User:Aroone2002

● BANAADIRI Goormuu Soo degay Xeebaha Banaadir? (Coastal Banadir )

☆Taariikhda waxay sheegeysaa Banaadiriga u soo horeeyey Muqdisho, in uu yimid ama soo dagay Xeebaha Banaadiriga sanadka 525 CE Xiligii Boqortooyadii Tubac Ama Himyarite Dynasty. Hamareti, Hamari Waxaa lâ sheegaa Hamari in waqtigaas baxay. ☆ Sidoo Kale Micno kan kore ku dhaw (Hamaraa) 1837 Sidoo kale Said Barghash abihiis qudbo oo Jamaacada Xamarweyne, Miiska Malaayga gadaashiis (Suuqa ganacsiga ayuu ahaa) ilaa iyo Carwada Barghash waa isku muuqday, Sa'id Barghash wuxuu Afka ku dhuftay qudbadiisi in dadka Banaadir ay wadaagaan Xadaarad oo ay yihiin (Hamara) fiiri Boga Barghash. ● (Kamil at Tubba) Himyar Waxaa lâ isku soo gud gud biyey. In Boqorkii ka talin jiray Jaziiratul Arab caasimadiisu ahayd "Zafar" maanta la dhaho "IBB Yemen," Meel u jirta Sanca caasimada yemen dhan ka K. Bari 130 km. Boqorkaas caruurtiisa in ay soo gaareen Muqdisho oona xukumi jireen Muqdisho mudo 35 sano ah 525 CE ilaa 560 CE Lana dhihi jiray. Shingan ibn Hadi ibn Ma’adi-Karib” ● Waxa lâ sheegaa in magaca SHINGAANI in uu Meesha ka yimid. Waxaa kale lâ sheegaa wiil uu dhalay Sharax bil "Shingan ibn Hadi In uu ahaa. Boqortooyadaan soo jirtay 11 fac. Sedexda Fac u horeeyey waxay Aminsanaayeen Diinta Yahuuda Boqor ahaan laakin dadka badidoodi Diin laawayaal ama Kuwa Qorax iyo alaabo Caabudo ayey ahaayeen, sideeda Fac soo hartayna Diinta Masiixiga, ayey haysteen.  Xataa waxaa lâ Sheegaa wiilasha Boqorka labo in ay Ethiobia aaday mid, mid ka kale xukunka ku dilay, midkaan sedexaadna waa ka Muqdisho yimid. Boqortooyadii xoogaa badneyd oo ee dhawr boqol  sano ka badan jirtay  ee Tubac  qadka ayey ka baxday sanadka markuu ahaa 560 CE. سم الله الرحمن الرحيم Taariikhda Asalka Reer Banaadir

■ Guruubka kowaad ee Banaadiri 525 CE to 560 CE Asalka Banaadiri halkaan ayuu kasoo biloowdaa Shingaani ilaa iyo maanta Reer Shingaani deganyihiin. " HIMYARITE" (Reer Hamar) Waxaa kusoo xigaan Guruubyada Reer Banaadiri ee Soo Socda.

■ GURUUBKA LABAAD EE REER BANAADIRI: Xeebaha Banaadir Warshiikh ilaa Kismaayo Ummayad Caliphate Waxaa Madax u a ahaa Khalifa Abd al-Malik ibn Marwan (mad-hab Maliki) haystay wuxuu soo xukumay Xeebaha Banaadir Sanadka 646 ilaa 705 CE. Sidoo kale: Waxay u talinaayeen dad gaaraya 34 Milyan iyo Dhul gaaraya 15 Milyan Km sq iskuweer oo Soomaaliya ku jirtay (Map ka kore ka fiiri ■Guruubka Sedexaad ee Reer Banaadir Kismaayo Sultan Abdul Malik bin Muriami. 》(Ninkaan kor kuxusan waxay isku magac egyihiin qaliif ka Islaamka waqtigaas )《 Ciidamo Carab ah ayaa ka timid Xagaa iyo Jaziiratul Carab Sanadka 694 CE Waxay soo degeen magaalooyinka Muqdisho, Merka, Baraawe, iyo Kismaayo. Dawlada khilaafada Islaamka soo gaareen Xeebaha koonfur oo ah Xamar, Marka, Baraawe. Waxay ka dhisteen dekadado ama furdooyin. Hubkoodi iyo alaabtoodi ugu soo dega. Kadibna bixi doona magaca Banaadir ama Benadir, Banadir. Abdul Malik bin Muriami Suldaan nimo ayuu isku Sharaxay ragii lasocdayna waxa uu ka dhigay waali ama magaalo xukume  (governor) sanadka 694 CE. Magaalooyinka Dhulxeebeedka Banaadir wuxuu noqday Meel indhaha soo jiita oo ganacsi iyo deegaan intaba loo yimaada. Suldaanka Abdul Malik iyo dadkiisa waxay ahaayeen dad Martida jecel oo soo dhaweeya. Is dhexgal ayaa dhashay xaga luqada dhaqanka iyo diinta.

■ Guruubka Afaraad ee Banaadiri: Sanadka markuu ahaa 696 ayaa dad Culumo Diinta Faafiya kakooban Qaxooti Carab iyo Persian ka yimid Damascus kana soo degeen Xeebaha Banaadir, Islaamka kana keenay. 77 Hijra marka uu dib u dhashay Islaamka xaga iyo Hijaaz. 77 ama 73 Hijriga kadib.

■ Guruubka Shanaad ee Reer Banaadiri Waxay soo degeen Xeebaha Banaadir Sanadka 799 CE Waxay ka soo carareen dagaalo ka socday Jaziiratul Arab. Qaasatan magaalooyinka ; Al Ahsa, Al Hasa, or Hadjar (Arabic: الأحساء‎‎ al-Aḥsā Alhasa near Bariga Saudi Arabia iyo Bahrain oo laysku dhihi jiray Al Hasa. 1070 CE MAGAALADA 9 AAD EE ADUUNKA UGU DAD BADAN AYEY AHEYD 100,000 AYAA KU NOOLEYD. Waxay na ka koobnaayeen 39 Qoysas, oo hogaaminaayeen todobo walaal, Sodon iyo sagaal Kaan Qoys waxay ka koobnaayeen afar Qabiil oo ukala sii babaxay sida tan ; 12 Qoysas, Jifo, Muqarri 12 Qoysas,  Jifo, Jid'ati, 6 Qoysas,  Jifo, Aqabi 6 Qoysas, Jifo, Ismaili. 3 Qoysas, Jifo, Afifi Gudmana. WAXA KASOO DEGEEN 799 CE Magaalada Barawe.

■ Guruubka Lixaad ee Reer Banaadiri : Muzzafar Dynasty Suldaan Muzzafar : Qarnigii 9 aad (sanadka 917) Qabiilka "Saada ama (Asharaaf) oo hogaaminaayo nin dagaal yahan ahaa oo lâ oran jiray Sayyid Muzzafar. Goorti uu Muqdisho soo gaaray sheegtay Suldaan nimo. Keenayna nidaam dawlanimo asagoo xiriir fiican lâ lahaa Dawlidii Islaamka ee weyneed ee Cabasiyiinta markaa jirtay. Muzzafar Dynasty ayaa lâ dhihi jiray, wuxuu lâ yimid Arab lâ dhihi jiray Emozeidi ama (Carabta Mosaydiyiinta) Fitan ama dhibaato ka jirtay, Jaziiratul carab ayey kasoo carareen. Xadarmowt Yemen.

■ Guruubka todobaad Qarnigii 9 aad ilaa 12 aad Ee Yemen iyo wadamada ka ag dhow ka kala yimid waa sida hoos ku xusan: ● Calawidin, Camudi, Ba-Fadal, Ba-Hamish, Ba-Jamal, Bakri, Ba-Muqtar, Ba-Sadiq, Hamdan, Omarudin, Shamsudin, Shawish, and Wali. Xalawaani iyo Zawzaan oo ay jireen qarnigii 11/12 aad. waxay ahaayeen Dad maal qabeeno degenaayeen Xaafada Shingaani, waxay ku kufriyeen Nicmada Alleh. waxayaabo xun xun ayey la yimideen, sida Dahab ka oo ku istanjoo jireen welal dahab ay wax ku cuni jireen kadibna ku saxaroon jireen. Allah wuxuu keenay Dabeel duugta xaafada oo dhan. markay ogaadeen in ay badbaadeynin. waxaa la sheegaa in ay dahabkoodi xirteen ayey sun wada cabeen. Dawladii siyaad barre mar bay heshay guryo duugmay oo Dahab badan ka guratay. oo ay amar ku bixisay in aan laga hadli karin arinkaa. meesha uu ka dhacayna waa shingaani 1973? ( Bacaad shanley) waa kasoo horjeedka Madbacada qaranka inta aan Sharif Abow gadanin dhul bacaad buu ahaa ilaa iyo todobaatan iyo talo, gadaasheed xaafada Reer Faqay. Xukunkii Muzzafar badbaadada dalka iyo dadka wuu socday ilaa iyo Qarnigii 17 dhamaadkiisi.

Waxaa inoo xigi doona 16+ Suldaano iyo Maamulo isku jiro Muqdisho kasoo Taliyeen. ® @Aroone

Sultan Reign Notes: Suldaanada iyo Maamulada soo maray Xeebaha Banaadir:

1)■ Himyar Dynasty (Xukumay Magaalada Mogadishu ) SHINGAN IBNA HADI IBNA RABICA MA ADI  KARIB  YAFIR. 525 - 560 CE (Ciise Dawadiis)

2)■ Khalifa Abd al-Malik ibn Marwan 646 - 705 CE. Soo xukumay Xaabaha Banaadir.

3)■ Sultan Abdul Malik bin Muriami. 694 CE Soo xukumay Kismaayo iyo magaalooyin kale Xeebaha Banaadir ka mid ah.

4)■ Muzzafar Dynasty  (Xukumay Mogadishu inta u dhaxeysa Qarnigii 9 ilaa iyo dhamaadka Qarnigii 17 aad Cise Dawadiis.

5)■ Sultan Abu Bakr bin Fakhr ad Din 1250-1290 of the Mogadishu Sultanate's first ruling house, "the Fakr ad-Din dynasty.

6)■ Will kiisa ayaa ka dhaxlay  Suldaanimada Oo la dhihi jiray: Suldaan: Sheikh Cumar ibn Abuu Bakar 1290-1320 Mogadishu.

7)■ Suldaan: Sheikh Abuu Bakar ibn Cumar Abubakar (1320-1350)
 * 1331 CE Abu Abdalla Mohamed Abdalla Liwati at Tanji " Ibn Battuta" wuxuu yimid muqdisho ayadoo barwaaqo ah  wuxuna la kul may Suldaan Sheekh Cumar ibn Abubakar.

8)■ Abu Bakr bin Muhammad 1350-1360 CE Mogadishu.

9)■ Sultan Abdu  Al-Rahman bin al-Musa'id	probably 1390 CE Mogadishu.

10)■ Sultan Yusuf bin Sa'id 1420? CE Mogadishu.

11)■ Sultan Muhammad 1440? CE Mogadishu.

12 ■ Sultan Rasul bin 'Ali 1470? CE Mogadishu.

13)■ Sultan Yusuf bin Abi Bakr	14th century. (?) Mogadishu.

14)■ Sultan Malik bin Sa'id.	unknown dates, style 15th century.(?) Mogadishu.

15)■ Sultan 'Umar 16th century (?) Mogadishu.

16)■ Zubayr bin 'Umar	17th (?) century. Mogadishu.

Suldanooyinkaan kor ku xusan oo Muqdisho ka jiray, maamulkoodi, waxay hoos imaan jireen Muzzafer laga soo bilaabo qarnigii 9 aad ilaa iyo 17 aad. Gaashaan buureysi la lahaayeen Ajuuran.

17) ■ Suldaan Said bin Said al Buseyd 1830 - 1892, 1905 Mogadishu. 18) Talyaaniga oo si buuxda loogu wareejiyey Maamulkii banaadir iyo labada Shabeele, heshiiskii London kadib bisha janaayo 13, 1905. Maarso 16, 1905 ayaa dhaqan galay.

■ Dawladii Ajuuraan: Qarnigii 1350 - 1798

Dawlada Ajuuraan waxay ka talinaysay ama Gaashaan buureysi heshiis la laheyd inta u dhaxeysa Mareeg, Hobyo, ceeldheer Beledweyne Qalafe, Baydhabo, Baardheere, iyo koonfurta Xeebaha Banaadir, iyo Dhulka Geledi. kuwa Gaashaan buureysi la laheyd waxaa ka mid ah Saldanada Goobroon oo Afgooye ilaa Baydhabo, iyo Saldanada Muzaffer, ee Mogadisho. Dadka ajuuran guud ahan waxay uqaybsaman laba beelood oo waaweyn oo kala ah: WAALMUGE iyo WAAQLE. Waalmuge marka hoos loo raaco waxa uu uqaybsamaa afar "Aadan, Nuure, Abdalle, iyo kunle. Maamulka Ajuuraan taliska sare waxaa ka talinaayey kuwa soo socda: Ajuran Gareen, Arliqo Gareen, Sarjelle Gareen, Fadumo Gareen, Umur Gareen. Somali ayey ubadnaayeen iyo xoogaa Ajnabi sida Turkish, Persian, Arab, most Sunni iyo xoogaa Shiico. Xukunka la isticmaali jiray waxa uu ahaa Shareecada Islam ka Ninka ugu Sareeya waxa la dhihi jiray Imam, Ninka Ciidamada hogaaminaayeyna Amiir Ninka maxkamada joogayna qaadhi. Qarnigii 15 Dawladii Ajuuraan ee Qalafe caasimadeedu ahaa waxay Xilfi lanoqotay (Gaashaan buureysi ) xukunkii Muzzafar ee Banaadir markaas oo lagu heshiiyey in caasimada Ajuuraan loo soo raro Xeebta Marka cadeey. Kor ahaan Xukunka Ajuuraan hoos ahaana sida maxkamadaha, Shuruucda Muqdisho gudihiisa  Maamulka Muzaffar. Hadafka ugu weyn heshiiskaan wuxuu ahaa in lâ isku hiiliyo. Lakala dhantaalmin. Si magaala waliba cadawga Si wadajir looga ilaaliyo Xeebaha Banaadir oo Bortaqiiska xoog ku haystay markaas Barawe, inta u dhaxeysa 1499 CE - 1516.

Boortaqiiska iyo reer yurub Qatar joogto ayey ku ahaayeen wadamada Caalamka oo idil.Qabsashada Barawe oo ay dhacday. Habeen oo dadka ay hurdaan si gaadmo ah dab loo qabadsiiyey magaalada oo dhan. Sedex maalmood magaalada dab ayaa dhulka dhigay kadib, Dadka inta duurka Gali karta way carareen inta kale dhac iyo boob ayaa loo geystay. Sida Qof kaa Awood badan sameyn lahaa ayey ku kaceen. 17 sano oo ku dhufo ka dhaqaaq. Bortaqiiska waa u adkeysan waayey. 1516 wuu isaga tagay Barawe. Asagoo qorsheestay in uu weeraro magaalada ugu qani saneyd geeska Afrika ee Muqdisho. Waxa hogaaminaayey Boortaqiiska general Tristão. Marka hore in uu weeraro muqdisho waxa is hor istaagay Ciidamadadiisa qaar ka mid ah, oo ku yiraahdeen Waan ku jabeynaa marka aan qiimeynay Ciidamada ilaalinaysa xeebtaas. Jeneralka tab dagaal ayuu degay.Wuxuu adsaday jaziirada Socotra oo Yemen iyo Somali u dhaxeysa Iyo India ayagoo bililaqaysanaaya Doon waliba oo xujaay ama Ganacsato bada socota. Qaar ayaga oo nool ayey guwijireen. Reer Muqdisho Dawladii Muzzafar iyo Ajuuraan marka ay ka warheleen waxii Baraawe lagu sameeyey sifiican ayey ugu diyaar garooween ayagoo hub madaafiic iyo qoryaha bunduqa ka helay Dawladii Cusmaniyiinta. Fardo canons iyo darbiyo gaashaan intaba waa la dhisay. Waxaa loo maleeyaa in bortaqiiska Mindhaarada Abdulaziizka ee koonfurta Muqdisho waqtiga soo socda la dhisay. Waa wax layiraah fortress building dagaalada siiba Xeebaha loo isticmaali jiray si doomaha lagu hago. Wadajir waa Awood, Kala tagana waa Bur bur. Xukunkii Ajuuraan oo ka talinaayey gobolada dhexe, labada Shabeele, iyo Banaadir. ayaa Ajuuraanka maalmulkoodi qilaaf soo galay, waxaa dhacay. in Maamulkii Ajuuraanka ay xiriirka u jartay Dawladii Cusmaaniyiinta, xukumadihii hoos imaanaayey sida kii Muzzafar iyo kii Geledi. Firqo badan ayaa laka noqday, Qabiil iyo Jifo la isku kooxeystay. waxa isku dhacay Maamukii Ajuuraan iyo kii Geledi dagaal mudo socday kadib lagu hoobtay labada dhinac. ugu dambeyntii waxaa adkaaday Maamulkii Geledi oo hogaaminaayey Suldaan Ahmed Yusuf Cusmaan (Axmed Adeer). Maamulkii Ajuuraan waxa uu ku ekaay 1798 CE.

Xukunkii Muzzafar iyo kii Ajuuraan oo ahaa badbaadada dalka iyo dadka wuxuu socday ilaa iyo Qarnigii 17 dhamaadkiisi.@Aroone

■ MAAMULKA AJUURAAN 1350 - 1798'CE oo katalinaysay Labada shabeele ilaa iyo gowalada dhexe iyo galbeedka Soomaaliya. Boqortooyada Ajuuraan waxay xilfi La lahaayeen qabaailada koonfur ilaa iyo gobolada dhexe, Caasimadeeduna wuxuu ahaa "MAREEG" marka hore, marka dambana "QELAFO" Goday  Ethiopia, ugu dambeyntiina "MARKA CADEEY" Heshiiskii Muzzafar iyo Ajuuraan kadib. markii go,aan lagu gaaray in Gumeystaha Boortaqiiska in si Gaashaan buureysi islaam nimo loo wajaho. Waxa lasheegaa Dagaalkii koowaad iyo kii labaadEe Boortaqiiska looga saaray waqooyiga Muqdisho in Saldanada Ajuuraan qeyb weyn ka cayaareen, Sidoo kale Dawladii Cusmaniyiinta, Iyo Ninkii Jebiyey Boortaqiiska oo lâ dhihi Jiray Mir Ali Beg or (Bey) Kadib Markii Ciidamo ka keenay dhan ka Badweynta Indiya.

■ Ajuuraan Vs Abgaal

Waxaa xusid mudan in Qarnigii 14, 15, iyo 16 aad Isbaheysigii AJUURAAN awoodoodi ku fiday qeybo badan oo Somalia ka mid ah in ay Daandaansan jirtay, Beelo Abgaal oo Hobyo Caasimad u ahaa markaas. Waxa ay ka qaadan jirtay (Tribute) Canshuur nooca xoolaha la dhaqdo iyo Digirta ilaa 1624 CE. Dr. Bernhard Helander of Uppsala University, siduu u tilmaamay. iyo Taariikh yahano kale. Abgaal markii u horeysay waxa Isku keenay " IMAAM Mohamud Omer Hilowle Dimale Xasan Yacquub.oo la caleemo saaray Imaam ka Abgaal 1624 CE. Si ay wadajir iskaga dhici yaan, Ayagoo magaala Madax na ka dhigtay Hobyo. Halkaan, Abgaal wadajirkoodi ayaa ku bilaawday markii u horeeyey Taariikhda. Duulaankii Majeerteen ee Hobyo Iyo qatar tii Gumeysigii ingiriiska  waxaana Halkaan ka dhashay Gaashaan buureysi  Hawiye.(Budo qabow iyo biyo qawe Kalama maarmaan)Waqtigaas waxii kadambeeyey, Waxay gaashaan buureysi is la naqdeen qabaailada kale oo marka hore Isla ahaayeen Hawiye irrir Samale oo is cadaweysan jiray. waxaa bilowday "HAWIYE ALLIANCE"  Xilfi hawiiye ah ayey ku dhawaaqeen. Waxayna lataliyayaal iyo abaanduule ka dhigteen sida soo socota: HABARGIDIR DUDUBLE IYO FIGHI. halka SHIIKHAALNA u noqday Qaali. ABGAAL na Imaam Huwanta ayaa loo daayey madaama asaasihii uu yahay. Waxaa xusid mudan in Abgaal dhexdoodi qabeen oday dhaqameed ama (Suldaan abgaal dhexdooda ah)1700 ce ilaa Qarnigii 1888 aad Gobolada Dhexe. Sidan ayey kale ahaayeen: ● Suldaan Xaaji Cumar Hilowle al-Yacquubi 1624 CE (Hobyo)

● Suldaan Doodshe Aadan Good 17 century.

● Suldaan Daamey Cali (Xume) Axmad (Hobyo).

● Suldaan Cumar Abuukar (Hobyo).

● Suldaan Abuukar (Hobyo).

● Suldaan Axmad (Hobyo).

● Suldaan Maxamad (Hobyo).

● Suldaan Axmad II (Hobyo).

● Suldaan Maxmuud (Hobyo).

● Suldaan Cali (Hobyo).

●Suldaan Cusmaan (Hobyo).

●Suldaan Maxamad II (Hobyo).

●Suldaan Axmad III (Hobyo).

●Suldaan Xassan C/Qaadir Xaaji 1888 CE (Hobyo).

■ Gumeysiga Talyaaniga wuxuu heshiisiyey Boqor osman Mohamuud of Majeerteen iyo wiilkii qasnajiga ee Adeerka u ahaa, Yusuf Ali keynidiid. inqalaab ama afgambi fashilmay kadib 1870. Yusuf Ali Keynadid hanti badan ayuu lagoostay, baxsad buu noqday xagaa iyo cadan yemen. 10 sano kadib hanti iyo tobon kun ciidan calooshood ushaqeysato yemeni ah (Muskithiirin) ayuu lasoo degay. 1880 Talyaaniga ayaa dhex dhexaad ka ahaa heshiis lagu heshiisinaayo, Boqor mohamud iyo wiilka uu Adeer u ahaa Yusuf Ali keynadiid. waxaa Talyaaniga ku qanciyey in hubkaan iyo ciidan kaani ay ku socdaan Hobyo. Sanadka 1888 Yusuf Ali sideed sano kadib Yusuf Ali, wuxuu qabsaday, Hobyo. wuxuuna ka dhisay Saldanada Hobyo. waxaa deris la ahaa, Saldanada Warsangeli oo Suldaan Mohamuud Ali Shire iyo kii majeerteen, Boqor Osman mohamud.

Gaashaan buureysiga Hawiye, waxay ku ekeyd 1888 markii Boqor Yusuf Ali Kenadid xoog ku qabsaday magaalada Hobyo. Katalinayey asaga iyo wiilkiisa Ali Yusuf keynadid ilaa 1926. ina Kenadiid xukunkiisa waxaa cagta mariyey Gumeystaha, mar ka hore garab ku siiyey gardarada. sanadka markuu ahaa 1926 ayaa saldanada Boqor Ali Yusuf keynadid ku ekeyd.

Yasin Osman yusuf ali Keynadiid wuxu ahaa saldanada aan soo xusnay wiilka ay awoow u ahaayeen. wuxuuna qeyby ka ahaa Sadax iyo tobonka xuriyada dhaliyey SYL, iyo aabihii qoraalka Far Soomaaliga wax ka aasaasay. kacaanka iskuulada uu dhisay mid ayaa magaciisa lagu sharfay oo la dhihijiray Dugsiga Yaasiin Osman. 》》》》》》》》》》》》

AJUURAAN VS OROMO WAR Dagaalkii GAAL MADOW:

Oromo Ethiopian ayaa rabeen in ay ku soo duulaan magaalada Marka cadeey oo ay laheen Deked caalami. Ayagoo ka imaanayaa Lake abaya Dhanka koonfur Bari ethopia. Sanadka markuu ahaa 1750 CE. Ciidamada Maamulka AJUURAAN ayaa shaf ka u dhigtay. Way na ku guuleysteen dagaal kaas. Dagaal kaas kadib Dawladii Ajuuraan waxay bilaabatay in ay Kala go go do. Suldaanka Gelidi oo la dhihi jiray AHMED ADEER(Ahmed Yusuf Osman) SALDANADA GOOBROON iyo kii Ajuuraan oo khilaaf kala soo dhexgalay Qarnigii 17 dhamaadkiisi waxaana dagaalkaas loogu guulaystay Xukunkii  Ajuuraan oo marka hore Gaashaan buureysi ka dhaxeysay ama Xilfi ahaayeen. Qarnigii 17 dhamaadkiisi ayaa Saldanada Ajuuraan ku ekeyd 1798. ●Duulaankii Baardheere Jamaca: Kooxihii deganaa Magaalada Baardheere, ayaa damac kasoo galay dekeda Barawe 1840. Reer Barawe waxay adeeg u dirsadeen Suldaanka GOOBROON Yusuf Maxamuud Ibraahim in uu kasoo gaaro. Ciidamada Geledi waxay weerar dhawr sanadood socday ku qaadeen kuwii Baardheere. Sanadka marka uu ahaa 1889 Kuwa Baardheere, waala Jebiyey magaalada Baardheere Dab ayaa laqabad siiyey oo waa lagubay. Midii Geledina "GOOBROON" waxa u dambeeyey Osman Ahmed Yusuf Geeridiisa 1910 kii.

Tariikhda Reer Banaadiri iyo Muqdisho

■ XAMAR DAYE IYO SAYLADOODI: 1870 -1920 CE Waa inta aan Talyaaniga Fashistanimada qaadanin Reer Mataan Abdulle (Abgaal ) Waxay degenaayeen wardhiigley iyo Yaqshiid oo Baadiyo Caro gaduud ahaa.

● Muqdisho wuxuu ahaa labada Xamar kaliya. (Shingaani iyo Xamarweyne) 16 Suldaano iyo Suldaan Barghash inta uu kor ka maamulaayey iyo markii Talyaaniga ku wareejiyey intaba waxa ay dadka Reer Banaadir u aheyd Golden Era. Ganacsi waalan iyo Amni iyo Cadaalad ayaa Jirtay.

● Xamardaye waxay keeni jireen: Hilibka, caanaha, badarka, Labeenta, Haraga, qoryaha, ukunta iyo cowska. Waxay badeecadahooda ku beddelan jiray raashinka ( sokorta, saliidda, bunka, cusbada, irbadaha, sakiimaha iyo dharka caadiga ah oo u badnaa baftooyinka cad cad oo raggu uu garwaaxeysan jiray dumarkuna ay xilligaasi si gerxerasho ah ugu xarragoon jireen Suuqa ama seyladda wax kala iibsiga badeecadaha waxaa uu ku yaalay Masjid ka J. Xamarweyne iyo koodka inta u dhaxeysa fiiri Sawirka Sawirka kore waa Dumarka X/daye oo xeran maro jacfaan: Made in Banaadiri . Iyo Ayagoo cawskii keenaya Suuqa Muqdisho. Ee X/weyne. Xamari iyo Xamardaye waxaa ka dhaxeeyey ganacsi iyo deriswanaag.

● Sidoo kale xeebaha, siiba xeebta ( Socondo lido ) jamallada ku xeeran sida:-hoobaalka, mool xaniid, geel laq, mool caliyow, mool mugdi iyo jamal jaan oo intuba ay maanta carruurta ku dhex dabbaalato, waxey ahaayeen guryo iyo xafiisyo magaalada laga maamuli jiray, weyse lumeen laakin weli raadkoodii baa jamallada ka sii muuqda gaar ahaan jaran jarooyinkii ay guryahaasi lahaayeen ee leysaga gudbayay waqtiyadii uu dhismahoodu cusbaa ee ay shaqadu ka dhex socotay.

● DHISMAHA XAMAR: Sawirka kore fiiri: Qaab dhismeedka magaaladu, wuxuu ahaa laba nuuc oo kaliya ( daaro dhagax ah iyo carshaan lagu dahaari jiray geedka loo yaqaan baal makuutiga ee xeebaha ka bixi jiray ).

Muqdisho, waxey soo if baxeedii la soo kowsatay xadaarad fog iyo ilbaxnimo qadiimi ah oo ay ka soo dhaxashay qowmiyadihii kala duwanaa ee xeebaheeda cagta soo mariyay, taasina waxaad ku garan kartaa dhismayaasha gabowga ah ee weli uu raad koodu ka dul muuqdo magaalada, waxaana dhagax dhigga masaajiddii ugu horreeyay ee taariikhda ku xusun.

● Sidan soo xusay. TALYAANIGA 1920 waxii ka horeeyey LAMAGOODLE  dhibkoodi ayuu nagahaayey. Mashaariic lataaban karona wuu sameeyey. Sida DEKADO, XAMAR, MARKA, BARAWE, GAROON DIYAARADEED. IYO TARIIN.

● Wuxuu Secondo Lido W.Bari Shingaani iyo k. Xamarweyne ka dhisay:

1) DEKAD (Furdo) Caalami (Shingaani)

2) GAROON DIYAARADEED Koonfur xamarweyne (Xamar jajab') (Afassione)

3) WADO TARIIN iyo TARIIN (Xamar ilaa Jowhar) 114 km Mashruuca Sonkorta

Waddooyinka magaaladu waxey ahaayeen laami cusub oo qurux badan habeenkii saqda dhexe ayaa la dhaqi jiray nadaafadduna aad iyo aad ayey u sarreysay, waxaana meel walba laga heli jiray biya qabow oo ay dadku cabbaan iyo musqulo ay dadku isticmaalaan oo intuba lacag la’aan wada ahaa!! Dhibka wuxuu ka yimid 1920 Talyaaniga waxa uu bilaabay siyaasad ah in dadka Mucaaradka oo badanaayeen yareeyo. Taas oo kaliftay in ALBAABADII BANAADIR laga soo galijiray loo furo Cid waliba oo Raba in fashiistaha la shaqeysto. Askar loo qoray in ay soo qabqabtaan Mucaarad iyo Burcada waqtigaas. Waxaa bilaabatay xatooyo goos goos. Dadka Reer Banaadir oo albaabadoodi furan seexanjiray Dahabkoodi iyo hanti dood in la hunguriyeeyo ayaa bilaabatay Runtii Shircigana waa uu iska adkaa. Dad kooyto ah nabad kunoolaansho rabayna waa jiray. Talyaaniga markuu arkay in nabad galyo daro bilaaban rabto wuxuu soo rogay Bandow Shineema Itaaliya (hada loo yaqaan Shineemo Xamar) gaalo kaliya loo ogolaay 1931 iyo wixii ka dambeeyey xaalada waa sii xumaanaysay. Shineema Xamar ilaa Kuraaja Dal sud 5:00 pm galabtii qof madow in uu soo maro Lama ogoleen. 1941 Dagaalkii Ingiriiska Talyaaniga uu kaga guuleystay Talyaani wuu Cararay.

☆ TARIIKHDA URURKA SYL

■ (Somali Youth League)

■ (Unione Giovanile Somala)

■ Asaaskii xisbigii Legada (SYL) oo Soomaaliya u horseeday gobanimada iyo madaxbanaanida. SYL waxay u taagan tahay erayada af Ingiriiska ah “Somali Youth League”, Leegana waa iyadoo af Talyaani ah “Lega dei giovani Somali”.

● Daahir Xaaji Cusmaan oo ka mid ah Odayaasha SYL Markaan soo xusuuusto xilligii uu hanaqaaday xisbigii SYL marna waa farxaa, marna waa naxaa. Waa farxaa oo waxaan soo xusuustaa wanaaggii, wadaninimadii, midnimadii, isqadarintii iyo kalsoonidii Soomaalidu isu qabtay waagaas, kuna guuleeysatay. Marna waa naxaa, oo waxaan arkaa xaaladda manta Soomaali ku sugan tahay oo ah: dawlad karti la'aan daryeel la’aan, dagaal joogto ah, dulli qaxootinimo iyo dugaagnimo.

● Curashadii Fikradda Fikrad kasta oo lagu hormaro waxaa bilaaba qof ama koox. Fikradda lagu asaasay xisbiga SYL waxaa hormuud iyo hawlwadeen ka ahaa Allaha u naxariiste Yaasiin Xaaji Cismaan Sharmaarke oo mudan in si gaar ah loo xuso. Yaasiin wuxuu ahaa nin fiiro dheer oo aqoon yahan lagu tilmaami karo, inkastoo uusan dhigan dugsi rasmi ah. Wuxuu ahaa nin leh wacyi iyo maskax siyaasadeed, iyadoo aan waqtigaas dadku u bislayn siyaasadda. Yaasiin wuxuu si fiican u yiqiin afka Talyaaniga, wuxuu kaloo yiqiin afafka Carabiga iyo Ingiriiska. Dadaalka Yaasiin ka sokoow, curashada fikradda waxaa saaciday arrimo dhawr ah ooy ka mid ahaayeen:

● Waqtigii la unkay xisbiga wuxuu ahaa waqti lagu jiro dagaalkii labaad ee adduunweeynaha, carriga Soomaaliyana waxaa waagaas ka taliynayey dawladda Ingiriiska oo jabisey Fashiistadii Talyaaniga. Xukunkii Faashiga ahaa ee talyaanigu wuxuu Soomaalida ku hayey cunaqabatayn iyo cabburin xad-dhaaf ah oo leh dhinca kasta, ha ahaato xag dhaqaale, xag bulsho iyo xag siyaasadeedba. xukunkaas markuu dhacayna waxuu shacabka Soomaaliyeed dareemay nafis, waxaana soo gashay yidadiilo iyo waa cusub.

● Waxaa waagaas dalalka Aasiya iyo Afrika ka jirtay naacoow gobanimadoon ah oo fanfiniinkeedu soo gaaray Soomaaliya.

● Waxaa waagaas magaalada Xamar ku noolaa niman Talyaani ah oo ka tirsan Xisbiga Hantiwadaagga Talyaaniga. Nimankaas oo isqarin jirey ayaa dibedda u soo baxay ka dib markii Fashiistadii dhacday oo bilaabay inay cambareeyaan taliskii faashiga ahaa. Waxay kaloo sameeysteen naadi ay ku kulmaan. Yaasiin wuxuu saaxiib la ahaa qaar ka mid ah nimankaas, ooy is dhaafsan jireey fikradaha.

● Yaasiin wuxuu bilaabay inuu fikradda gobanima-doonka la qaybsado bulshada. Wuxuu si gaar ah u abbaaray dadkuu islahaa waa maskax furan yihiin. Waxaa dadkaas ka mid ahaa: garaaniyaasha dawladda, ganacsatada, culumaa’uddiinka iwm.

● Maalin maalmaha ka mid ah, ayuu Yaasiin shir noogu qabtay gurigiisa, waxaan ahayn 7 ama 8 dhalinyaro ah, si fiican uma xusuusto tirada. Wuxuu noo soo jeediyey talada ah in la bilaabo dhaqdhaqaaqa xornimada-doonka Soomaaliyeed.

■ Wuxuu nagu wargelieyey in afarta dawladood ee waaweeyn oo xulufada ah: ● Amerika ● Ingiriiska ● Ruusha ● Faransiiku

…. ay ka tashanayaan aayaha dalalkii Talyaanigu gumeeysan jirey oo hadda gacantiisa ka wareegay. Dalalkaasi waxay ahaayeen Soomaaliya, Eritrea iyo Libiya. Wuxuu nagu guubaabiyey inaan fadhiga ka kacno oon dhisno urur ka tarjuma danaha bulshada Soomaaliyed oo ah gobanimo iyo horumar. Wuxuu naga codsaday in qof waliba uu casumo qof uu ku kalsoon yahay oo ka mid noqda asaasayaasha ururka.

●Waxaan bilaabnay dhaqdhaqaaq. Nin waliba wuxuu la xiriiray qofkuu yiqiin, unna ku kalsoonaa. Intaan ka xusuusto, anigu waxaan casumay Cabdulqaadir Sakhaawuddiin oo aan saaxiib gaar ah ahayn, Allaha u naxariistee. Xaaji Maxamad Xuseen Cabdulqaadir Sakhaawuddiin oo aan saaxiib gaar ah ahayn, Allaha u naxariistee. Xaaji Maxamad Xuseenna wuxuu casumay Dheere Xaaji Dheere, labadoodaba Allaha u naxariisto. Muddo bilo ah gudohood ayaan isku uruursannay 13 dhallinyaro ah oo diyaar u ah inay dhisaan xisbiga, una babacdhigaan halganka gobanimadoonka, yey noqon doonaan 13ka asaasayaashu? Intee manta ifka ku nool? Sidee loo dhisi doonaa xisbiga? Muxuuse oran doonaa Dhiinsgii Ingiriisku? Dhismihii Xisbiga Next:

■ Syl Dhismihii Xisbiga:

Sidaan qeybtii hore ku xusay, waxaan isku helnay 13 dhalinyaro ah oo nasiib u yeeshay inay noqdaan asaasayaashii Xisbiga SYL. Magacyadoodi waa Sida soo socda:

1) Abdiqadir Sheikh Saqawadin, ku dhashay, Degmada, Tiyeglow, G. Bakool Sanadka1919. ( 24 jir )

2. Mohamed Hirsi Nuur (Sidi), ku dhashay, Mareeg, G. Galguduud Sanadka 1915, ( 28 jir )

3. Yasin Haji Osman Sharma’ake, ku dhashay, Hobyo G. Mudug, Sanadka 1917 ( 26 jir )

4. Haji Mohamed Hussein Mohamed, ku dhashay, Mogadishu G. Banaadir Sanadka 1917 ( 26 jir )

5. Osman Gedi Rage, ku dhashay, Mogadishu G. Banaadir Sanadka 1925 ( 18 jir )

6. Dhere Haji Dhere. ku dhashay, Mogadishu, G. Banaadir Sanadka 1926 ( 17 jir )

7. Dahir Haji Osman, ku dhashay, Hobyo G. Mudug Sanadka 1925 (18 jir )

8. Ali Hassan Maslah, ku dhashay, Hobyo G. Mudug Sanadka 1927 ( 16 jir )

9. Mohamed Ali Nur, ku dhashay, Mogadishu, G. Banaadir Sanadka 1927( 16 jir )

10. Mohamed Farah, ku dhashay Mareeg, G. Galguduud Sanadka  1925 (18 jir )

11. Haji Mohamed Abdullahi (Hayesi), Mogadishu, G. Banaadir Sanadka 1925 (18 jir )

12. Hudow Maallin Abdulle, ku dhashay Marereey, Shabelada hoose, 1926 ( 17 jir )

13. Mohamed Osman Barbe, ku dhashay Baardheere, G. Gedo Sanadka 1910 ( 33 jir ).

Bisha 15, Maajo 1943, Sadex iyo Tobanka geesi waxay marka hore sameeyeen Somali Youth Club SYC Naadiga dhalinyarta Somaliya Mar dambe ayey ku badaleen Sanadka markuu ahaa 1947 bishii Maajo 15, waxayna ku bedeleen magaca caanka ah Somali Youth League SYL Ururka Dhalinyarta Somaliyeed.

☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆☆ Taariikhda Xuriyada Somalia

Daahir Xaaji Cismaan oo ka sheekaynaayo:

Asaasayaashi Xisbiga SYL waxaa manta ifka ku nool aniga oo ah Daahir Xaaji Cismaan oo ku nool magaalada Ottawa, dalka Kanada oo 80 jir ah iyo Cali Maxamad Xasan “Verdura” oo ku nool Qoryooley, Soomaaliya oo isaguna 80 jir ah. Runahaan, Xisbiga SYL waxaa dhisay oo dhidibada u aasay shacbiga Soomaaliyeed oo naf iyo maalba u huray. Annagu waxaannu ahayn dhallinyaro Ilaahay talada waafajiyey oo tillaabadii ugu horreeysay qaaday.

Ugu horreeyntii, waxaan qol, aannu ku shirno, ka kireeysannay waddada “via Roma” ee Muqdisho. Shirar iyo tabaabusho ka bacdi, waxaa la soo gaaray xilligii si rasmi ah loo furi lahaa, loona diiwaangelin lahaa Xisbiga. Habeenkii taariikhdu ahayd 15ka Maajo 1943, ayaa Yaasiin Xaaji Cismaan na soo hordhigay barnaamijkii Xibiga oo ka kooban 13 qodob.

Qodobadaas waxaa ka mid ahaa intaan ka xusuusto:

In loo halgamo, lana xaqiijiyo gobanimada iyo madaxbanaanida ummadda Soomaaliyeed.In shanta Soomaaliyeed la mideeyo, hal maamulna la isugu keeno.In xoog la saaro tacliinta, siiba in lagu dadaalo waxbarashada dhallinyarada, iyadoo la aaminsanaa inaan horumar iyo madaxbanaani la gaari Karin tacliin la’aanteed.In af Soomaaliga la qoro oo weliba la qaato farta Cismaaniyada, iyadoo fartaas loo arkayey inay tahay mid waddani ah.In shacabka lagu baraarujiyo halganka gobanimadoonka iyo madaxbanaanida.In la tirtiro caadooyinka iyo dhaqamada foosha xun ooy ka mid yihiin qabyaaladda, quursiga, iskala takoorka iwm.

Kuwaas ayey ahaayeen qodobadii ugu muhimsanaa. Qodobada haray waxay badi ku saabsanaayeen xeer-hoosaadka iyo maamulka Xisbiga. Qodobada dhammaan waa la isku wada waafaqay. Yaasiin wuxuu kaloo noo soo jeediyey in la doorto Guddoomiye iyo Guddoomiye-xigeen.

Wuxuu ku taliyey in labadaas jago aan loo magacaabin xubno ka soo jeeda qabaa’ilka waaweeyn si looga hortago tartan iyo awood-sheegasho qabiil oo mustaqbalka wiiqda xisbiga, halgankana curyaamisa. Iyadoo taladaas la tixgalinayo waxaa la doortyay labadaan mudane:

Cabdulqaadir Shiikh Sakhaawodiin – GuddoomiyeXaaji Maxamad Xuseen – Guddoomiye-xigeen

Yaasiin Xaaji Cismaan isaga qudhiisa waxaa loo doortay Xoghaye Guud. Waxaa kaloo la go’aansaday inaan durbadiiba la soo bandhigin ulajeedada siyaasadeed ee Xisbiga ilaa iyo intuu ka hanaqaadayo. Sidaas daradeed, waxaa Xisbiga loo bixiyey magaca ah “Somali Youth Club” ama Naadiga Dhallinyarada Soomaaliyeed. Waxaa sidaas loo yeelay in Maamulka Ingiriiska loo tuso Xisbiga inuu yahay naadi dhallinyaro oo u go’an arrimaha bulshada iyo dhaqanka si looga gaashaanto carqalad iyo tacaddi ka imaan kara xaggiisa.

Subaxdii 15 Maajo 1943, waxaa sharaf noo ahayd inaan tagno xafiiskii Dhiinsiga Ingiriiska, annagoo wadana codsigii (petition) lagu dalbayey ruqsada Naadiga. Codsiga waxaa u qadimay Dhiinsiga mudane Cabdulqadir Shiikh Sakhaawodiin oo ah Guddomiyaha Xisbiga.

Dhiinsigii Ingiriisku markuu akhristay codsiga wuu yiri ” Waa idiin oggolaaday inaad Naadiga furataan, waayo annagu waxaan nahay Dawlad Dimuqaraadi ah. Waxaanse idiinkaga digayaa inaad sameeysaan haba yaraatee wax allaale iyo wixii dhibaato u keeni kara amniga iyo xasillonida dalka iyadoo hadda lagu jiro xilli dagaal oo xasaasi ah” Annaguna waxaan niri hawraarsan. Diiwaan gelinta XISBIGA NEXT

☆ Taariikhda Xuriyada

■ Diiwaan Gelinta Xisbiga Daahir X. Osman oo sii wata hadalkiisa:

●Xagge wax ka bilaabi doonnaa, mar haddii Xisbigii la furay..?

Sidaan ku xusay qaybtii 2aad, waxaan ku guuleeysannay, Alle Mahaddii, inaan diiwaangelinno Xisbiga. Isla markiiba, waxaan ku dhaqaaqnay hawshii baaxadda weeyneyd ee na sugeeysay. Waxaan afar qol ka kireeysannay daar u dhow Afarirdoodkii Xamar. Afartaas qol waxaan u adeegsannay fasallo lagu barto farta Soomaaliga, Afka Carabiga iyo Ingiriiska.

● Waxaan qorannay macallin Sudaani ah oo duruusta Carabiga iyo Ingiriiska bixiya. Waxaan kaloo qolalkaas ugu isticmaalnay xarunta Xisbiga iyo Makhaayad Shaah iyo Kafee oo lacag jaban lagaga gado xubnaha Xisbiga iyo weliba meel lagu dhageeysto Raadiyaha, laguna akhristo jaraa’idka si loola socdo akhbaarta adduunka.

● Waxaan kaloo qaadnay tillaabooyin ku aadan nidaamka iyo maamulka Xisbiga. Waxaa la hirgeliyey calanka iyo astaanta Xisbiga. Waxaa la daabacay kaaraka xubinimada (membership card) iyo qorallo qeexaya mabaadii’da Xisbiga.

● Waxaa xubnaha lagu qoray tabarucaad joogto ah si loo daboolo kharashka maamulka. Dadka shaqeeya, oo aan anigu ka mid ahaa, waxaan isku qornay inaan bixinno 20% mushaharkayaga. Habeenka axadda waxaa loogu talagalay in la baraarujiyo xubnaha iyo dadweeynaha iyo in lala qaybsado wixii war ahoo cusub iyo qorshe ah ee soo aadan.

● Shan ilaa lix bilood markuu furanaa Xisbigu, ayaa waxaa dhacay qiso la yaab leh. Dhiinsiga Ingiriiska ayaa noo yeeray oo na tusay warqad ku qoran farta Cismaaniya.

● Wuxuu yiri “Warqaddaan waxaa laga helay jeebka nin shufto ah oo ciidamadu dileen, sidaas daraadeed, waxaan idin farayaa ianaad joojisaan hawsha Xisbiga oo dhan ilaa iyo inta arrintaan laga baarayo, lagana salgaarayo inaad lug ku leedihiin iyo in kale”. Arrintii markii la baaray waxay noqotay warqad uu ninkaas la dilay ka helay xaaskiisa oo Gaalkacyo ku sugan, kana wareeysaneeysa xaaladiisa iyo sababta akhbaar looga waayey. Markaas ka dib ayaa naloo fasaxay Hawshii Xisbiga. Taasi waxay ku tusaysaa sida diiradda loogu hayey Xisbiga.

☆ Taariikhda Xuriyada

■Xisbiga oo Xoogaystay

● Muddo yar ka dib, Xisbigu wuu xoogeeystay. Waxaa ku soo biiray taageerayaal aad u farabadan oo mutadawiciin ah. Waxaa cirka maray magaciisa iyo maqalkiisa. Gobollada iyo degmooyinka waxaa ka yimid farriimo taageero ah iyo codsi ay ku cudsanayaan in Xisbiga loo furo. Waxaa moodaa in shacabka Soomaaliyeed sugayey dhawaaqa oo keliya.

● Laga bilaabo 1943, waxaa Xisbiga laga furay gobollada Soomaaliya oo idil. Islamarahaantaas, waxaa si lixaad leh u batay taageerayaashiisii ooy ku dhan yihiin qaybaha kala duwan ee bulshada Soomaaliyeed sida dhallinyarada, odayaasha, culimada, dumarka iwm. Horumarka Xisbigu ku tillaabsaday sanooyinkaas wuxuu ahaa mid la yaab leh oo mucjiso ah oo aan taariikhdiisa halkaan lagu soo koobi karin.

● Bishii Maajo 1947 ayaa waxaa la go’aansaday in isbeddel lagu sameeyo magaca Xisbiga, lana muujiyo awoodiisa, sababahaan soo socda awgood:

● Xisbiga oo xidideeystey oo shacabka dhexdiisa ka kasbaday kalsooni aan la loodin Karin.

● Damaca gumeeystayaasha. Ingiriiska oo ka dhawaajiyey inuu rabo in Soomaaliya oo idil loo dhiibo iyo Talyaaniga oo u xusulduubayey in la soo celiyo maamulkiisii.

● Axsaab Soomaali ah oo ku saleeysan hab qabiil, gacansaarna la leh quwadaha shisheeyaha oo Xisbiga laga horkeenay.

● Galab ayaa Xisbigu qabtay shir lagu cusamay Soomaali iyo Ajnabiba, waxaana halkaas khudbad ka jeediyey, isagoo ku hadlaya magaca Xisbiga, Yaasiin Xaaji Cismaan oo ku dhawaaqay in Xisbiga loo bixiyey Somali Youth League (SYL), uuna yahay Xisbi siyaasi ah, oo dagaal ba’an kula jira gumeeysiga.

● Ayaamo ka dib, amar Ilaahay, waxaa aad u xanuunsaday Yaasiin Xaaji Cismaan, xanuun aan u maleeynay inuu yahay Duumo (malaria). Yaasiin wuu dardaarmay, ka dib markuu dareemay in jirradiisu tahay mid halis ah.

● Wuxuu ka dardaarmay in jaga Xoghayaha Guud loo dhiibo Cabdullaahi Ciise Maxamuud oo madax ka aha faraca Xisbiga ee Beledweyne, ayna wada shaqeeyn jireen. Rag aan anigu ka mid ahay ayaa tagay Beledweeyne oo Cabdullaahi u soo raacay Xamar. Cabdullahi wuxuu la kulmay Yaasiin, wuuna aqbalay taladiisii. Maalmo ka dib, Yaasiin wuu geriyooday Allaha u naxariistee.

● Cabdullaahi Ciise, Allaha u naxariistee, meeshii ayuu hawshii ka sii waday. Wuxuu ugu adeegay Xisbiga iyo Shacbigaba si naftihurenimo ah, daacad ah, Soomaalinimo, wuxuuna guulo ka soo hoyey gudahaba iyo dibeddaba. Cabdullaahi wuxuu noqday Raiisulwasaarihii ugu horreeyey ee Soomaaliyeed sanadkii 1956.

● Waxaan horey uga soo hadlay asaaskii iyo dhidib-u-aasiddii Xisbiga Leegada. Waxaan jeclahay inaan sidoo kale wax yar ka taataabto dhacdooyin dhowr ah oo taariikhi ah, qaybna ka aha halgankii Leegada.

■ Taariikhda Xuriyada Somalia

■ Ingiriiska oo go aansaday! !!!

● Qoraaladii hore, waxaan ku soo aragnay in markii la gaaray sanadkii 1947 ay xiisaddii siyaasadeed aad u kululaatay. Waxaa xusid mudan in, bishii Juun 1946 uu Wasiir Dibadeedka Dawladda Ingriisku, mudane Bevin soo jeediyey in gayiga Soomaaliyeed oo idil, oo Jabuuti maahee inta kale Ingriisku gacanta ku hayey, la isu geeyo hal maamul oo Ingiriiska hoos yimaada, Qaramada Midobayna kor ka ilaaliyaan.

● Waxaa qorshaha Ingiriiska ka soo horjeestay Ruuushka iyo Maraykanka. Leegadu aad ayey ugu riyaaqday hindisahaas oo waafaqsanaa himiladeena iyo bartilmaameedka siyaasadeed. Dhanka kale, Talyaaniga oo ka ficil qaadanaya Hindisaha Ingiriiska, damacweeyna ka qabay Soomaaliya, ayaa dardar cusub gelieyey dadaalkuu ugu jirey inuu carriga Soomaaliya mar kale gacanta ku dhigo.

● Dhacdadii 11ka Jannaayo 1948

Dhammaadkii 1947, ayaa waxaa nalaku wargeliey inuu magaalada Xamar imaanayo Guddi ka socda Afarta Quwadood (Maraykanka, Ingiriiska, Faransiiska iyo Ruushka) “Four Power Commission”. Muhimada Guddigu waxay ahayd xaqiiqo-raadis iyo inuu u kuurgalo rabitaanka iyo himilada siyaasadeed ee shacabka Soomaaliyeed.

● Intaan guddigu imaan, Leegadu waxay qabatay shirweeyne ay ka soo qaybgaleen Guddiyada Leegada ee gobollada Soomaaliyeed oo idil, si looga wadatashado, meelna la isula dhigo mawqifka Leegada ee ku aadan Guddigaas. Wadatashi iyo dood dheer ka dib, Leegadu waxay go’aansatay in la codsado in Soomaliya ay wadajir u maamulaan Afarta Quwadood. Go’aankaasi wuxuu ku saleeysnaa laba aragti oo ah:

● Inaan marnaba la aqbali karin in la soo celiyo Talyaaniga oo la ogyahay maamulxumadiisa iyo waliba dhibaatda uu u geeystay ummadda Soomaaliyeed.

● Inkastoo Ingiriisku ku dhawaaqay inuu Soomaalida oo idil meel isugu keenayo, loona riyaaqay oraahdaas, haddana waxaa la istusay inaan la aamini Karin Ingiriiska. Leegadu waxay Ingiriiska u aragtay Dawlad weeyn oo mustacmir ah oo aan la iska kicin Karin mar hadday kugu habsato.

● Guddugii wuxuu yimid Xamar 6dii Jannaayo 1948. Waxaa la qorsheeyey in urur waliba uu dhoolatus ku maro Guddiga hortiisa oo ah halka Hotel Curuuba hadda ka dhisan yahay, wagaasna ahayd xarunta Guddoomiya Ingiriiska. Waxaa buuq, sawaxan iyo dhoolatus isku daray axsaab iyo kooxo Soomaaliyeed oo Talyaanigu maalgeliyey oo meel kasta la maray calamo Talyaani ah, iyagoo ku dhawaaqaya Talyaani, Talyaani.

● Leegadu waxay codsatay in maalin gaar ah la siiyo ooy cududooda muujiyaan. Waxaan ka warhelnay in la rabo in la carqaladeeyo bannaanbaxa iyo dhoollatuska Leegada. Leegadu markay darastay xaaladda, waxay go’aansatay, in haddii la carqaladeeyo, ay weerar ku qaado oo abbaarto Talyaaniga oo ah kan soo diraya kooxaha Soomaaliyeed. @Aroone

■ Taariikhda Xuriyada Somalia

Subaxdii 11 Jannnayo 1948, Naadiga waxaan ku reebnay 5 dhalin yaro horseed ah iyo qaar dumar ah. Intayadii kale waxaan abaabuleeynay bannaabaxa. Annagoo ku jirna hawshaas, waxaa na soo gaartay qaylodhaamo in la soo weeraray Naadiga ooy soo weerareen kooxo Soomaali ah oo Talyaanigu soo diray. Ka dib, waa isqaybinay. Qaar waxaan u dirnay Naadiga inay difaacaan, intii kale waxay weerar ku qaadeen Talyaaniga. Halkaas waxaa lagu dilay 54 Talyaani ah, waxaana lagu dhaawacay 55. Dhankayaga waxaa la dilay Xaawo Cismaan (Xaawo Taako). Waxaa Leegada gacan siiyey askarta Somaaliyeed ee Ingiriiska u shaqeeynayey oo hoos Leego ka ahaa. Naadigu wuxuu ku yiil ka soo horjeedka meesha laga dhisay taallada Xaawo taako.

● Dhacdadii Dhagaxtuur

Bishii Sebtembar 1949 ayaa waxaa furmay kalfadhigii Golaha Guud ee Qaramada Midoobay. Kalfadhigaas ayaa laga sugayey inuu go’aan ka gaaro aayatiinka dalalkii Talyaanigu gumeeysan jirey ooy Soomaaliya ka mid ahayd. Leegadu waxay New York u dirtay Mudane Cabdullahi Ciise si uu cabbiro Mawqifka Leegada oo ahaa in Afarta Quwadood ay wadajir u maamulaan Soomaaliya, madaxbannanina ku gaarsiiyaan muddo 10 sano ah, iyo inaan marnaba dalka lagu soo celin Talyaani. Waxaa xusid mudan in kharashkii ku baxay safarkiisa ay ku tabaruceen gabdhaha Leegada oo gaday dahabkoodii. Bishii Oktoobar horrankeedii waxaa la helay farriimo muujinaya in Soomaaliya loo dhiibi doono Talyaaniga. 5tii Oktoobar 1949 ayaa Leegadu mudaaharaad ka dhan ah Talyaaniga, ku sameeysey goobta loo yaqaan Dhagaxtuur. Ingiriiska wuxuu soo diray askartiisii oo amar ku bixiyey in 15 daqiiqo gudahood dadka mudaaharaadaya ku kala dareeraan. Haseyeeshee, lagama yeelin, balse waxaa loogu jawaabay dhagax lagu tuuray askarta oo lagu asqeeysiiyey. Waa sababta goobtaas loogu baxshay Dhagaxtuur. Askartii waxay dadkii ku fureen xabbado. Waxaa halkaas ku dhintay laba qof, waxaana ku dhaawacmay 50. Afar booliska Ingiriiska ah ayaa halkaas lagu dhaawacay. Ingiriisku intaas kuma ekaan ee wuxuu musaafuris ku xukumay qaar ka mid ah madaxda Leegada. Waxaa Ceelbuur loo musaafuriye Aniga oo Daahir ah, Mohamud Maalinguur, Cali Xirsi, Ottavio iyo Xaaji Diiriye Xirsi.

21kii Nofembar 1949 ayaa Golaha Guud ee Qaramad Midoobay soo saaray go’aankiisii ahaa in Soomaaliya loo dhiibo Maamul Talyaani ah oo 10 sano ah, Qaramada Midoobayna ku ilaaliyaan. Bishii Abriil 1950 ayaa maamulkii Talyaanigu la wareegay xilkii Soomaaliya, Maamulkaas oo la magacbaxay “Amministrazione Fiduciaria Italiana della Somalia” (AFIS). Waxaa Talyaaniga weheliyey Guddi ka kooban saddex dal: Masar, Filibiin iyo Kolumbiya oo wakiil ka ah Qaramada Midoobay, ilaalinayana sida Talyaanigu u fulinayo hawsha lagu aaminay. Ka dib markuu soo noqday, Talyaaniga waxaa galay damac ah inuu muddada dheereeysto. Wuxuu isku dayey inuu kala qaybiyo Soomaalida, kala gado, qabyaaladda xoojiyo, Leega laaluusho, abuuro axsaab uu ku adeegto. Intaasoo dhan wuxuu u sameeynayey wuxuu rabay inuu dheereeysto muddada, isagoo u tusaya in Soomaalidu sidaas rabto. Qorshahas waxaa si aan gabbasho lahayn u hor istaagay Leegada oo beeneeyey. Waxaan jeclahay inaan wax yar ka iraahdo taariikh na dhexmartay aniga iyo Xubinta Filibiin ee Qaramada Midoobay. Waxaan dareemnay in wakiilka Filibiin uu u nugul yahay Leegada. Aniga oo af Ingiriiska xoogaa ku fiicnaa ayaa Leegadu ii dirtay inaan xiriri hoosaad la sameeyo Wakiilka Filibiin. Wakiilkii waa isbaranay. Aad ayuu noo taageeray, asagoo na siin jiray xog iyo akhbaar muhim ah. Waxayse iigu darnayd maalintuu i yiri ma iisiin kartaa billawihii aad ku disheen Talyaaniga. Aad ayaan u naxay. Anigoo argagaxsan ayaan ku iri wax qalab ah oo aan hayno ma jiro. Weli ma fahmin sababtuu ii weydiiyey, waxaanse u qaatay in asaga naftigiisu ku jiray halgan gobanimadoon ooy ka ahayd taariikh uruurin. Waxaa dhacday in Talyaanigu xirxiray qaar ka mid ah madaxda Leegada ee Kismaayo sanadkii 1952. Leegadu waxay sameeysey mudaharaad. Rabshadihii waxaa lagu dilay nin Talyaani ah. Anigu markaas waxaan ka mid ahay Guddiga Dhexe ee Leegada (Comitato Centrale) oo Xamar fadhigiisu yahay.

☆Taariikhda Xuriyada Somalia

■ DHAMAADKA TAARIIKHDA SYL

Leegada (Comitato Centrale) oo Xamar fadhigiisu yahay. Anigoo ka khudbeeynaya Naadiga habeen Axad ah sidii caadadu ahaan jirtey, waxaan iri “ Waxaa habboonaan lahayd in 8 Talyaani ah la dilo meesha hal kaliya laga dilay”. Subaxdii ayaa Dhiinsigu ii yeeray, waxaana la ii musaafiriyey magaalada Eyl.

● Leegadu waa sii waday halgankeedii ilaa ay ku guuleeysatay doroshooyinkii dawladaha Hoose ee 1954. Markaas ayaa Gumeystaha quustay oo beddelay siyaasaddiisii, dantuna ku kalliftay inuu soo dhaweeyo Leegada.

● Waxaa farxad iyo raynrayn noo ahayd markii 12ka Oktoobar 1954 la taagay calanka Soomaaliyeed. Calankaas farshaxankiisa iyo hindisihiisa waxaa lahaa Allaha u naxariistee Maxamad Cawaale Liibaan oo ka mid ahaa madaxda Leegada.

● Guushii halgankii waxaa la gaaray 1da July 1960 markii laba gobol oo xor ah oo Soomaali ah isu tageen oo dhiseen Jamhuuriyadda Soomaaliya. Waxaase nasiibdarro ah inaan hananweeynayn xorriyaddii iyo dowladnimadii.

● SAAXIBAYAAL DHAMAAN WAXAAN U DABAALDAGAYNAA 1960 oo maanta laga joogo 57 Sano. XURIYADII LAHELAY 1960 OO MAANTA LAWAYSANYAHAY:

● BARNAAMIJKEENI WUXUU KA BILAABANAAYAA. JAWIGA IYO SHACUURTA UMMUDA SOOMAALIYEED EE MAALINTA XURIYADA 1 JULY 1960.

● WAXAA INOO RAACAAYA KHUDBADII UGU HORREEYAY EE MADAXWEYNIHII UGU HOREEYEY EE SOOMAALIYA MUDANE AADAN ABDULLE OSMAN DAAR.

● WAXAA INOOGU XIGA HEESTA CALANKA OO KADUWAN TII XURIYADA AAN QAADNAY

● MARKAAD DHAGAYSATO AYAA DHADHANSANEE XURIYAD LA'AANTA SOMALIYA HABSATAY. BUR BURKII SIYAAD KADIB.

● WAXAA INOOGU XIGA TAARIIKHDA SOMALIA EE MIYIGA. IYO DAWLADIHII SOOMARAY DALKA.

@AROONE Qore Sharif Ahmad Aroone COMMENTS : Aroone2002@gmail.com