User:Alisa Sahakyan/sandbox

= Արժեթղթերի շուկա = Համաշխարհային տնտեսությունում վերջին տարիներին ուժեղանում է արժեթղթերի շուկայի դերը և նշանակությունը, զգալի ընդլայնվում է դրա գործունեության ոլորտները, տեղի է ունենում արժեթղթերի շուկայի միջազգայնացման գործընթաց, որի հետևանքով մի շարք պետությունների արժեթղթերի շուկաները վերածվում են միջազգային ֆինանսական հոսքերի վերաբաշխման ճկուն ինստիտուտի: Ֆինանսական համակարգի գլոբալացման միտումները պահանջում են դրա պետական կարգավորման գործում որոշակի բարեփոխումների իրականացում, որն էլ կապահովի ֆինանսական համակարգի կայունություն, նվազեցնի ոլորտի ռիսկերը և տնտեսության ֆինանսական ու իրական հատվածների միջև հաստատի երկարաժամկետ զարգացման հարաբերություններ2 : Ցանկացած շուկայական տնտեսություն անհնար է պատկերացնել առանց ֆինանսական շուկայի առկայության: Ֆինանսական շուկան ապահովում է տնտեսության մեջ ժամանակավորապես ազատ ֆինանսական ռեսուրսների արդյունավետ վերաբաշխումը տնտեսության տարբեր ճյուղերում: Ֆինանսական միջոցների վերաբաշխման գլխավոր գործիք են արժեթղթերը, որոնք ուղղակի կապ են ստեղծում ներդրողի և դրամական ազատ միջոցների կարիք ունեցող տնտեսավարող սուբյեկտների միջև3 : Ֆինանսական շուկան ստորաբաժանվում է փոխատվական կապիտալի շուկայի և արժեթղթերի շուկայի4 : Ֆինանսական շուկայի գլխավոր հատվածը՝ արժեթղթերի շուկան, կարևոր դեր է խաղում տնտեսությունում կապիտալի վերաբաշխման ճկուն մեխանիզմների ապահովման գործում: Դրամական միջոցների վերաբաշխումը այսպիսի եղանակով մեծ զարգացում ունեցավ հատկապես 20-րդ դարի կեսերին, երբ զարգացած շուկայական տնտեսությունում նկատվեց բանկային կապիտալի գերակայությունից անցում բաժնետիրական կապիտալի շուկա: Վերջին տարիներին ինչպես ՀՀ-ում, այնպես էլ ԼՂՀ-ում նկատվում է արժեթղթերի թողարկում ու տեղաբաշխում իրականացվող գործընթացների ակտիվացում։ 2014թ.-ին բաժնետոմսերի գործարքներով ծավալը կազմեց 28.7մլրդ ՀՀ դրամ, որը ի համեմատ 2013թ-ի նույն ժամանակաշրջանի ցուցանիշի հետ գերազանցեց 19,2 անգամ5 : Բաժնետոմսերով գործարքները կնքվել են հիմնականում յոթ թողարկող ընկերության բաժնետոմսերով, որի քանակը կազմել է 215: Շուկայի կապիտալացումը տարվա վերջին կազմեց 73.0մլրդ ՀՀ դրամ, որը18.3%-ով գերազանցեց 2013թ-ի նույն ժամանակաշրջանի ցուցանիշը, իսկ կորպորատիվ պարտատոմսերով շուկայում կնքվեցին 325 գործարք 4.8 մլրդ ՀՀ դրամ արժողությամբ, իսկ պետական պարտատոմսերի շուկայում իրականացված առևտրի ծավալը կազմեց 33.7 մլրդ ՀՀ դրամ, որը 2.2 անգամ գերազանցում է 2013 տարվա ցուցանիշը: Ընդ որում, պետական պարտատոմսերի շուկայում առևտրի 53.1%-ը կազմել է միջնաժամկետ պետական պարտատոմսերը, 43.9%-ը՝ երկարաժամկետը, 2.9%-ը՝ կարճաժամկետ պետական պարտատոմսերը :

Արժեթղթերի թվին են դասվում ՀՀ-ան Քաղաքացիական օրենսգրքով և մի շարք օրենքներով սահմանված արժեթղթերը (անկախ ձևից` թղթային կամ ոչ թղթային), ինչպես նաև` բաժնետոմսերը, բաժնետոմսերով ամրագրված իրավունքներին համարժեք իրավունքներ տվող այլ արժեթղթերը, պարտատոմսերը և պարտքային այլ արժեթղթերը, բացառությամբ դրամական շուկայի գործիքների, դեպոզիտար ստացականները, սույն կետի <<ա>> և <<բ>> ենթակետերում նշված արժեթղթերի բաժանորդագրման կամ ձեռքբերման իրավունքը հավաստող փաստաթղթերը, ներդրումային հիմնադրամների փայերը կամ դրանցում մասնակցությունը հավաստող նման այլ փաստաթղթերը, շահույթի բաշխման համաձայնությունը, նման համաձայնությանը մասնակցությունը վկայող փաստաթուղթը, դրամական շուկայի գործիքները, ածանցյալ գործիքները, կապիտալի (միջոցների) ներգրավման նպատակով օգտագործվող ցանկացած այլ ներդրումային համաձայնությունը, որը ներառում է վերը նշված արժեթղթերի հատկանիշներն ամբողջությամբ կամ դրանց մի մասը13: Ընդհանրացնելով այս բոլորը արժեթղթի վերաբերյալ կարելի է տալ հետևյալ բնութագրերը`

 արժեթուղթը յուրահատուկ ապրանք է, որը միաժամանակ հանդիսանում է և սե- փականության տիտղոս, և պարտային պարտավորություն, եկամուտ ստանալու իրավունք, և այն վճարելու պարտավորություն.

 արժեթուղթը իրենից ներկայացնում է՝ սահմանված ձևով և պարտադիր վավերապայմաններով փաստաթուղթ, այն վկայում է թողարկողի նկատմամբ դրա սեփականատիրոջ գույքային ու ոչ գույքային իրավունքների մասին.

 այն ունի դրամային արտահայտությամբ որոշակի արժեք.

 արժեթղթով ամրագրված իրավունքներն արժեթղթի սեփականատերն օտար- ման ցանկացած գործարքով կարող է փոխանցել երրորդ անձի տվյալ արժեթղթի փոխանցման միջոցով:

Ըստ ՀՀ Քաղաքացիական օրենսգրքի՝ <<Արժեթուղթը, սահմանված ձևի և պարտադիր վավերապայմանների պահպանմամբ, գույքային իրավունքները հավաստող փաստաթուղթ է, որի իրականացումը կամ փոխանցումը հնարավոր է միայն այն ներկայացնելիս>>:

Համաձայն ՀՀ քաղաքացիական օրենսգրքի` ֆինանսական շուկայի այն հատվածը, որն ընդգրկում է արժեթղթերի ծագման, տեղաբաշխման և  շրջանառության հետ կապված հարաբերությունների ամբողջությունը, և որտեղ որպես ֆինանսական գործիքներ են հանդես գալիս արժեթղթերը, կոչվում է Արժեթղթերի շուկա:

Արժեթղթերի շուկան տնտեսագիտության տեսանկյունից մի վայր է, որտեղ միավորվում են կապիտալի առաջարկը և պահանջարկը: Արժեթղթերի շուկան, որպես ֆինանսական շուկայի բաղկացուցիչ մաս կապիտալիզացիայի ծավալով և ենթակառուցվածքների զարգացվածության աստիճանով համապատասխանում է տվյալ երկրի զարգացվածության աստիճանին: Արժեթղթերի շուկայի ուսումնասիրությունը անհնար է առանց շուկայի գործառույթների բացահայտման և գնահատման չափանիշների, մոտեցումների մշակման և հիմնավորման: Ժամանակակից արժեթղթերի շուկան բնութագրվում է այնտեղ իրականացվող գործառնությունների  քանակով և մասնակիցների բազմազանությամբ: Տնտեսագիտական ժամանակակից գրականության մեջ չկան արժեթղթերի շուկայի գործառույթների բացահայտման ու գնահատման կոնկրետ չափանիշներ, մոտեցումներ, սակայն գործառույթների դասակարգման գործում դրանք ունեն ընդհանուր գծեր, իսկ հիմնական տարբերությունների պատճառը միևնույն երևույթը տարբեր տեսանկյուններից դիտարկելն է:

Արժեթղթերի գործառույթները
Օրինակ` Վ.Տ.Գալանովը նշում է, որ արժեթղթերի շուկան կատարում է մի շարք գործառույթների, որոնք կարելի է բաժանել 2 խմբի`

•	Ընդհանուր շուկայական գործառույթներ (բնորոշ են բոլոր տիպի շուկաներին)`

Առևտրային, Գնագոյացման, Տեղեկատվական, Կարգավորման և վերահսկման

•	Յուրահատուկ գործառույթներ (բնորոշ են արժեթղթերի շուկային)`

Վերաբաշխման, Գնային և ֆինանսական ռիսկերից ապահովագրման

Արժեթղթերի գնագոյացման գործոնների ու շուկայական առանձնահատկությունների բացահայտումը սկզբունքային նշանակություն ունի բնակչության խնայողությունների օգտագործման, արժեթղթերի տարբեր տեսակների թողարկման, արժեթղթերի շուկայի ենթակառուցվածքների զարգացման և ներդրումային մաշտաբների ընդլայնման համար: Արժեթղթերի շուկայի ենթակառուցվածքների զարգացումը իրականացվում է 3 հիմնական ուղղություններով`

•	պաշտոնական շուկաների կազմակերպում, պաշտոնական գնանշման արմատավորում, որը նպատակահարման է խոշոր ընկերությունների համար, որոնց արժեթղթերի ծավալը մեծ է և շատ բարձր նրանց իրացվելիությունը արժեթղթերի շուկայում

•	երկրորդային շուկաների ձևավորում, որը կարող է ծառայել մանր և միջին ընկերությունների համար և ունի իրացվելիության բավարար բարձր մակարդակ

•	արժեթղթերի նոր երկրորդային շուկաների ձևավորում, որն անհրաժեշտ է նոր զարգացող ներդրումային ընկերությունների համար:

Գրականության ցանկ
''Կիրակոսյան Գ.Ե. , <<Տնտեսագիտության տեսություն>> Երևան 2009''

Ա.Բ.Սալնազարյան, «Արժեթղերի շուկա», Երևան 2009

ՀՀ Քաղաքացիական օրենսգիրք, <<ՀՀ պաշտոնական տեղեկագիր>> 1998թ.թիվ6:

ՀՀ օրենքը <<Արժեթղթերի շուկայի կարգավորման մասին>> ՀՕ-82, 06.07.2000, ՀՀ ՊՏ 01.08.2000

ՀՀ օրենքը <<Արժեթղթերի շուկայի մասին>> (ընդունված ՀՀ Ազգային ժողովի կողմից 11.10.2007):