User:AndiVrapi/sandbox

Sulejmani i Madherishem
Sulejmani I i njohur si " I Madherishmi" nga Perendimi dhe si "Ligjvenesi" nga Lindja ishte sulltani i 10-te i Perandorise Osmane dhe me jetegjati ( persa i perket mbreterimit). Ai sundoi Perandorine Osmane nga 1520 deri ne vdekjen e tij ne 1566. Sulejmani u be nje monark i spikatur i shekullit te 16 ne Europe, duke kryesuar majen e fuqise ushtarake , politike dhe ekonomike te Perandorise. Personalisht Suleimani udhehoqi ushtrine osmane ne luftimet kunder qendrave kristiane si ajo e Beogradit, Rodosit dhe sidomos kunder Hungarise , para se pushtimet e tij te ndalonin ne Rrethimin e Vjenes ne 1529. Ai aneksoi shumicen e Lindjes se Mesme, me konfliktin e tij me Safavidet , dhe Rajonet e medha te Afrikes se Veriut si Algjeria. Nen sundimin e tij flota osmane dominoi detet nga Mesdheu deri ne  dhe pertej Gjirit Persik. Ne drejtimin e nje perandorie ne zgjerim Sulejmani ndermori ndryshime te medha legjislative bazuar ne ligjet shoqerore, edukative , taksative dhe kriminale .Ligjet e tij kanunore ( Kanuni ) rregulloi marredheniet brenda per brenda perandorise edhe shekuj pas vdekjes se tij. Sulejmani nuk shquhet vetem si poet dhe arpunues, por u be edhe nje mbrojtes i zhvillimit artistik , kulturor , letrar dhe arkitekturor ne te ashtuquajturen Epoken e Arte te Perandorise Osmane. Sulejmani ishte i mire edukuar dhe dinte 5 gjuhe te ndryshme. Ne kundershtim me traditat e oborrit, ai u martua me Roksalanen , nje vajze kristiane nga haremi i tij , e cila u be e njohur dhe influente si Sulltaneshe Hyrremi .Djali i tyre Selimi II pasoi fronin e te atit , pas vdekjes se Sulejmanit ne 1566 , pas 46 viteve sundim.

 Jeta e Hershme

Sulejmani ka lindur ne Trabzon, ne bregun lindor te Detit te Zi , ne 6 nentor 1494. Mamaja e tij ishte Aishe Hafsa e njohur si Sulltaneshe Hafsa, e cila vdiq ne vitin 1534. Ne moshen 7 - vjecare ai u dergua per te studiuar shkence,histori,literature, teologji dhe taktika ushtarake ne Sarajet e Topkapi, ne Kostandinopoje ( Stamboll ).Si nje djalosh i ri , ai u miqesua me Ibrahim Pargaliun , nje skllav qe me vone do te behej nje nga keshilltaret me te besuar te Sulejmanit. Ne moshen 17 vjecare ai u emerua guvernator i Theodosias, me pas i Manisa-s dhe Edirne-se per nje periudhe te shkurter. Pas vdekjes se babait te tij Selimit I, Sulejmani hyri ne Stamboll dhe u ul ne fronin e sulltanit si sulltani i 10 i Perandorise Osmane. Nje pershkrim i hershem i Sulejmanit disa jave pas uljes ne fron nga perfaqesuesi Venecian Bartolemeo Containi thote :" Ai eshte 29 vjec, i gjate , i thate ,por i forte me nje lekure delikate . Qafa e tij edhe pak shume e gjate , faqet e tij jane te dobeta dhe hunda e tij si shqiponje .Ai ka mustaqe te erreta dhe mjeker te vogel , pavaresisht kesaj ai ka nje pamje te kendeshme . Eshte e thene te behet nje zoteri i zgjuar dhe shpresa te gjitheve per te mira nga sundimi i tij . "                              Historianet pretedojne se sulejmani kishte admirim per Aleksandrin e Madh. Ai ishte influencuar nga vizioni i Aleksandrit per te ndertuar nje perandori qe do te bashkonte Lindjen me Perendimin, dhe ky vizion do te krijonte nje shteg per fushatat e tij ushtarake te mevonshme ne Afrike e Azi , si dhe ne Europe.

 ===== Fushatat Ushtarake =====

===== Betejat ne Europe =====

Pas marrjes se fronit, sulejmani filloi nje seri perballjesh , duke shtypur ne menyre rastesore revolten e udhehequr nga guvernatori osman i Damaskut ne 1521. Shume shpejt Sulejmani beri pergatitjet per marrjen e Beogradit nga Mbreteria e Hungarise - dicka qe stergjyshi i tij Mehmeti II kishte deshtuar per ta arritur. Marrja e Beogradit ishte jetesore per mposhtjen e hungarezeve, te cilet pas mposhtjes se Serbeve , Bullgareve , Bizantineve dhe Shqiptareve , mbesnin e vetmja force qe mund te bllokonin perparimin e e osmaneve ne Europe. Sulejmani rrethoi Beogradin dhe nisi nje seri bombardimesh te renda nga nje ishull ne Danub. Beogradi, me nje garnizon prej 700 burrash dhe pa marre asnje ndihme nga hungarezet , ra ne Gusht te vitit 1521 .Renia e forteses me te madhe kristiane te mbetur perhapi panik ne tere Europen. Si ambasador i Perandorise Romake te Shenjte ne Stamboll do te shkruante : " Marrja e Beogradit ishte ne origjinen e ngjarjeve dramatike, qe do te gllaberonin Hungarine . Ato fillojne me vdekjen e Mbretit Luis , marrjen e Buda-s , okupimin e Transilvanise , shkaterrimin e nje mbreterie ne ulezim dhe friken e fqinjeve se ata do pesonin  te njejtin fat . " Rruga per ne Austri e Hungari u hap, por Sulejmani e ktheu vemendjen e tij per ne ishullin mesdhetar te Rodosit , baza e Kaloresve Mikprites .Ne veren e vitit 1522 , duke marre avantazhin e nje ushtrie te madhe te trasheguar nga i ati , Sulejmani nisi nje armate me 400 anije drejt Rodosit , teksa vete personalisht udhehoqi nje ushtri me 100.000 burra , permes Azise se Vogel , duke u pozicionuar perballe ishullit. Aty Sulejmani ndertoi nje fortikim te madh, Keshtjella Marmaris, e cila sherbeu si baze per osmanet. E rrethuar prej 5 muajsh, Rodosi kapitulloi ne 1522. Ne kohen kur midis Hungarise dhe Perandorise Osmane maredheniet po prisheshin gjithmone e me shume, Sulejmani rifilloi fushata ne Europen Lindore ne 29 gusht te 1526. Ai mposhti Luisin II te Hungarise ( 1506 - '26 ) ne betejen e Mohacs. Ne mengjesin tjeter rezistenca hungareze ishte shkaterruar dhe Perandoria Osmane ishte bere force dominante ne Evropen Lindore. Teksa Sulltani po luftonte me hungarezet, fiset turkmene ne Anadollin Qendror u revoltuan kunder lidershipit te Kalendar Celebiut. Revolta pushoi pas ekzekutimit te Kalendar Celebiut. Disa fisnike hungareze propozuan Ferdinandin I, icili ishte udheheqesi i Austrise fqinje , dhe i lidhur me familjen e Luisit II me nje martese , te behej mbret i Hungarise , te nxitur nga marreveshja e mepareshme qe lejonte Habsburget te merrnin fronin nese Luisi II vdiste pa trashgimtar. Sidoqofte, fisnike te tjere u kthyen nga John Zapolya , i cili mbeshtetej nga Sulejmani. Nen Karlin V dhe vellain e tij Ferdinandin I, Habsburget rimoren Buden dhe moren ne dore Hungarine. Si rezultat i kesaj, ne 1529 Sulejmani marshoi perseri ne luginen e Danubit dhe rimori kontrollin e Budes dhe ne vjeshte udhehoqi Rrethimin e Vjenes. Kjo ishte ekspedita me abicioze e Perandorise drejt perendimit. Me nje garnizon prej 16.000 burrash, austriaket i dhane Sulejmanit humbjen e tij te pare. Nje perpjekje e dyte deshtoi perseri per te mposhtur Vjenen ne 1532 kur forcat osmane te shtyra nga rrethimi i Gunsit deshtuan per te arritur ne Vjene. Ne te dyja rastet ushtria osmane u demtua nga moti i keq. Ne vitet 1540, perteritja e konfliktit ne Hungari i dha mundesi Sulejmanit mundesine e hakmarrjes per humbjen e Vjenes. Ne 1540, Habsburget u perfshine perseri ne konflikt me osmanet , nga perpjekja e tyre per te rrethuar Buden .Me perpjekjen e tyre te zmprapsur dhe me me shume fortesa habsburge te marra nga osmanet ne 2 fushata ne 1541 dhe ne 1544 , Ferdinandi I dhe  Karli V u detyruan  te perfshiheshin ne nje marrevshje 5 vjecare poshteruese me Sulejmanin. Ferdinandi I hoqi dore nga Mbreteria e Hungarise dhe ishte i detyruar te paguante nje shume vjetore Sulltanit per tokat hungareze qe kontrollonte. Per rendesine e saj simbolike marreveshja i referohej Karlit V si Mbret i Spanjes e jo si perandor, duke lejuar Sulejmanin te konsiderohej si nje "Cezar" i vertete. Me rivalet e tij evropiane te nenshtruar Sulejmani i siguroi Perandorise Osmane nje rol te fuqishem ne Europe per vitet e ardheshme.