujinayaan sida ay diinta Islaamka iyo waddaniyaddu isugu xiran yihiin iyo sida eysan suurtagal u aheyn inuu qof noqdo muslim wanaagsan waddaniyaddana meel iska dhigo. Geesiyaasha Nabadda

Guud ahaan dadka Soomaalida waa dad geesiyaal ah, ha noqoto marka uu qof difaacanayo xaqiisa, ha noqoto marka ay reer difaacanayaan degaankooda, hase noqoto marka ay qaran ahaan ama muslim ahaan isu difaacayaan. Waqtiyada colaadda, dadku wexey bixiyaan naftooda, maalkooda, maskaxdooda iyo muruqooda intaba wexeyna u wada istaagaan sidey u guuleysan lahaayeen, waayo guusha waxaa la socda sharaf, sharafna waa waxa ugu qiimaha badan ee uu qof doono.

Ummadda Soomaaliyeed waqtiga la joogo waxaa luntay sharaftii ay lahaayeen, waxaa burburay dowladnimadii ay lahaayeen, wexey dandarro ugu nool yihiin waddankooda gudihiisa, wexey ku jiraan xeryo qaxooti, wexey ku la'anayaan badaha, wexey ku dhibaateysan yihiin dunida carabta oo ay ka socdaan kacdoonno, kuwooda ku nool wadammada dhinaca waqooyi (northern hemisphere) waxaa khatar ku jirta caqiidadooda waxaana, haddii ay sameeyaan wax qalad ah, si sahal ah loogala lagala wareegaa ilmaha ay dhaleen ayagoo lagu wareejiyo dad aan muslim aheyn. Soomaliya wexey u baahan tahay geesiyaal, isugu jira odayaal, haween, dhallinyaro, aqoonyahanno, ganacsato iyo siyaasiyiiin oo u hura naftooda, maalkooda, maskaxdooda iyo waqtigoodaba, dagaal xaq ahna u gala sidii dib loogu soo celin lahaa sharafta Soomaaliya, sidii dib loogu soo celin lahaa dowladnimada Soomaaliya, sidii dib loogu soo celin lahaa nabadda Soomaaliya, sidii dib loogu soo celin lahaa Soomaalida ku jirta xeryaha qaxootiga, sidii dib loogu soo celin lahaa Soomaalida ay khatarta ku jirto diintooda iyo ilmahooda, sidii looga badbaadin lahaa iney dhallinyarada Soomaaliyeed ku la'adaan badaha iyo ugu dambeyntii sidii Soomaaliya looga dhigi lahaa waddan caadi ah. Waa jihaad xaq ah oo ay suurtagal tahay in haddii Allaha awoodda badan la talo saarto, in muddo aad u kooban gudaheed laga mira dhaliyo.

Cadawga Soomaaliya ee u baahan in lala jihaado waa mid ay fududdahay in laga guuleysto. Cadawga Soomaaliya ee waqtiga la joogo waa qaran diidka, nabad diidka iyo dowlad diidka, marmarsiinyaha raqiiska ah la meereysta ee ku andacooda ineysan dowladdu aheyn mid u daneyneysa ummadda. Cadawga Soomaaliya sida sheydaanka ayuu dhib badan yahay, dadkuuna siyaabo badan wax u tusaaleeyaa una jahawareeriyaa, waxaana loola dagaallami karaa ugu horreyntii sida loola dagaallamo sheydaanka. Si sheydaan looga adkaado waa inaan marka horaba lala noqon saaxiib, marka la dareemo waa laga cowdi billestaa, wax kasta ee uu qurxiyana waa laga foojignaadaa. Cadawga Soomaaliya in laga adkaado wexey ku xiran tahay ummadda oo mid noqota, go'aansata iney dowladdeeda garab istaagto, haddey dowladdu gaabineysana ku taakuleeya iney gaarsiiyaan heer ay gudan karto waajibka dusha ka saaran. Wexey ku xiran tahay ummadda oo go'aansata inaan qori lagu doonin mas'uuliyad ee qalin lagu raadiyo iyo ayadoo go'aansata iney bixiso canshuur si ay dowladdu ugu adeegto. Dhinaca kale ummadda Soomaaliyeed wexey u baahan tahay dowlad u adeegta oo sugta nabadgelyadooda, u nadiifisa waddooyinka, dib ugu furta dugsiyada waxbarashada, ka shaqeysa caafimaadka, una howl gasha sidii dalka loo horumarin lahaa. Adeegga ay ummaddu u baahan tahay wuxuu u baahan yahay kharash, kharashna wuxuu waajib ku yahay cid kasta ee rabta in loo adeego. Sida uu qof raba in loo adeego looga baahan yahay inuu la baxo kharashkii loogu adeegi lahaa ayaa ummaddana si loogu adeego ay waajib ku tahay iney la baxdo kharashkii loogu adeegi lahaa. Dowladda Soomaaliiya waxa loo garab istaagayo ma aha iney fiican tahay 100% ama gaarsiisan heerkii laga rabay amaba ku timid nidaam sax ah ee waa si looga gudbo marxaladda adag ee lagu jiro. Dowladaha dunidan ugu faca weyn ma aha iney nidaam sax ah ku yimaaddeen asalkoodii hore, waxaa la mid ah qofka ay heyso hoy la'aan, ma waxaa habboon, asagoo bannaan taagan inuu raadiyo hoy ama guri qurux badan oo lagu fara yareystay inta uu ka helayana qorraxda taagnaado, ilmuhuna roobka iyo xanfarka ku rafaadaan, mase waxaa waajib ku ah inuu marka hore raadiyo hoy ay asaga iyo ilmuhu madaxa la galaan, kaddib ama ha ka guureen oo mid ka fiican ha ka raadsadeen, ama midka ay deggan yihiin ee ay heystaan ha hagaajisteen? Dowlad ma aha, aayado laga soo min guuriyay qur’aanka kariimka mana aha waxyi samada ka soo degay, dowlad sax ahna maba dhalato ee inta ay jirto ayaa la saxaa, la toos-toosiyaa, cidda xun laga dhex saaraa, barnaamijyada ka qaldanna la saxaa. Dowlad sidii la rabay sax u ah aan helno micnaheedu waa yaan dowlad la helin. Qof waxaa lala xisaabtamaa marka fursad la siiyo, wixii uu ku shaqeyn lahaana lagu saacido, balse haddii, akhristow, shaqo laguu diro, lagu siin waayo wixii aad ku shaqa tegi laheyd, shaqadana ay weliba kaa hor joogsadaan qaar ka mid ah dadkii aad u adeegi laheyd, inta hartayna ay kaa qaban waayaan kuwa shaqada kaa hor taagan, ma wax lagugu eedeeyaa meesha yaal? Ummadda oo diidda iney qaadato talloyinka sheydaan-insiga, mid noqota, garb istaagta dowladdooda, intii karaankooda ahna ku bixisa naf, maal iyo maskax si ay u hirgasho ayey u baahan yihiin Soomaali si ay sharaftooda dib ugu soo ceshadaan. Waxaa qoray Cali Cabdullahi Cosoble