User:Ayman.elashkar/sandbox

UNIVERSITETI  AAB

Fakulteti juridik            Master Penal

FAKULTETI JUFAKULTETI JURIDIK      MASTER  PENAL

Kriminologji Dr. Ragip Halili

Pergatitur nga : Ayman Gad El Ashkar 01 KRIMINOLOGJIA 	Zanafilla dhe emërtimi i Kriminologjisë - Kriminologjia si shkencë e pavarur ka kaluar një rrugë mjaftë të gjatë dhe komplekse. - Nocionin ose emrin Kriminologji, për herë të parë e perdori antropologu Françez Paul Topinardi. - Veprën e parë me titull “ Kriminologjia”, e shkroi përfaqësuesi i shkollës pozitiviste italainae, Rafaello Garafallo. - Fjala Kriminologjia rrjedhë nga fjala latine – greke krim, qe edhe ne shqip do të thot krim dhe nga fjala logos, që do të thot shkencë. Pra fjala kriminologji në përkthim të drejtëpërdrejt do të thotë shkencë mbi krimin 	Kuptimi i Kriminologjisë - Lidhur me kuptimin e Kriminologjisë si shkencë, që nga koha e paraqitjes e deri në ditët e sotme, ka qasje dhe mendime të ndryshme. - Pra, Kriminologjia është shkencë e cila studion dukurinë e krimit si fenomen individual dhe si fenomen shoqëror, duke analizuar format e manefestimit të tij, duke ndriçuar shkaqet, burimet dhe rrënjët e natyrës ekonomike, sociale, biopsikike të tij, me qëllim që të ndihmoj në parandalimin dhe mbrojtjen e shoqërisë nga kjo dukuri e rrezikshme. 	Krimi – preokupim i madh i njerëzimit - Krimi si fenomen shoqëror dhe individual dhe shkaqet e tij, kanë qenë përherë objekt interesim i shoqërisë njerëzore. - Interesimi dhe preokupimi i njerëzimit për krimin shpjegohet me ndikimin e disa faktorëve : - Faktorët subjektiv dhe emocionalë, dhe - Faktorët objektiv, ku bëjnë pjesë : 1. Faktorët ekonomikë e material 2. Interesimi me qëllim të vetëmbrojtjes dhe mbrojtjes 	Rëndësia dhe roli i shkencës se Kriminologjisë - Kriminologjia si shkencë ka dy detyra themelore : - Detyrë e parë është, njohja dhe ndriçimi sa ma i thellë i lëndës apo objekt studimi. - Detyrë e dytë është, që rezultatet e kërkimeve dhe njohorive të veta shkencore t’i aplikojë në jetë dhe ato të jenë në shërbim të mirqenies së njerëzimit. 	Roli dhe detyra e kriminologut -Kriminologu në literaturën kriminologjike nihet me emërtime të ndryshme si: shkencëtar, ekspert dhe zyrtar që mirret me dukurit e rrezikshme në shoqëri. - Kriminologu gjatë hulumtimeve dhe kërkimeve mbi dukurit kriminale duhet të jetë objektiv, të mos ketë qasje subjektive dhe interesa personale të cilat nuk kan mbështetje në fakte dhe të dhëna objektive. 02 - Sipas kriminologut kanadez Denis Sabo, aji thekson funksioni trideminsional të kriminologut: Ai duhet të ketë përherë fokusin kritik ndaj dukurive kriminale, aji duhet të jet kreativ, mos të knaqet me gjendjen ekzistuese, dhe aji duhet të ketë guxim ti paraprijë me ide, mendime dhe prognozime shkencore. 	Disa përkufizime të lëndës së Kriminologjisë:

- Sipas përkufizimit juridik: lëndë e studimit të kriminologjisë duhet të jenë të gjitha sjelljet e ndaluara të cilat janë inkriminuar dhe të paraparë me norma pozitive juridike. - Sipas përkufizimit sociologjik: si lëndë e studimit të kriminologjisë janë të gjitha sjelljet dhe veprimet anti-shoqërore, të ndaluara dhe të rrezikshme, pa marr parasysh a janë të inkriminuar në dispozita pozitiviste ligjore. - Sipas përkufizimit të përzier: si lëndë e studimit të kriminologjisë janë të gjitha sjelljet dhe veprimet që janë të paraparë në ligjet pozitive, por edhe aktivitete dhe sjelljet e dëmshme të cilat nuk janë të inkriminuar, por paraqesin rrezik për shoqërinë 	Ndarja e Kriminologjisë - Kriminologjia e përgjithshme - Kriminologjia klinike - Kriminologjia akademike - Kriminologjia aplikative - Kriminologjia radikale - Kriminologjia viktimologjike

03 	Metodologjia dhe metodat e studimit të kriminalitetit - Kriminologjia si shkencë e pavarur, përveç lëndës, duhet ta ketë edhe metodën e studimit. - Fjale metodë apo metodologji domethënë rrugë, mënyrë e ardhjes te e vërteta objektive. - Kriminologjia si shkencë e pavarur përdor këto metoda: 	Metoda e studimeve te rasteve individuale – kjo metodë kriminalitetit i qaste si dukuri individuale, dhe ne fokus ka kryesine e veprës penale apo delinkuentin, por nuk I përjashton as rrethanat e natyrës sociale qe ka te bëjnë me ambientin në të cilën jeton kryesi i veprës apo delikuenti. - Metoda e studimeve të rasteve individuale, në literaturën kriminologjike theksohet se ka disa përparësi dhe të meta. - Përparësi e kësaj metode qëndron në mbledhjen e fakteve dhe shënimeve lidhur me rastin konkret kriminal, të cilat ndihmojnë për ndriçimin dhe hulumtimin e shkaqeve të sjelljeve kriminale. - Për zbatimin e kësaj metode kërkohet punë ekipore, dhe në literaturën kriminologjike metoda e studimeve të rasteve individuale ka një rendësi të veçantë, sepse flete për kualitetin dhe saktësinë e të dhënave dhe shënimeve për rastin kriminale. - Kjo metodë përveç përparësive ka edhe të meta, e metë e kësaj metode është se kjo metodë i kushton rëndësi rrethanave individuale, ndërsa në plan dytësor ka rrethanat dhe përcaktimet shoqërore – ekonomike, prandaj kjo metodë nuk është gjithmonë e favorshme për të shpjeguar esencën e sjelljeve kriminale në shoqëri. - Metoda e studimeve të rasteve individuale aplikohet më së shumti në shtete e pasura, sepse kërkon një punë ekipore dhe krijimin e kushteve për zbatimin e saj. 	Metoda klnike ose metoda e prognozimit - Quhet metodë klinike, sepse sjelljet kriminale të delukentit studiohen dhe analizohen nga aspekti klinik apo mjekësor. - Sipas Jean Pinatel, trajtimi i rastit kriminal kalon nëpër disa faza: - Faza e ekzaminimit medicinal dhe psikologjik, faza e diagnozës kriminologjike, faza e prognozës sociale, faza e realizimit të programit të tretmanit dhe faza e përgjithësimeve dhe konkluzioneve. - Metoda klinike në studimet kriminologjike ka një rëndësi të veçantë, sepse ndihmon në ndriçimin e shkaqeve dhe formave të sjelljeve kriminale. - Vërejtje kritike e kësaj metode është, se kjo metodë është shumë e shtrejtë dhe duhet themelimin e institucioneve të veçanta për studim të delikuenteve. 	Metoda e vrojtimit - observimit - Metoda e vrojtimit më së shpeshti përdoret në kriminologjinë bashkëkohore. - Me aplikimin apo zbatimin e kësaj metode, studiuesve apo hulumtuesve ju mundëson që drejtpërdrejt apo në mënyrë indirekte të mbledhin të dhëna rreth vetive apo cilësive subjektive të kryesit të veprës penale apo rreth personalitetit të delikuentit. - Metoda e vrojtimit përveç përparësive ka edhe te metat në zbatimin e saj.

04 	Metoda e anketës dhe intervistës - Metoda e anketës dhe intervistës aplikohet shumë nga kriminologet. - Gjatë zbatimit të kësaj metode, kriminologu, eksperti apo studiuesi duhet të jenë të kujdesshëm gjatë formulimit të pyetjeve, që dëmëthën se pyetjet duhen të jen të qarta, të kuptueshme apo të mos jen pyetje provokative etj. 	Metoda e eksperimetit, krahasimit dhe matjes - Metoda e eksperimentale: me së shumti përdoret në shkencat natyrore, por kjo metodë mundë të aplikohet dhe të zbatohet edhe në hulumtimet kriminologjike. - Metoda eksperimentit aplikohet posaçërisht ndaj personave të dënuar, që gjenden nëpër institucione penitensiare apo edukative përmirësuese. - Metoda e krahasimit aplikohet në praktiken kriminologjike, gjatë studimeve të grupeve delikuente apo personave të dënuar që janë në vuajtje të dënimit. - Te metoda e krahasimit kemi të bëjmë në dy grupe. Me grupin krahasues dhe me grupin kontrolluese. - Matja si metodë gjithashtu aplikohet në literaturën kriminologjike, dhe si metodë hyn në përdorim në: hulumtimin e inteligjencës, karakterit, temperamentit, emocioneve, shkallës së çrregullimeve mentale, motivimit etj. - Metoda statistikore - Metoda statistikore është një ndër metodat më të përshtatshme në hulumtimet dhe studimet kriminologjike. - Metoda statistikore qëndron në mbledhjen e të dhënave dhe shënimeve mbi kriminalitetin apo formave të ndryshme të krimit. - Shumë shtete bashkëkohore kanë formuar databaza, qendra apo ente të veçanta që furnizojnë institucionet dhe individë me të dhëna të llojllojshme statistikore. - Një ndër metodat statistikore që aplikohen në studimet kriminologjike janë: Metoda e ligjit të numrave të mëdhenj, metoda e modelit, metoda e korelacionit, mesatares dhe përqindjes.

-Evidencat statistikore mbi kriminalitetit - Evidencat statistikore kanë për qëllim paraqitje sa me reale të dukurisë së kriminalitetit në një shoqëri të caktuar. Kemi dy lloje të evidencave statistikore: •	Evidencat ndërkombëtare dhe •	Evidencat kombëtare apo nacionale. - Evidencat ndërkombëtare mbi kriminalitetin, kuptojmë shënimet mbi të dhënat e kriminalitetit që ndodhin në të gjitha vendet e botës, këto të dhëna i mbajnë organet dhe institucionet e Organizatës së Kombeve të Bashkuara.

05. Ayman Gad - Evidencat kombëtare apo nacionale, kuptojmë shënimet mbi të dhënat e kriminalitetit që ndodhin në një vend apo në një shtet.

- Evidencat kombëtare mund të jenë të përgjithshme ose koncentrike dhe speciale apofragmentare. - Evidencat mbi kriminalitetit në një vend apo shtete mund ti mbajnë organet policore, organet e prokurorisë dhe gjykatat.

- Evidencat statistikore të policisë mbi kriminalitetin: janë ato statistika që hyn në nivelin nacional të një vendi, dhe organet policore mbajnë evidenca apo të dhëna mbi kallëzimet penale, mbi kryesin e veprës penale, mbi moshën e kryesit, gjininë, profesionin, gjendjen ekonomike, statusin familjar kohen e kryerjes, mjetin e kryerjes se veprës penale etj. - Mirëpo evidencat statistikore të policisë nuk janë edhe të sakta, sepse, shpesh në praktiken e evidentimit të rasteve kriminale bëhen gabime, paraqiten të rrejshme, kualifikime të gabuara dhe shpesh herë disa raste as nuk fillojnë procedurën të mëtejme. -Evidencat statistikore të prokurorisë mbi kriminalitetin,: përmban shënime dhe të dhëna mbi numrin e akuzimeve ndaj personave të dyshuar se kanë kryer krime, por edhe këto evidenca nuk janë aq të sakta, sepse dihet se ngritja e akuzës është vetëm një fazë e procedurës penale, dhe deri ne fund të procedurës penale mund të ndodhe qe te heq dore nga akuza prokurori ose për arsye ligjore gjykata mund ta hedhë poshtë. - Evidencat statistikore të gjykatave mbi kriminalitetit: janë evidenca më të sakta që paraqiten në nivelin nacional. - Këto evidenca kanë të bëjnë me të dhëna mbi aktgjykimet e plotfuqishme të gjykatave për rastet e veprave penale dhe për personat e gjykuar. -Për studime dhe hulumtime kriminologjike duhet të shfrytëzohen evidencat e gjykatave. -Vërejtja kritike lidhur me evidencat statistikore mbi kriminalitetin - Ekzistojnë shumë mendime të ndryshme për evidencat statistikore, se këto evidenca ofrojnë shënime të sakta mbi kriminalitetin dhe a paraqesin të dhëna objektive qe përputhet me gjendjen reale. -Ka dy mendime apo pikëpamje rrethe evidencave, njëri që quhet legal dhe tjetri real. - Gjatë hulumtimeve mbi kriminalitetin duhet me marrë parasysh edhe “numrin e errët ”, dhe “numrin e tepërt”. - Sot në botën bashkëkohore ndodhin shumë krime të llojllojshme, dhe kryesit e veprave penale mbeten të pazbuluar, nuk gjykohen të gjithë, apo shumë pak prej tyre vuajnë dënimin. 	Numri i “ errët ” ose i paevidentuar i kriminalitetit Me numrin e “ errët ”, të kriminalitetit, kuptojmë veprat penale të cilat janë kryer,por nuk janë të evidentuar nga organet kompetente.

06 	Me numrin e “ përhimët ” të kriminalitetit, kuptojmë rastet e njohura të kriminalitetit të cilat nuk janë ndriçuar deri në fund nga organet kompetente.

- Është i njohur klasifikimi i kriminologut gjerman Schneider, lidhur me numrin e errët. Ai dallon numrin e errët absolut, numrin relativ dhe numrin e errët të karrierës kriminale.

-Numri i përhimtë i kriminalitetit, ka të bëj me rastet e evidentimit dhe regjistrimit të sjelljeve kriminale dhe kryerësve të tyre, që në të vërtetë nuk kanë ndodhur ose që nuk ekzistojnë. 	Numri i “tepert” i krimanalitetit : ketu kemi te bejme me rastet e evidentimit dhe regjistrimit te sjelljeve kriminale qe ne te vertet s’kane ndodhur ose s’ekzistojne .keto ndodhin kur paraqiten raste te rrejshme ose institucionet qellimisht rrisin numrin e kriminalitetit per arsye politike apo praktike.keto dhena quhen me emrat kriminalitet fantomik, i shpifur ,i ekzagjeruar,pra numri i tepert paraqitet kur disa individ shpallen fajtor e jane pafajshem. 	Shkaqet e paraqitjes së numrit të “ errët ” ose të “ tepërt ” -mundohet se Numri më i madh i krimeve të paevidentuara ka të bëjë me krime të lehta apo të imta kundër pasurisë, krimet në familje, krimet dhe delikte seksuale etj,te cilat s’jane paraqitur afer ose jane ekzagjeruar pa ndodhur fare. por sipas disa autoreve krimet të paevidentuara janë edhe krimet e qarqeve shtetërore, burokracisë dhe shtresave të larta. - Arsyet e mosparaqitjes ose rastet e paevidentuara të sjelljeve kriminale nga organet kompetente janë: •	mosbesimi i viktimave në organet e policisë, •	 humbja e shpresës se organet e ndryshme mund të ndryshoj gjendjen, •	 frika nga hakmarrja etj. 	Mënyra e zbulimit të numrit të “ errët ” - Mënyra e zbulimit të numrit të errët janë : •	Studimi mbi vetakuzimin dhe •	studimi mbi viktimën.

•	Studimi mbi vetakuzimin : Apo self report studies -për zbulimin e numrit të errët për herë të parë është përdorur ne SHBA, aplikimi i kësaj metode bëhet me anketa dhe intervistimit me një numër të qytetareve te moshave te ndryshme, ku i parashtrohet pyetje se a keni kryer ndonjërën prej këtyre krimeve dhe a jeni gjykuar për këto krime. -te anketuarit-intervistuarit shenojne krime te cilat I kane kryer e per te cilat nuk jane ne dijeni organet kompetente. -keto anketa –intervista jane te lira e vullnetare dhe menyra ketille e hulumtimit quhet metoda e vetakuzimit,keto sot behen ne SHBA,Britani,Gjermani etj.

07 •	Studimi mbi viktimën: edhe kjo metodë bëhet me anketimit-intervisitimit te personave te ndryshme, dhe i parashtrohet pyetja qytetareve se a keni qenë viktime e ndonjërës prej këtyre veprave penale,a i kane paraqitur ndonjehere te organet kompetente. -kjo metoda aplikohet ne SHBA,Itali,Holande etj.

	Teoritë mbi kriminalitetin dhe shkaqet e tij - Kriminalitetit si dukuri e rrezikshme qysh nga kohet e hershme ka zgjuar interesim dhe janë bër përpjekje që të shpjegohen shkaqet dhe natyren e tij. - Meqënëse natyra e këtij teksti nuk lejon që të paraqiten në mënyrë të detajuar mendimet dhe pikpamjet më të hershme mbi kriminalitetin dhe shkaqe e tij, por në pika te shkurtëra do ti paraqesim disa pikpamje që kanë disa karakterisatika. -Historiku mbi kriminalitetin dhe shkaqet e tij do të vështrohen në dy faza: faza e parë përfshin mendimet e hershme mbi shkaqet e kriminalitetit dhe, faza e dytë përfshin mendimet e shkollave të njohura jurdiko – penale.

	Mendimi antik mbi kriminalitetin - Lidhur me dukurinë e kriminalitetit, krimit dhe dënimit, ka patur mendime dhe është folur edhe me herë, si p. sh. Në Egjiptin e vjetër, Kinën e vjetër, Babiloninë e vjetër. - Idetë e para mbi kriminalitetin dhe shkaqet e tij gjenden në punimet dhe traktatet filozofike të filozofëve greke. Në këto traktate hasen mendime mbi kriminalitetin , shkaqet e tij dhe qëllimin e ndëshkimit,dhe arsyen e marrjes se individit me sjellje kriminale, po ashtu në këto traktate parashihen disa mendime të filozofëv që janë angazhuar dhe kanë bërë përpjekje për eliminimin e dënimeve të vrazhda, barbare, ndaj kryerësve të veprave penale. - Platoni, filozof grek ka dhënë kontribut në trajtimin e çështjes së krimit, veçmas aji ndalet në shkaqet që ndikojnë në kriminalitete. -ne vepren i tij “Ligjet” ka trajtuar ceshtjen e krimit e vecmas te disa veprave penale ,vjedhjeve, e vrasjeve, -sipas tij krimit kryhet per shkak te ndikimit te instinktit, -shpirtit te semure te kryersit te vepres penale dhe faktoreve te jashtem jane rezultat I crregullimeve dhe degjenerimeve anatomiko-biologjike qe ndodhin te disa individ. -e per kriminelet e pa permiresuar propozon aplikimin e masave preventive te edukimit,permiresimit,duke e edukuar shpirtin dhe trupit, -duhet te aplikohet masave dhunen dhe dhembjen me nje ane masat e izolimit nga shoqeria dhe masat te eliminimit fizike nga shoqeria.

- Aristoteli : -Mendon se individi merret me sjellje kriminale per shkak te ndikimeve te motiveve dhe shprchive kriminale ,e si shkak permend skamjen edhe varferine. -sipas I tij personat te cilen kryejne krime jane armiq te shtetit dhe shoqerise. -per dallimin nga Platoni ai mendon se individi kryen krime për shkak se është në ndikimin e rrethanave ekonomike – sociale.

08 	Mendimi mesjetar mbi kriminalitetin - Në kohën e mesjetës kanë dominuar idetë dhe mësimet dogmatike fetare në një pjesë të madhe të rruzullit tokësor e veçmas në Evropë. - Në historinë e mendimeve kriminologjike dhe në literaturë përmenden disa mendimtarë të kësaj periudhe, siç janë Augustin dhe Toma Akuini.

- Shën Augustini, ky mendimtar pikëpamjet e veta teologjike dhe filozofike i ka paraqitur në veprën e tij të njohur” Mbi shtetin hyjnorë”. -Sipas tij krimi është mëkat i madh dhe shkelje e rregullave hyjnore, prandaj dënimi është i domosdoshëm dhe qëllimi i tij është të shpaguhet krimi dhe të lahen mëkatet që janë bërë. -Shën Toma Akuini, në veprën e vet “Suma teologjike”, krimin nuk e trajton vetëm si cenim i rregullave hyjnore, por edhe si shkelje të të mirave të përgjithshme shoqërore

	Mendimi humanitar dhe historiko – juridike mbi kriminalitetin - Mendimtarët e kësaj periudhe janë njohur si kritik i periudhës mesjetare, veçmas mbi dënimin si mjet të luftimit dhe pengimit të kriminalitetit. -Mendimtarët më të njohur të kësaj periudhe janë: Tomas Mori, Tomazo Kampanella, Hugo Grocius, Hobs, Monteskje dhe Zhan Zhak Ruso. -Tomas Mori, në veprën e vet “Utopia”, thekson se shkaqet e krimit gjenden në shoqëri dhe kritikon ashpër shqiptimin e shpeshtë të dënimit me vdekje për krimet e imta.

- Monteskje, në veprën e vetë “Mbi frymën e ligjit”, angazhohet në respektimin e personalitetit të njeriut në procedurën penale, por aji në veprën e vetë përshkruan se shkaqet e krimit gjenden në vet sistemin shoqërore dhe në kushtet e jetesës së qytetarëve. -ai kundershtar i ashper I aplikimit te torturave dhe denimeve trupore ndaj kryeresve te veperave penale.

-Zhan Zhak Ruso, thekson se shkaqet e krimit gjenden në kushtet dhe rrethanat shoqërore të kryerësve të veprave penale.ë kësaj bote,rrethanat ekonomike dhe politike njeriun e shtyjne te behet skllav dhe detyrojne te kryej krime. 	Teoria – shkolla klasike juridiko – penale mbi kriminalitetin - Përfaqësuesit e kësaj shkolle kanë dhënë kontribut të madh rreth shpjegimit të shkaqeve mbi kriminalitetin dhe pengimit të tij. -Ndër përfaqësuesit më të njohur të kësaj shkolle janë: Cesare Bekarie, Anselm Fojerbahu dhe Gjermi Bentham. - Cesare Bekarie, në veprën e tij “ Mbi krimin dhe dënimin ’’, i kushton një rëndësi të veçantë shkaqeve të kriminalitetit dhe ndëshkimit të kryerësve të veprave penale. Ky përfaqësuese është i njohur në aplikimin e parimit Nulum crime siene lege dhe nulum poena sine lege- S’ ka krim pa ligj, s’ ka dënim pa ligj. -po ashtu angazhohej per parimin proporcionalitetit ne mes te krimit dhe denimit.

09 - Anselm Fojerbahu, një mendimtar shumë i njohur i shkollës klasike juridike – penale, që ka dhënë një kontribut shumë të madh në rregullim juridik të sjelljeve kriminale, -aji ishte ithtar i parimit të legalitetit. Ai mendonte se duke bërë inkriminimin e sjelljeve të caktuar si vepra penale bëhet mbrojtja e qytetarëve nga arbitrarizmi i pushtetit dhe në anën tjetër parandalohet kriminalitetit. 	Teoria antropologjike ose kriminalitetit te lindur ,sipas Qesario Lambrozes - Mendimtarët e kësaj teorie, përpiqen të zbulojnë dhe të vërtetojnë se vetitë e ndryshme anatomike – biologjike kanë ndikim vendimtar në paraqitjen e sjelljeve kriminale. -Sipas përfaqësuesit të kësaj teori, kriminalitetit mund të pengohet vetëm nëse bëhen studime dhe hulumtime mbi vetit trupore, fizike dhe biologjike të njerëzve delikuent. -ne baze hulumtimeve te i tij gjoja kane gjetur lidhshmeri te drejtperdrejte te forms se kafkes dhe trupit te njeriut me sjellje kriminale. - Qesaro Lambrozo, gjatë hulumtimeve dhe kërkimeve që ka bërë ndaj personave delikuentë ka ardhur në përfundim se ekziston i ashtuquajturi “ kriminel i lindur”, i cili dallon nga njerëzit normal me disa karakteristika të cilat ai i quan stigma të degjenerimit apo shenja kriminale. -Lamroza kriminelet i ndane ne 5 grupe : 1.kriminel te lindur, 2.kriminel te semure ne pikepamje shpirterore, 3.kriminel nga pasionet, 4.kriminel te shprehive , 5.kriminel te rastit.

	Teoria pozitiviste italiane - Lidhur me shpjegimin e shkaqeve të kriminalitetit, vend të veçantë kanë edhe mendimet e autorëve të shkollës pozitiviste italiane si Enriko Feri dhe Garofalo. - Enriko Feri, në veprën e tij “ Sociologjia kriminale ”, përpiqet që ti shpjegoj shkaqet e kriminalitetit. -Në këtë vepër aji shpjegon se individit apo personi kryen krime, sepse është nën ndikimin e faktorëve antropologjik, social dhe fizike. -Pra Feri nuk e hedhë poshtë teorinë antropologjike, por aji vetëm i përmend edhe rrethanat sociale që ndikojnë në kriminalitet. -Si faktor te kriminalitetit permend : dendesine e popullsise,klimen,opinionin publik,religjionin,familjen dhe strukturen e saj, industrializmin,alkoolizmin,organizatat dhe institucionet publike etj.

- Rafaelo Garofalo, nihet si autori i parë i tekstit me titull “ Kriminologjia ”, i cili ka dhënë një kontribut të madh në konstituimin e kriminologjisë si disiplinë e pavarur për studimin shkaqeve të kriminalitetit. - Rafaelo, thekson se në shoqëri ekziston nje” kriminaliteti natyror” dhe “kriminalitetit ligjor”, -sipas tij krimi rrezikon ndjenjat solidare dhe nderin e qytetareve.

10. Ayman Gad 	Teoria biologjike mbi kriminalitetin - Teoritë biologjike, kriminalitetin dhe shkaqet e tij, në rend të parë i trajton si të kushtëzuar nga vetitë biokonstitucionale të kriminelëve. -autori amerikan professor i universitetit te Harvardit ka bere studimin dhe matjen antropometrike dhe morfologjike te dy grupeve te njerezve te burgosurve kriminel dhe qytetareve te lire ne anen tjeter ,ai ka verejtur se ekzistojne dalime te dukshme per nga disa karakteristika anatomike-fizike te ketyre kategorive te populates keto dallime verehen ne peshe, -ai i ndan tipat kriminel sipas ndertimit fizike ne 3 grupe: endomorf,ektomorf ,mezomorf - Ndër teoritë më të njohura biologjike në literaturen kriminologjike përmenden: - Teoria e trashigimit dhe shprehive të lindura - Teoria e racës mbi kriminalitetin - Teoria endokrinologjike mbi kriminalitetin - Teoria e koromozomeve. 	Teoritë psikologjike mbi kriminalitetin - Në literaturën bashkëkohore kriminologjike, qasjet psikologjike ndaj çështjes së krimit dhe shkaqet e tij zënë një vend me rëndësi. -Lidhur me rrethanat psikologjike në paraqitje e krimit janë trajtuar nga shumë autorë dhe në këtë drejtim paraqiten disa teori si : - Teoria e papërshtatshmërisë - Teoria e inteligjencës - Teoria psikoanalitike - Teoria e frustrimeve psikike 	Teoritë sociologjike mbi kriminalitetin - Teoritë sociologjike kanë dhënë një kontribut të veçantë në shpjegimin e shkaqeve mbi kriminalitetin. Por me qëllim që të kuptohet esenca e kësaj teori mbi shpjegimin e shkaqeve te kriminalitetit, ato ndahen në: 	teoritë e hershme sociologjike, 	teoritë e mëvonshme sociologjike dhe 	teoria bashkëkohore sociologjike. - Teoria e hershme sociologjike, kriminalitetin e shpjegon si produkt të ndikimeve të rrethanave shoqërore. -si perpjekje te pare per kete teori kosiderohen punimet e autoreve Keltet dhe Egrit qe jane te njohur si pionier te statistikes kriminale-gjeografise kriminale. -ata jane te njohur krahasimin e veperave penale dhe disa dukurive tjera shoqeroreqe burojne nga ambienti konkret social dhe mohon konstatimet e shkollave antropologjike dhe biologjike mbi kriminalitetit e lindur. -disa konstatime te njohura :”vet shoqeria i krijon dhe pergatit krimet e veta” “eshte rralle krimineli I lindur po mos ta krijonte shoqeria” -Në kuadër të teorive të hershme sociologjike bëjnë pjesë: 	teoria e mjedisit sociale, 	teoria psikosociale, pikëpamjet sociologjike të Emil Dyrkem –it dhe 	pikëpamjet sociologjike të Franc Von Listit. 11

•	pikëpamjet sociologjike të Emil Dyrkemit -ne kete drejtim jane te njohura veprat I tij : 	“vetevrasja” 	“format elementare te jetes religjioze” 	“rregullat e metodes sociologjike” etj. -lidhur me shkaqet e kriminalitetit thekson se krimi eshte dukuri normale e shoqerise sepse ai eshte faktor i nje ambienti te shendosh dhe normal shoqerore. -sipas tij shkaqet e krimit dhe rrenjet e tij gjenden ne vet natyren e shoqerise njerezore ,ne ambientin shoqerrore dhe ne mungesen e kontrollit shoqeror. -Dyrkemi eshte I njohur me analizen e Anomise qe do thote gjendje pa ligj si factor ne paraqitjen e sjelljeve kriminale. -kjo gjendje eshte frika ,pasiguria,izolimi,terheqja ne vetvete e individit ku manifestohet ne qytete te medha ne metropole qe i quan keshtjella te vetmise. -idete e Dyrkemit dhe sot jane aktuale ne hulumtimet empirike kriminologjike.

	Teoritë e reja sociologjike ose amerikane - Mendimet mbi kriminalitetin, si kategori sociale, kanë vazhduar dhe janë pasuruar edhe më tepër. Këto mendime apo teori vështrojnë dhe analizojnë disa rrethana dhe ndikime që janë karakteristike për disa vende, shtet dhe regjione. - Pjesa më e madhe e këtyre teorive janë paraqitur në SHBA pas viteve 1930. Si teori më te njohura janë: - Teoria e grupit ose e sjelljeve devijante - Teoria e dezorganizimit shoqëror - Teoria e konflikteve dhe dallimeve kulturore - Teoria e etiketimit - Teoria e anomisë. -Vlerësimi kritik i teorive të reja sociologjike - Për sa i përket teorive të reja sociologjike amerikane, mund të konstatohet se këto teori janë mjaftë interesante dhe atraktive, pasi që shpjegimin dhe ndriçimin shkaqeve të kriminalitetit u qasen nga shumë aspekte. - Pra përveç vlerësimit pozitive, u bëhen edhe vërejtje teorive të reja sociologjike, pasi se këto teori janë të ngjashme me njëra tjetrën, se përkufizimet dhe nocionet e grupit, kulturës, anomisë nuk janë të qarta, se kriminalitetin e shpjegojnë në mënyrë sipërfaqësore, se hulumtimet dhe studimet e tilla nuk janë përcjellura me analiza të thella sociologjike.

12 PJESA E DYTE Format dhe tipologjia kriminale 	Kuptimi i Fenomenologjia kriminale - Fenomenologjia kriminale është pjesë e kriminologjisë dhe merret me studimin e formave të paraqitjes së kriminalitetit, me strukturën dhe dinamiken e saj. - Lidhur me çështjen e fenomenologjisë si pjesë e kriminologjisë janë marruar shumë autorë dhe në këtë drejtimi dallohen autorë gjerman dhe austriakë. - Kriminalitetit, si dukuri mjaft komplekse, paraqet një fenomen që kërkon një angazhim të veçantë në hulumtimin dhe studimin e tij. - Me qëllim që të jemi efikas në parandalimin e kriminalitetit, patjetër që duhet të kemi njohuri dhe të dhëna për sa i përket vëllimit, dinamikës dhe strukturës së kriminalitetit në një vend. •	Vëllimi dhe struktura e kriminalitetit - Për sa i përket vëllimit dhe strukturës së kriminalitetit në një vend, rol të rëndësishëm kanë statistikat nacionale dhe ndërkombëtare të kriminalitetit.

	Disa veçori themelore të fenomenit kriminale - Kriminalitetit si dukuri e rrezikshme për shoqërinë është manifestuar në forma të ndryshme gjatë periudhave të ndryshme historike. - Pra secila periudhë i ka pas disa karakteristika dhe forma të veçanta të kriminalitetit. - Vëllimi dhe struktura e kriminalitetit, ka qenë e lidhur ngushtë me zhvillimin dhe transformimin e shoqërive dhe sistemeve të caktuara shoqërore – ekonomike. •	Mobiliteti shoqëror dhe kriminaliteti - Në kohën bashkëkohor ka lëvizje aq të mëdha, dhe këto lëvizje janë si rezultat i ndryshimeve dhe zhvillimeve të hovshëm ekonomike, të indistriualizimit, urbanizimit, të rrjetit dhe përsosjes së mjeteve të komunikimit, të aplikimit të teknologjisë elektronike dhe kompjuterike. - Pra të gjitha këto lëvizje që ndodhin në botën bashkëkohore padyshim që në mënyrë të drejtpërdrejt ndikon edhe në paraqitjen e formave të ndryshme të kriminalitetit.

	Veçoritë kohore dhe sezonale të kriminalitetit - Gjatë studimeve, hulumtimeve dhe kërkimeve të autorëve, është vërtetu se paraqitja e kriminalitetit dallohet prej kohës në kohë, vërehen karakteristika të veçanta të kriminalitetit gjatë natës, ditës, sezonës, prej regjionit në regjionin tjetër etj. 	Veçoritë regjionale të kriminalitetit - Në literaturën kriminologjike, ekzistojnë mendime se disa forma të kriminalitetit janë të shprehur më shumë në disa regjione. - Krimet e prostitucionit, krimet e dhunës, të narkomanisë, janë më të paraqitura në regjione industriale, në metropole, në qendra të mëdha ku është e koncentruar më shumë shoqëria, ndërsa krimet kundër jetës dhe trupit në disa regjione tjera.

13 -zonat kufitare me shume jane te koncentruara dukurite e tregtise dhe kontrabandes me artikuj te ndaluar ose me valute te huaj. -ne kete drejtim shpesh permenden termi “zona kriminale” ku kriminaliteti eshte me teper i pranishem. - Përhapja e kriminalitetit në relacionin fshat – qytet - Kërkimet e shumta kriminologjike, vërtetojnë se paraqitja e kriminalitetit dhe shpërndarja e tij në regjionet fshatare, dallon nga paraqitja dhe shpërndarja e tij në regjionet e qyteteve dhe qendrave të ndryshme industriale. 	Veçoritë Mosha, gjinia dhe kriminaliteti - Gjatë studimeve, hulumtimeve dhe kërkimeve kriminologjike, është vërtetuar se me sjellje kriminale merren persona të moshave të ndryshme. -mosha e kryeresve te veprave penale ndahet ne moshet te rritur dhe te mitur ,musha mitur ndahen ne te mitur te rinje 14-16 vjec dhe mitur te rritur 16-18 vjec,si musha e rritur konsiderohet mosha 18 vjec e deri ne vdekje te individi. - Në literaturë kriminologjike, theksohet se më tepër qe merret me krime është gjinia mashkullore se sa gjinia femërore.

	Gjendja martesore dhe statusi familjar - Sipas shënimeve të evidencave statistikore të vendeve të ndryshme, vërehet se numri më i madhe i kryerësve të krimeve, janë të martuar, në rend të dytë vijnë personat e pamartuar, personat e ndarë dhe në fund personat e ve. 	Gjendja sociale – statusi social - Një kohë të gjatë ka dominuar mendimi se kriminaliteti i përket shtresave te ulëta të shoqërisë, sidomos të njerëzve të papunë dhe të varfër. - Në studimet e sotme, por edhe në literaturën kriminologjike, theksohet se me sjellje kriminale nuk merren vetëm personat që i përkasin shtresave të ulëta, por me veprime kriminale merren edhe personat që i përkasin shtresave dhe klasave të larta, qarqeve afariste dhe të atyre që gjinden në pushtet. - Kriminaliteti i “ jakës së bardhë ”, është vazhdimisht në rritje dhe është mjaftë i pranishëm në qarqet më të larta shtetërore, dhe ky krim është vështirë të evidentohet dhe të zbulohet. 	Tipologjia dhe klasifikimi i kriminalitetit                                                               (Format e manifestimit te kriminalitetit) - Kriminalitetit është dukuri komplekse dhe mjaft heterogjene, si për nga format e paraqitjes, ashtu edhe për nga shkaqet e paraqitjes së tij. - Si kriter për klasifikimi të kriminalitetit, merret i ashtuquajturi: 	klasifikimi ligjore, ose 	klasifikimi juridik – penale i veprave penale, sipas emërtimeve dhe ndarjeve në ligjet penale pozitive. -kodi penal i perkohshem i kosoves i cili eshte ne fuqi nga prilli 2004 ka aprovuar dhe parapare disa forma te reja te veprave penale duke aplikuar zgjedhje bashkehore te inkriminimit dhe parandalimit te tyre (terrorizmi,veprat penale kunder te drejte nderkombetare,krimet e luftes, kontrabandimi me emigrante). 14 - Në literaturën kriminologjike theksohen edhe klasifikime tjera të kriminalitetit të cilat kanë të bëjnë me peshën e veprës penale. Në këtë drejtimi, flitet për: 	vepra penale të rënda (si vrasjet,plackitjet e armtosura,vjedhjet e thyerjet ,dhunimet etj.)dhe 	 vepra penale të lehta (vjedhjet e imeta ,fyerjet,shpifjet,disa delikte ne trafik). - Por në punime të ndryshme kriminologjike, ka zë vend edhe klasifikim dhe ndarja që kanë për bazë të ashtuquajturat: 	sjellje kriminale tradicionale: (narkomania,terrorizmi,krimet kunder lirive dhe te drejtave te njeriut) ………………dhe 	sjellje kriminale të reja ose actual: (kriminalitetit professional, i politik ,organizuar,terrorizmi,i dhunes ,kunder pasurise ,ekonomik,etj.), dhe në këtë drejtim flitet për kriminalitetin klasik dhe bashkëkohore.

	Kriminaliteti profesional dhe veçoritë e tij - Ky lloj kriminalitetit quhet profesionale ngase atë e kryejnë personat të cilët me sjellje kriminale merren në mënyrë të rregullte dhe ky aktivitet i tyre është bërë profesion dhe mjeshtri e përhershme e tyre. -ne kryerjen e ketyre veprave ata ndijne kenaqesi,tergojne aftesi dhe gjindshmeri te larte. - Në literaturën kriminologjike, theksohet se individët që merren me këtë llojë të kriminalitetit, përdorin metoda, mënyra dhe mjete të ndryshme teknike të sofistikuar gjatë kryerjes së veprës penale prandaj edhe paraqiten veshtersi ne zbulimin e tyre. - Personat që merren me këtë krimi, kanë aftësi në profesione të caktuar, i përcjellin të arriturat teknike bashkëkohore, dhe pothuajse janë një hapa përpara policisë. - Disa autorë këtë lloje kriminaliteti e klasifikojnë në të ashtuquajtur kriminelë të imtë profesional dhe në kriminelë të kalibrit të madh profesional. -kriminaliteti professional shpeshhere konsiderohen si klase e pare e krimit si “aristokraci” e krimit dhe si “elite” e delikuences ne pergjeithesi.

	Kriminalitetit i “ jakës së bardhë ” - Kriminaliteti i “ jakës së bardhë ”, është karakteristikë e kohës bashkëkohore, dhe pothuajse është shtri dhe përhap në të gjitha shtete e botës. - Termin dhe emërtimin e kësaj forme të kriminalitetit e përdori për herë të parë kriminologu dhe sociologu amerikan Edvin Sutherland. - Me kriminaliteti të “ jakës së bardhë ”, kuptojmë, personat që kanë pozita të larta shtetëror apo që udhëheqin segmente të rëndësishëm të pushtetit politik, ekonomik, gjyqësor, e në anë tjetër merren me krime të llojllojshme. -keta kriminel kalojne ne jete te dyfishte ,nje nje ane paraqiten si njerez autotitativ e ne ane tjeter bashkepunojne me delikuent te ndryshem duke furnizuar me informata dhe te dhena te ndryshme te cilat jane rendesi per kryerjen e aktiviteteve kriminale. - Ndër veprimet më të shpeshta kriminale të këtyre personave janë: falsifikimet dhe transaksionet e ndryshme në bursat financiare, manipulimet në treg, marrja dhe dhënia e ryshfetit, shmangia e pagimit të tatimeve etj. 15. Ayman Gad 	Kriminaliteti i organizuar dhe veçoritë kryesore

- Kriminaliteti i organizuar cilësohet me disa veçori, si lidhmëria e përhershme me shume persona në kryerjen e aktiviteteve kriminale, struktura organizative me hierarki dhe pushtet të fuqishëm të udhëheqësit, ku dominon rregulli, rendi, disiplina, përgjegjësia, ruajtja e fshehtësisë, mostradhtia etj. - Quhet kriminalitet i organizuar ngase delikuentet gjatë ndërmarrjes së aktiviteteve kriminale ata i planifikojnë dhe i koordinojnë në mënyrë të veçantë. -ata depertojne tek te gjitha poret e pushtetit administrative, ekzekutiv,policor e gjyqesor. - Organizatat më të njohura kriminale në botë janë: “ Mafia siciliane ”, “Camorra”, “ Ndrangheta ”, “ Koza Nostra ”, në SHBA, në Japoni “ Jakuza ”, në Kinë “ Triada ”, në Spanjë “ Eta ”, në Irland “ IRA ”, Narkokartelet në Ameriken Latine etj. •	Disa forma të kriminalitetit të organizuar 	Reketizmi: si forme e kriminalitetit të organizuar manifestohet me ndërmarrjen në             mënyrë të organizuar të kërcënimeve, shantazheve të llojllojshme nga individët dhe grupe kriminale të organizuar ndaj personave që kanë biznese të ndryshme, me qëllim që në dobi të tyre të paguajnë sasi të caktuar të të hollave. 	Larja e parave: si formë e kriminalitetit të organizuar, kuptojmë, që paratë e fituar nga aktivitetet kriminale të deponohen dhe investohen në punë dhe veprimtari legale, dhe të përdoren si para të pastruara, të lara. Procesi i larjes se parave ndahet ne tri 3 faza : o	Faza I –re perfshine transferimin fizik te prave te cilat jane fituar si rezultat I veprimtarise kriminale, o	Faza II-te perfishine mbulimin duke kycur ne transaksione financiare komplekse per t’I humbur gjurmet dhe rruget e fitimit te parave. o	Faza III-te perfshine perpjekjen dhe angazhimin qe keto para “te pastruara”te paraqiten si fore e pasurise dhe kapitalit te tij te paster- ligjitim. 	Falsifikimi i parave: sidomos i bankënotave dhe apoenave në letër, është dukuri kriminale shumë e përhapur e kriminalitetit të organizuar ekonomik në botën bashkëkohore. - Në Kriminologjia, janë të paraparë edhe disa forma tjera të kriminalitetit të             Organizuar si ; 	Tregtia me vepra te artit dhe cultures nacionale: Me qellim te vjedhjes dhe trafikimit illegal te krijimtarive artistike te llojllojshme grupe kriminale ne nivel kombetare ose nderkombetare te cilat behen ne galeri,muzeume ekspozita. 	Trafiku klandestin me azilante ,refugjate dhe persona te tjere; Paraqet nje forma shume te perhapur te kriminalitetit te organizuar ne bote bashkehore ,konfliktet politike,etnike,religjioze,luftrat lokle,civile.skamja etj, Vedet me johura te trafikimit klandestine:Tailanda,Filipinet,Pakistani,Bullgaria,etj. 	Masat për pengimin e kriminalitetit të organizuar - Kriminalitetit i organizuar ka përfshirë shumë segmente të jetë bashkëkohore dhe për këtë arsye shoqëria bashkëkohore ka kërkesa të shumta për luftimin e kësaj dukuri kriminale, ku çdo dit i rrezikohen dhe i cenohen vlerat më vitale të njeriut. - Si përpjekje e tillë konsiderohet edhe Konferenca Ndërkombëtare mbi Kriminalitetin e Organizuar e cila u mbajt në Napoli të Italisë, prej datës 21 deri me 24 nëntor 1994. - Për pengimin dhe luftimin e kriminalitetit të organizuar, u krijua një aleancë ndërkombëtare në kryer me SHBA-në, me ç’ rast i shpalli hapur luftë terrorizimit ndërkombëtar. Po ashtu edhe shtete kanë ndërmarrë masa të duhura për luftimin dhe pengimit e krimit të organizuar, sidomos në rregullimin ligjore, duke themeluar agjenci të veçanta për luftimin e krimit të organizuar dhe duke krijuar mekanizma të tjerë etj. 	Kriminaliteti politik

- Kriminaliteti si nocion dhe term haset qysh në kohërat e vjetra, kështu në Athinën antike ka qenë i njohur nocioni armiku shtetit, ndërsa në Romen e vjetër përmenden disa veprim kriminal që janë të drejtuar kundër pushtetit. - Lidhur me përkufizimin e kriminalitetit politik, në literaturën kriminologjike theksohet se nuk ka një përkufizimi unik, sepse ky nocioni ka kuptim te ndryshme dhe kuptimi i tij varet shumë nga rregullimi i sistemit politik, ekonomik dhe shoqëror. - Mirëpo, kategoria e kriminalitetit politik më tepër është e lidhur me shoqërinë bashkëkohore. - Në shoqërinë bashkëkohore, kriminalitetit politik vërehet me aktivitet dhe përpjekje për ndërrimin e sistemit në një sistem tjetër dhe këto aktivitet cilësohen si vepra penale që janë të drejtuar kundër shtetit dhe rregullimit shtetëror. - Si vepra penale politike apo delikte politike, në literaturën penale dhe kriminologjike dallohen dy lloje veprimesh: •	ato të cilat ndërmerren me qëllim të rrezikimit të sigurisë së brendshme dhe •	ato të cilat ndikojnë në sigurinë e jashtme të një sistemi apo të një shteti. - Me qëllim të pengimit të kriminalitetit politik, OKB-ja, nxjerri dhe aprovoi një Deklaratë mbi parimet themelore të drejtësisë për viktimat e krimit të cilat janë rezultat i dhunës politike dhe keqpërdorimit të pushtetit. - Si aktivitet të cilat i ndërmerr shteti për motive politike, veçmas përmendet shkelja e të drejtave dhe lirive të qytetarëve. Veprimet e tilla të pushtetit kanë të bëjnë me forcimin e shërbimeve të policisë sekrete me qëllim të mbikëqyrjes dhe pengimit të çdo aktiviteti politik të kundërshtuarve të pushtetit.

17

	Terrorizmi politik dhe aktiviteti kriminal terrorist në botën bashkëkohore - Fjala terror e ka prejardhjen nga gjuha latine terroris – që do të thotë terror, frikë e madhe, pasiguri dhe tmerr. - Terrorizmi politik si shembuj te pushteteve qe kane ushtruar terror ndaj kundershtareve politike dhe popullsise civile numerohen “terrori i bardhe”, Ne Rusine cariste “terrori i kuqe” te Stalini ,”terrori fashist” ne Spanje,”terrori komunist”etj.

-keto aktivitete terroriste manifestohen : me atentate,vrasje,likuidime,venie te mjeteve shperthyese ne aeroplan,sulme vetevrasese me mjetete shperthyese etj. -nder regjimet te cilat kane ushtruar terror shtetror te planifikuar ne kohen me te re numerohet regjimi despotik dhe terrorist i serbise te mbetur. - Terrorizmi politik paraqitet në formë të kidnapimeve, marrjes së pengjeve, sabotimeve dhe aktiviteteve tjera të cilat, kohëve të fundit janë mjaftë të përhapura në botën bashkëkohore. - Në shumë tubime, sesione, kongrese të ndryshme profesionale e shkencore, ndërkombëtare, kërkohet që çështja e luftimit dhe pengimit të terrorizmit të internacionalizohet, të nxirren norma dhe rregulla unike në të gjitha vendet pë zbulim dhe pengimin e tij. - Faktorë që nxisin terrorizmin politik, janë të llojllojshme dhe të natyrave të ndryshme, por mund të thuhet se ne rend të parë për qëllime politike, ekonomike, financiare. •	Kriminaliteti kundër lirive dhe të drejtave të njeriut - Në kuadër të krimeve të ndryshme që po ndodhin sot në botën bashkëkohore, vend të veçantë dhe trajtim të veçantë zënë krimet dhe shkeljet e të drejtave dhe lirive të njeriut. - Format më të shpeshta të këtyre shkeljeve konsistojnë në kufizimin dhe pengimin e plotë të realizimit të drejtave dhe lirive më elementare të njeriut. - Sipas të dhënave të organizatave ndërkombëtare, regjionale dhe nacionale cenimi i të drejtave dhe lirive të njeriut janë të përditshme dhe kanë të bëjnë me pengimin e shprehjes së lirë të mendimit, organizimit të lirë të tubimit, të punës, të banimit, të shkollimit, të përdorimit të gjuhës, të besimit fetar etj. •	Krimet kundër njerëzimit dhe të drejtës ndërkombëtare - Krimet kundër të drejtës ndërkombëtare janë mjaftë të shprehura gjatë disa viteve të fundit. Ky lloj kriminaliteti ka cenuar dhe ataku në mënyrë të drejtpërdrejt të drejtat dhe lirit më vitale të njeriut, vetëm të përmendim rastin e pushtuesit dhe represionit serb ndaj popullatës së pafajshme në Kosovë, ku mijëra njerëz u masakruan, u torturuan, u dhunuan, u vranë dhe u dëbuan me dhunë nga Kosova, vetëm këto të dhëna flasin shumë për këtë kriminalitet. - Me qëllim që ky lloj krimi të pengohet, OKB-ja, ka aprovuar dhe nxjerr konventën, ku janë të parapara të ndëshkueshme krimet kundër të drejtës ndërkombëtare, dhe ka themeluar gjykata speciale, për gjykimin e personave që janë pjesëmarrës në kryerjen e këtyre krimeve. 18 	Kuptimi dhe përhapja e kriminalitetit të dhunës -Ne disa kode penale eshte prezente ndarja dhe klasifikimi i veprave penale kunder jetes dhe trupit, kunder dinjiteti moral dhe lirise seksuale, punes etj. -Sipas autorit kroat Franio Baciq kriminalitetin e dhunes ne cfaredo forme e cilesojne disa veti : ne rend te pare ai gjithmone nenkupton aplikimin e dhunes fizike dhe psikike qe jane te dhunshem dhe agresive. -si dhune konsiderohet edhe shtrengimi e maltretimi psikik, shqetesimit dhe pasigurie se perehershme psikike. - Kriminaliteti i dhunës është në rritje sot në botën bashkëkohore. - Kuptimi i kriminalitetit të dhunës shpeshherë nuk përputhet me tipologjinë dhe klasifikimin e inkriminimeve të cilat janë të parapara në dispozita pozitiviste, sepse në ato kode ekziston një klasifikim i krimeve që shpesh për bazë ka kriter tjetër e jo dhunën në rend të parë. - Sipas studimeve dhe hulumtimeve kriminologjike theksohet se kriminalitetit i dhunës po shkakton brengosje të madhe në shumë shtete. - Hulumtimet kriminologjike tregojnë se në paraqitjen e kriminalitetit të dhunës ndikojnë faktorë të shumtë të natyrave të ndryshme. 	Format më të shpeshta të kriminalitetit të dhunës - Format e paraqitjes së kriminalitetit të dhunës janë të llojllojshme, por do ti paraqesim vetëm disa forma të dhunës që janë më aktuale në ditët e sotme. - Në këtë drejtim do të trajtohen krimet e vrasjeve(Krimet e dhunës ndaj jetës dhe trupit), krimet e dhunës në familje dhe kriminaliteti seksual.

	Krimet e dhunës ndaj jetës dhe trupit - Krimet e dhunës ndaj jetës dhe trupit sot ne shkencën juridiko-penale por edhe kriminologjike, cilësohen si forma më të rënda të atakimit të vlerave me vitale të njeriut dhe te mirave me te shtrenjta te njeriut ku rrezikohet shendeti dhe siguria fizike e njeriut ku shpesh zene vend qenderor ne trajtime te ndryshme hulumtuese te krimit. -eshte vertetuar se kriminaliteti dhunes dhe krimet e vrasjes jane te nderlidhura me jeten dhe problemet urbane. - Si krime të dhunës kundër jetës dhe trupit përmenden: të gjitha llojet e vrasjeve, lëndimet trupore, shtytjet ne vetëvrasje, pjesëmarrja në rrahje etj. -si kryeres ,ne pjesen me te madhe te rastave paraqiten personat e gjinise mashkullore prej 20-30 vjec me arsimim me te ulet dhe me status ekonomik social te dobet. -kryeres ato dhunes kryhen krimit me mjete te ndryshme ;thika,sepata ,helme,arme zjarri etj.

	Kriminaliteti i dhunës në familje - Në literaturën kriminologjike cilësohen disa forma të dhunës që manifestohen me: o	dhunën në martesë, pra dhunën në mes të bashkëshortëve, burrit dhe gruas, o	dhunën ndaj fëmijëve dhe o	dhunën ndaj prindërve.

19 o	Dhuna në martesë - Dhuna në martesë rëndom manifestohet si keqtrajtim fizik ose psikik i njërit bashkëshort ndaj tjetrit gjatë jetës bashkëshortore apo martesore. - Si veprime të dhunshme konsiderohen, përdorimi i forcës fizike, rrahjet fizike, torturimet psikike dhe keqtrajtimi seksual. - Sipas studimet kriminologjike theksohet, se sjelljet e dhunës janë si rezultat i Konflikteve , mospajtimeve , konsumimit të alkoolit ,  drogës etj. o	Dhuna ndaj fëmijëve - Dhuna ndaj fëmijëve është shumë e përhapur në kohen bashkëkohore, dhe si veprime të dhunshme që përdoret ndaj fëmijëve janë: dhuna fizike, psikike dhe seksuale. - Për shkak se fëmija akoma nuk e ka arrit zhvillimin e duhur fizik dhe psikik, atëherë është e nevojshme por edhe e domosdoshme që të ketë një kujdes të duhur ndaj kësaj kategorie. - Sipas shumë studimeve dhe kërkimeve kriminologjike dhe viktimologjie të bëra në shumë shtete të ndryshme, të dhënat janë mjaft brengosëse mbi dhunën që ushtrohet ndaj fëmijëve dhe të miturve në vise të ndryshme. - Dhuna ndaj fëmijëve manifestohet me dhunë fizike në formë të keqtrajtimit të lehtë, duke rrahur, lëndime në menyrë fizike, duke i shkaktuar mundime dhe vuajtje sadiste dhe lëndime të rënda. - Si dhunë psikike konsiderohet: mbyllja e fëmijëve në lokale të errëta, lënia e fëmijës vetëm në banesë, sharja, fyerja, ndarja e prindërve etj. o	Dhuna ndaj prindërve të moshurve dhe të paaftë - Në literaturën kriminologjike theksohet edhe për dukurinë e shpeshtë të dhunës ndaj prindërve, ndaj pleqve, ndaj të moshurve në përgjithësi. - Dhuna që manefistohet ndaj të moshurve është në formë: të lënies pas dore, moskujdesit, mosdhënjen e ushqimit, maltertimit, përdorimit të forcës fizike etj. 	Kriminalitetit seksual ose dhuna seksuale - Me kriminalitet seksual kuptohet të gjitha veprimet kriminale që rrezikojnë dhe atakojnë integritetin dhe moralin seksual të një personi. - Kodi penal i Kosovës ka parapa inkriminimin e disa veprimeve që atakojnë integritetin moral dhe seksual të personit si vepra penale. - Ky lloj kriminaliteti paraqet një rrezikshmëri të veçantë ngase cenon lirinë dhe dinjitetin seksual, si të viktimës ashtu edhe të familjes se saj, e sidomos kur viktimë është fëmija dhe të miturit, të cilët nuk janë në gjendje të mbrohen vetë nga atakimet e tilla të dhunshme seksuale. 20. Ayman Gad 	Kriminalitetit ekonomik dhe kundër pasurisë - Kriminalitetit ekonomike si dukuri e rrezikshme e shoqërisë në botën bashkëkohore është mjaft i përhapur dhe është prezent në të gjitha shtete. - Me kriminalitet ekonomik, kuptojmë të gjitha veprimet kundërligjore të jashtëligjshme të personave fizik dhe juridik të cilët janë kyçur në afarizmin dhe veprimtarin ekonomike. - Në kohen bashkëkohore me kriminalitetin ekonomik merren shumë institucione shkencore, organizohen tubime dhe simpoziume të asociacioneve dhe shoqatave ndërkombëtare që trajtojnë këtë dukuri kriminale. -Si forma të kriminalitetit ekonomike që përmenden në literaturën kriminologjike janë: aktet e mashtrimit dhe keqpërdorimit të gjendjes ekonomike të kompanive multinacionale, keqpërdorimi i lejeve ndërkombëtare, falsifikimi I librave financiar, konkurrenca jolojale, favorizimi I firmave, etj. - Kriminalitetit ekonomik i ka disa karakteristika të veçanta të cilët në masë të konsideruar dallohet nga ato të kriminalitetit të përgjithshëm. - disa karakteristika Kriminalitetit ekonomik : kryhet në mënyrë të fshehtë, pasojat e tij nuk janë të drejtpërdrejta dhe transparente, ndaj kësaj dukuri reagohet vetëm pasi të del në shesh veprimtaria kriminale, një numër i madh i krimeve ekonomike mbeten të pazbuluar nga organet e drejtësisë etj.

	Disa veçori të kryerësve të kriminalitetit ekonomik - Disa veprime të kryerësve të kriminalitetit ekonomik dallohen nga veprimet e kryerësve të disa formave të kriminalitetit. - Veçorit te kryerësve të kriminalitetit ekonomik janë: ata nuk përdorin dhunën fizike, kryerësi e kriminalitetit ekonomik trajtohen si qytetar të ndershëm, të respektuar, si biznesmen të aftë, organizatorë të shkëlqyer, ekonomist të aftë etj, kur zbulohen kryerësit e krimeve ekonomike shpesh në praktik ndodhe që ata të mbrohen nga opinioni, i shmangen policisë etj. - Në literaturën kriminologjike, kryerësit e kriminalitetit ekonomik ndahen në disa shtresa: o	Shtresa e parë, o	shtresa e dytë dhe o	shtresa me e lartë.

21 Korrupsioni - Korrupsioni si formë e kriminalitetit ekonomik, në literaturën kriminologjike theksohet se nuk ka shoqëri sot në të cilën nuk është prezentë korrupsioni. - Në literaturën kriminologjike bashkëkohore përmenden disa forma të ndryshme të korrupsionit, e ato janë: Korrupsioni politik, korrupsioni administrativ dhe korrupsioni gjyqësor.

Korrupsioni politik:i cili k ate beje me marrjen e funksioneve te pushtetit politike ose mbajtjen e privilegjeve te caktuara politike duke dhene mito-ryshfet gjate fushatave elektorale. korrupsioni administrative: ke te beje me administraten shtetrore i cili duke i shfrytezuar kompetencat e veta ne administrate prej asaj lokalelocalei te ajo qendrore merr mito- ryshfet dmth korruptohet duke u dhene leje certificate dokumente dhe akte tjera grupeve dhe firmave per realizimin e interesave te ndryshme material dhe financier per grumbullimin e pasurise qe nuk ju takon. Mashtrimi i konsumatorëve - Mashtrimi i konsumatorëve si formë e kriminalitetit ekonomik ka të bëjë me kualitetin e artikujve ushqimor, përmbajtjen dhe cilësinë e tyre, në distribuimin e barnave dhe medikamenteve të rrezikshme të cilave u ka kaluar koha, dhënia e kredive të ndryshme me kushte jo te favorshme ej. Kriminaliteti kundër pasurisë - Me kriminalitet kundër pasurisë, nënkuptohen të gjitha veprimet që cenojnë dhe rrezikojnë pasurinë private dhe shtetërore. - Krimet kundër pasurisë janë të njohura që nga kohërat me te lashta, mirëpo kjo nuk do të thotë se disa krime të pasurisë nuk kanë pësuar ndryshime dhe se nuk janë lajmuaruar forma të reja. -keto bejne pjese vjedhjet e imeta, vjedhjet e zakonshme, vjedhjet e renda , vjedhjet e renda me grabitje,me thyerje,vjedhjet e automjeteve, mashtrimi,etj.

Krimet e vjedhjeve - ky krim nenkupton marrjen e sendit te huaj me qellim te pervetesimit. - Kjo formë e krimeve kundër pasurisë, dominon në të gjitha shoqëritë bashkëkohore. - Numri i krimeve kundër pasurisë nuk është në mënyrë adekuate i prezantuar në statistikat kriminale që mbahen në shumë vende të botës. Vjedhja e automjeteve -tregojne rritje ne shume shtete bashkekohore zakonisht ky krim kryhet naten, -personat qe merren me kete krim jane te moshes se re te gjinise mashkullore. - Në literaturën kriminologjike, interes të veçantë po zgjojnë vjedhjet e automjeteve dhe shërbimi me to për kryerjen e krimeve të lloj llojshme.

22 Kriminalitetit kompjuterik - Zhvillimi teknologjik në shoqëritë bashkëkohore dhe përdorimi i kompjuterit, ka ndikuar në ndryshime rrënjësore të punës dhe jetës së njeriut. - Aplikim i kompjuterit dhe mundësit e mëdha që ofron aji, fatkeqësisht po keqpërdoren dhe po shfrytëzohen për kryerjen e një numri të krimeve dhe sjelljeve delikuente që më parë nuk janë kryer aq shpejt e aq lehtë. - Si forma më të shpeshta që kryhen përmes kompjuterit janë: mashtrimet, piratëria, vjedhja e programeve, depërtime të paautorizuar në programe, spinuzha politike dhe industriale etj. Kriminalitetit ekologjik - Mbrojtja e ambientit është prioritet i çdo shteti të botës, ngase një ambient i shëndoshë është siguri për një jetë më të mirë dhe më të gjatë të njeriut. - Në literaturën kriminologjike kur flitet për dukurinë e ndotjes së ambientit dhe fillet e para të përpjekjeve për mbrojtjen e ambientit, shpeshherë përmenden disa aktet e dekret të sundimtare të lashtë, që nga koha antike e deri në ditet e sotme. - Të përmendim disa forma të këtyre veprimeve që e ndotin dhe e shkatërrojnë ambientin e njërit ose sjellin deri te katastrofa ekologjike, e ato janë: shkatërrimi dhe dëmtimi i mbështjellësit të ozonit mbi Arktik, rritja e radioaktivitetit dhe rrezatimi nga provat e ndryshme bërthamore , shtimi i rasteve të fatkeqësive dhe avarive në centralet bërthamore në vende të botës, ndotja e ujit, e ajrit, tokës etj.

Delikuenca e të miturve - Me delikuencë të miturve nënkuptojmë sjelljet antishoqërore dhe antiligjore të personave të moshë së mitur. - Delikuenca e të miturve në shoqërinë bashkëkohore, është gjithmonë në rritje dhe manifestohet me forma të paraqitjes që janë mjaftë të rrezikshme, për çka edhe kjo kategori është preokupimi i madh i njerëzimit sot në shoqërinë bashkëkohore. - Kodi i drejtësisë për të mitur ka përcaktuar parimet dhe përkufizimet themelore të nocionit fëmijë, të mitur dhe madhorë. - Risi e Kodit të drejtësisë për të mitur në Republikën e Kosovës, janë shqiptimi i masave të diversitetit ndaj të miturve. Klasifikimi, format e manifestimit dhe veçoritë kryesore - Shumë shtet bashkëkohore e rregullojnë në mënyra të ndryshme kufirin e ultë e përgjegjësisë. - Kodi i drejtësisë për të mitur i Kosovës në dispozita e tij ka përcaktuar dhe përkufizuar moshat e ndryshme të personave të mitur si pjesëmarrës në aktivitete delikuente. Sipas këtij Kodi, si fëmijë konsiderohet personi i cili nuk e ka mbushur moshën 18 vjeçare, te mitur konsiderohen personat e moshës 14-18 dhe termi madhor 18-21. - Në disa vende të botë si moshë më e ultë e përgjegjësisë penale ndaj personave të mitur, nuk rregullohet dhe nuk caktohet me ligj, por caktimi i moshës më të ultë të përgjegjësisë penale mbete në duart e gjykatës. 23 - Lidhur me fenomenologjinë e sjelljeve delikuente të rinjve, vërehet se ajo konsiston në ndërmarrjen e veprimeve dhe aktiviteteve të ndryshme që pak a shumë janë të ngjashme me kriminalitetin e personave të rritur, por në disa raste ka edhe veçori të theksuar. - Në hulumtimet dhe kërkimet kriminologjike, theksohet se të miturit kryejnë krime kundër pasurisë, kundër sigurisë në trafik, në aktivitete rreth shpërndarjes dhe konsumimit të drogës, krime kundër jetës dhe trupit dhe në delikt seksuale. - Në literaturën kriminologjike theksohet, se shkaqet e delikuencës së të miturve janë të ngjashme më shkaqet e kriminalitetit të rriturve. -Si faktorë që ndikojnë në delikuencën e të miturve përmenden: ambienti familjar, edukata familjare, procesi i edukimit dhe arsimimit, ndikimi i mjeteve të komunikimit masiv, etj.

Recidivizmi - Në shoqërinë bashkëkohore, kjo formë e kriminalitetit paraqet në problem të veçantë, të cilit i kushtohet kujdes si në teorinë juridiko-penal, por edhe në atë kriminologjike. - Problemi i recidivizmi është diskutuar dhe ka qenë objekt trajtimi në shumë tubime, asociacione, seminare dhe kongrese shkencore. - Recidivizmi apo përsëritja e veprave penale dhe sjelljeve kriminale mund të vështrohet nga aspekti juridiko-penale, kriminologjik dhe penologjik. - Sipas kuptimit juridiko-penal me recidivizëm nënkuptojmë kryerjen e përsëritur të veprave penal nga ana e personit i cili ka qenë më parë i dënuar për ndonjë vepër penale. - Sipas kuptimi kriminologjik, recidivizmi nënkupton përsëritjen e sjelljeve kriminale dhe delikuentet të një personi pa marrë parasysh se a ekziston më parë gjykimi i plotfuqishëm, ose pa marrë parasysh se a është mbajtur dënimi për veprat e mëparshme penale. - Sipas kuptimit penologjik, me recidivizëm nënkuptojmë ardhjen e sërishme të kryerësit të veprës penale në entet ndëshkimore-përmirësuese apo educative përmirësuese. Faktorët që ndikojnë në paraqitjen e recidivizmit - Në literaturën kriminologjike, theksohet se në paraqitjen e recidivizmit ndikojnë faktorët e natyrës objektive dhe subjektive. - Si faktor të jashtëm në literaturën kriminologjike përmenden: rrethanat joadekuate familjare, konfliktet ne familje, varfëria, papunësia, konsumimi i alkoolit dhe drogës etj. - Faktorët subjektiv shpesh lidhen me disa veti dhe shprehi të natyrës individuale dhe subjektive, me të ashtuquajtura faktorë të brendshëm të sjelljes kriminale. Në literaturën kriminologjike përmendet se recidivistet janë persona të frustruar, persona të cilët vështir adaptohen ne mjediset e caktuara, persona qe janë të pirur ti nënshtrohen ndikimeve të ndryshme, persona qe vuajnë nga komplekset e ndryshme, persona të cilët kanë frikë permanente etj. 24 	Kuptimi i faktorëve kriminal – etiologjisë kriminale - Etiologjia kriminale ose faktorët e kriminalitetit kanë të bëjnë me njohjen e burimeve, rrënjëve dhe rrethanave përcaktuese të kriminalitetit. - Studimet etiologjike kanë për detyrë që të përgjigjen në pyetjen e cila, kur bëhet fjalë për kriminalitetin shtrohet gjithnjë: pse ndodhe kriminalitetit ??dhe cilat janë arsyet dhe shkaqet e paraqitjes së kriminalitetit??. - Etiologjia si pjesë kryesore e kriminologjisë studion faktorë objektiv dhe fakatorët subjektiv të paraqitjes se kriminalitetit. 	Pikëpamjet mbi faktorët kriminogjenë - Në literaturën kriminologjike, lidhur me faktorë kriminogjen paraqiten tri pikëpamje dhe teori: 	teoria e faktorit, 	teoria funksionaliste dhe 	teoria e kauzalitetit.

	Teoria e faktorit : – sipas kësaj teorie, theksohet se në paraqitjen e kriminalitetit ndikojnë rrethana të ndryshme. Kjo teori ka dy shkaqet e kriminalitetit i shpjegon sipas dy versioneve: Versioni i parë quhet monist dhe versioni i dytë multifaktorë.

-Version monist sipas te cili kriminalitetin ne nje shoqeri e shkakton nje factor kryesor. -teoria tjeter e faktorit eshte pluraliste ose multifaktoriale e cila me pikepamjet e saja sociolojike thekson se shkakqet e krinalitetit i gjejme ne ndikimin e shume rrethanave shoqerore, ekonomike , familjare, etj.

	Teoria funksionaliste: – sipas kësaj teori, shkaqet e kriminalitetit si dhe dukurit e rrezikshme në shoqëri mund të shpjegohen drejt vetëm duke aplikuar metodën e analizës funksionale të institucioneve të ndryshme në shoqëri. -mendimin e autori Jeffery, I cili thekson se nese deshirojme qe t’I ndricoje shkaqet e kriminalitetit ne nje vend , atehere pune e pare qe duhet ta bejme eshte studimi dhe analiza e institucioneve te ndashme. --sipas tij ,individi nuk eshte celesi I shpjegimit te kriminalitetit por institucionet.

	Teoria e kauzalitetit: – sipas kësaj teorie si faktorë të kriminalitetit duhen të cilësohen vetëm ato rrethana dhe kushte të cilat ndikojnë në mënyrë të drejtpërdrejt në paraqitjen e kriminalitetit. -sipas kesaj teorie, eshte me rendesi qe te studiohen dhe te analizohen lidhjet e drejtperdrejta ne mes te veprimeve dhe pasojave. -shkaqe te sjelljes kriminale konsiderohen te gjitha ato rrethana dhe ndikime qe e shtyjne individin apo grupet ne veprime kriminale. 25. Ayman Gad 	Faktorët e jashtëm (objektiv) të kriminalitetit - Sipas mendimit të shumë autorëve që janë marrë me studimin dhe hulumtimin e shkaqeve të paraqitjes së kriminalitetit në shoqëri theksohet se faktorë e jashtëm janë faktorë detriminus dhe ndikojnë në mënyrë të drejtpërdrejt në paraqitjen e kriminalitetit. - Gjatë hulumtimeve dhe studimeve kriminologjike, theksohet se faktorët e jashtëm apo objektiv në shumë vende të botës konsiderohen si faktorë kyç dhe kryesore në paraqitjen e kriminalitetit, se sa faktorë e tjerë. - Në kuadër të faktorëve të jashtëm në paraqitjen e kriminalitetit trajtohen: grupi i

faktorëve ekonomiko – shoqëror, faktorët ideopolitik, mikrogruporë, sociopato – logjikë dhe të tjerë.

Faktorët ekonomiko- shoqërorë: - Në literaturën kriminologjike bashkëkohore, lidhur me ndikimin e faktorëve ekonomiko – shoqërore, ka mendim dhe pikëpamje të ndryshme. -zhvillimi i hovshem industrial, te arriturat e medha teknike ,zhvillimi i elekronikes dhe nje varg transformimesh te medha qe jane bere ne shoqeria,kane ndikuar edhe ne proceset e formimit te njeriut dhe personalitetit te tij. -nga nje ane kane kontribuar ne krjimin e nje mireqenie dhe standardi te larte, ne anen tjeter ,me miliona njerez vuajne nga uria,skamja,papunesia dhe semundjet e ndryshme,te gjitha keto kane ndikimin te caktuar ne veprimet dhe sjelljet kriminale. - Në kuadër të faktorëve ekonomiko- shoqëror në paraqitjen e kriminalitetit do të trajtohet ndikimi i: - Industrializimi dhe urbanizimi, - Krizat ekonomike, - Migrimi i njerëzve, - Varfëria, - Papunësia - Kushtet e vështira të banimit dhe, - Profesioni. Faktorët ideopolitikë të kriminalitetit - Faktorët ideopolitikë, gjithashtu, përfshijnë në numër të madh shkaktarësh dhe rrethanash që ndikojnë në paraqitjen e kriminalitetit. - Si faktorë ideopolitikë në literaturën kriminologjike përmenden: •	Konfliktet politike, (konfliketit qe kane ndodhur me isha –Jugosllavise ne Bosnje,Croaci,Kosove,…etj.). •	Konfliktet kulturore,(grupet e caktuar apo individet perpiqen qe t’ua imponojne sjelljet ,qendrimet ,doket,zakonet,rregullet,botekuptimet e veta grupeve apo individeve te caktuar).

26 •	Luftërat dhe rrethanat e luftës,(ndikimi i rrethanave te luftes ne manifestimet e ndryshme kriminale mund te shikohet ne tri faza te ndryshme, flitet per ndikimin e rrethanave ne fazen e pergatitjes se luftes ,ne fazen e zhvillimit te luftes dhe ne fazen e pasluftes). •	Literatura, (si factor kriminogjen literature ka ndikim ne paraqitjen e sjelljeve kriminale ne nje vend,sidomos tek te rinjte ndikojne negativisht keto gjera :stripromanet,romanet erotke, romanet pornografike). •	Televizioni,(eshte bere factor I fuqishem ne shoqerine bashkehore .permbajtjet e caktuara qe paraqite ne television e sidomos ato te sjelljeve kriminale ku dominon dhuna ndikon ne menyre negative te brezi rinor sepse kjo manifestohet dhe pershkruhet ne menyre senzacionale duke I paraqituar metodat dhe mjetet e kryerjes se veprave penale ). •	Filmi, arsimimi dhe religjioni etj.( filmi ka ndikim negative te brezat e rinje ne filmat me permbajtjet joadekuate ku dominon dhuna ,grabitjet epshet dhe instinktet e uleta.Arsimimi eshte nje fakto me rendesi ne formimin dhe aftesimin e personalitetit te njeriut per jete me te sigut dhe me te suksesshme. Religjioni si forme e vetedijes njerezore ka ndikim te madh ne qendrimet ,veprimet dhe sjelljet e individeve dhe grupeve te ndryshme njerezore).

Faktorët mikrogruporë si shkaqe të kriminalitetit -Në grupin e faktorëve të jashtëm bënë pjesë edhe faktorët mikrogruporë. -Faktorë migrogruporë konsiderohen nga shumë autorë dhe mendimtarë të kriminologjisë si faktorë kyç në paraqitjen e kriminalitetit apo sjelljeve delikuente. - Kur theksohen faktorët mikrogruporë, duhet te dimë se bëhet fjale për disa bashkësi të veçanta shoqërore që kanë rolë të rëndësishëm në edukimin e brezave të rijnë. - Në hulumtimet dhe studimet kriminologjike theksohet si shkak i drejtpërdrejt ne marrjen e veprimtarisë kriminale janë sjelljet negative, traumat, konfliktet, përjetimet tragjike dhe të pakëndshme që i kanë pasur në këto ambiente. - Në literaturën kriminologjike përmendën këta faktorë mikrogruporë: o	Familja si faktor i kriminalitetit o	Familja e degraduar, o	Familja deficiente – të mangëta, o	Familja me shumë anëtarë, o	Punësimi i prindërve, o	Shkolla dhe ambienti shkollor, o	Mjedisi shoqëror – ambienti social.

27

o	Familja si faktor i kriminalitetit -Si institucioni i veçantë shoqëror ka mision dhe detyra shumë të rëndësishme në edukimin, ngritjen, zhvillimin dhe afirmimin e anëtarëve të vet, e sidomos fëmijëve dhe të rinjve. -Ajo mbron dhe orinton antaret e vet, sidomos femijet dhe te rinjte sepse ata I fitojne bazat e miresjelljes njohurite e para per vete dhe per jeten.

o	Shkolla dhe ambienti shkollor si një institucioni mikrosocial, gjithashtu ka rëndësi të madhe në formimin dhe ngritjen e gjithanshme të personalitetit të njeriut. Shkolla si institucioni menjëherë vjen pas familjes dhe konsiderohet institucioni më i fuqishëm në edukimin e të rinjve. -thuhet se shkolla ne kushtet bashkehore kalon ne veshtiresi te medha te transformimit, ku programet dhe edukimi nuk u jane pershtatur kushteteve dhe rrethanave me te reja ne boten bashkehore.,mungesa e kuadrit arsimor te kualifikuar, mjeteve material dhe financiare te nevojeshme, nga keta factor bie edhe kualiteti I punes se shkolles po edhe nga ana tjeter sjell sukses te dobet tek femijet.

o	Mjedisi shoqëror – ambienti social -në literaturën kriminologjike por edhe në jetën e përditshme dihet se pas familjes dhe shollës, një kohë të gjatë fëmijët dhe të rinjtë kalojnë në rrethin dhe mjedisin shoqërorë. -flitet per ndikimin e madh kriminolojen te mjedisit te caktuar shoqerore,rruges ,dhe lagjes ne veprimet kriminale te personave te rije dhe te mitur te cilet nje kohe te konsiderueshme te aktivitetit te lire e kalojne jashte shtepise ne rruge ,ne lagje,ne mjedis dhe kuartet te caktuara.

	Faktorët socio – patologjik të kriminalitetit - Faktorë socio – patologjik të kriminalitetit, në literaturën kriminologjike theksohet së zënë vend të rëndësishëm në paraqitjen e kriminalitetit. -quhen socio-patologjik per arsye se kane te beje me je semundje shoqerore e cila kaplon raportet e caktuara ne nje rrafsh me te gjere. - Këto dukuri sociale si një lloj sëmundje shoqërore apo një patologji sociale, përhapet sikurse edhe sëmundjet ngjitëse. Prania e dukurive të tilla në ambientin shoqëror është e lidhur zakonisht në kriza dhe çrregullime të mëdha ekonomiko, politike, kulturore, dhe me anomali tjera që përcjellin shoqëritë e ndryshme. -keto dukuri kane te bejne me cenimet e disa vlerave morale ,njerzore e shoqerore te cilat kontribuojne ne paraqitjen e sjelljeve delikuente ne nje vend. - Në literaturën kriminologjike, si dukur sociopatologjike përmenden: - Prostitucioni, - Narkomania, - Bixhozi, - Bredhja dhe lëmosha, - Dukuria e vetëvrasjes, - AIDS-i, etj. 28 Faktoret e brendshem (subjective)te kriminalitetit

	Kuptimi,rendesia dhe ndarja e faktoteve subjektive -faktoreve te brenshem apo subjective kane te beje me personalitetin e kryeresit veprimet kriminale.. -kur flitet per faktoreve te brenshem apo subjective zakonisht mendohet per individin,per personalitetin e njeriut,ne rastin konkret ,te njeriut delikuent. -ne kete drejtim ,posacerisht theksohet roli dhe rendesia e jetes se tij biopsikike dhe lidhjett saj me sjelljet dhe veprimet kriminale. - ne literature kriminolojike ekziston nje bindje e aryeshme dhe bukur dhe perhapur se vetite biologjike dhe psikike shume here jane komponente me rendesi vendimtare ne njeten i njeriut. -thuhet se ndikimet e faktoreve te jashtem ne sjelljet dhe veprimet e personalitetit varen shume nga vete struktura biolojike dhe psikike e atij individi,nese ajo strukture eshte normale ,nese eshte zhvilluar ne menyre harmonike,nese nuk ka defete dhe anomali, atehere personaliteti i njeriut eshte me rezistent ndaj ngacmimeve dhe ndikimeve qe vijne nga jashte,prandaj, mu keto qendron rendesia e njohjes dhe shpjegimit te faktoreve subjective. -ne literature kriminologjike ,faktoret subjective te sjelljes kriminale ,zakonisht ndahen ne : Faktore psikologjike ose psikike dhe Faktore biologjike.

29. Ayman Gad 	Vetite dhe baza psikike e personalitetit dhe kriminaliteti -personaliteti i njeriut eshte i ndertuar ne baza psikike dhe biologjike. -keto jane dy komponente me rendesi per zhvillimin dhe formimin e tij si personalitet normal. -perpos ketyre vetive dhe komponenteve ekziston edhe e ashtuqujtura komponente apo baze sociale dhe familjare per te cilat eshte bere fjale ne trajtimet e meparme ,kur eshte folur per faktore objektive te sjelljes kriminale. -njeriut ,si personalitet ,ka nje strukture te vecante psikike e cila qe nga lindja e deri ne vdekje ka ndikim te madh ne sjelljet dhe veprimet i tij. -bota shpirterore e psikike e njeriut eshte komplekse,ne shume raste ,disa veprim dhe sjellje te individeve ,nuk mund te kuptohen ne shikim i pare,ato nuk mund te analizuar personaliteti dhe struktura e tij psikike. -shume rrethana qe kane te beje me sjelljet dhe veprimet i disa individeve,nuk mund te shpjegohen pa e analizuar individin dhe boten e tij psikike. -qendrimet ,kujtesa,te menduarit,motivet e shume veti dhe cilesi te tjera ,te gjitha keto jane rendesi te vecante per njohen dhe ndricimin e disa sjelljeve dhe veprimeve te personit te caktuar.

30. Ayman Gad 	Vetite(baza) biologjike e personalitetit dhe kriminaliteti -ne paraqitjen e sjelljeve kriminale te individeve ,rol me rendesi luajne edhe baza biologjike. -per nje koha te gjate eshte verejtuar se sjellja kriminale eshte e percaktuar nga vetite anatomike dhe biologjike te individit. -sipas mendimi Llomborozo dhe mendimtareve tjere,shkaqet e krimit gjenden ne konstruktin dhe vetite anatomiko-biologjike te njeriut. -sipa atyre,njeriu delikuent dallohet nga njeriu jodelikuent per nga pamja fizike,          nga forme e kokes,nga simetria e gjymtyreve te trupit dhe nga disa tipare te tjera biologjike. -sipas teoria biopsikologjike e cila thekson se vetite psikike dhe biologjike jane te nderlidhura ngushte mes veti dhe ato ne menyre unike ndikojne ne veprimet dhe sjelljet kriminale te individeve. -disa veti psikike te personalitetit :  si temperamenti,prirjet,gjendja emocionale.inteligjjenca,karakteri,kane lidhje te ngushte dhe varen shume nga vete konstruksioni anatomic-biologjik i vet individit. -flitet se personat e mitur te cilet kane problem ne zhvillimin e tyre anatomiko- fizik dhe biopsikik, manifestojne veti si : inferioritetin,agresivitetin,egocentrizmin,ziline,,smiren. -te personat e mitur e te rinj,verehen kunderthenie ne mes te zhvillimit biologjike dhe atij psikike,ne shume raste zhvillimi biologjik avanson ndaj atij prikiki. -ne literturen bashkekohore kriminologjike potencohen gjendrat me tajim te brendeshem,sidomos crregullimet ne sistemin endokrin te cilat ndikojne ne veprimet dhe sjelljet kriminale te disa individeve.

	Crregullimet mendore si faktor te kriminalitetit -personat e semure psikiksht trajtohen si delikuent te vecante ,sic jane : psikopatet ,neurotiket,psikoneurotiket,personat emocionalisht jo stabil,egocentriket te cilet paraqiten me se shpeshti si kryeres te veprave te ndryshme penale.pa marre parasysh faktin se personat te cilet ne pikepamje shpirterore jane te semure ,nuk i nenshtrohen pergjegjesise penale kur paraqiten si kryres te veprave penale ose i nenshtrohen vetem pergjegjesise se kufizuar. -si crregullime dhe semundje mentale qe kane lidhje dhe veprime krimninale permenden : neurozart,psikopatite dhe psikozat.

31. Ayman Gad