User:Bafren Salman Hassan/sandbox

  ده ستپێکا گه ردونی   چ پێنه فیت، ده ستپێکا گه ردونى گه له ك د كـه فن دا و هه تا نوکه دهێته گه نگه شه كرن. ل دویف ژماره كا گه ردونناسێت ده ستپێکێ د نه ريتێت موسلمانا/ كرستيانا/جيا دا، گەردون د ده مه کێ دیارکری و نه گەلەك يى دويـر د دەمێ بوری دا هاتييه دەستپێكرن. ئيك ژ هيجهتيت ل سه ر ده ستپیکهکا وهسـا ئـه و هه سته کو پێتفيـه ئـه گـه رێ ده ستپێکێ هه بيت تاكو هەبوونا گه ردونی بهێته شلوڤه کرن د په رتوكا خو "باژيری خودی" (St. Augustine)  ى ""سنت نوگەستین دا هێجه ته كا دى ئێخسته به رده ست. وێ ئاماژه ب وێ چەندێ کر کو شارستانیەت به رده وام د پێشكه فتنێ دا یه، و بيرا مه دهێت کا کێ هه رتشته ك كريـه يـان هـه ر ته كنيكه ك پێش ئێخستييه. بڤى رەنگی مروف و هه روه سا چێدبیت گه ردون ژی گەلەك ژ مێژه نه بيت هاتينه  هه بوونی. چونکی ئەگەر نه، بەری نوکه پێش که فتنه کا گه له ك پيشكەفتيتر ژ وێ ئه وا نوکه هەی دا هه بیت.

سنت نوگەستينى لدويف ئنجيلێ رازيبوو ب ( ٥,٠٠٠ ) سالا به ری زایینی وەك به روارێ دروستبونا گه ردونی. يا سەرنجراکێشه کو نـه بـه رواره گه له ك يا دوير نينـه ژ دوماهییا سه رده مێ به ستین، نیزیکی ۱۰٫۰۰۰ سـالا بـەری زایینی، کو شارستانیەت ب دروستاهی ژ پشتی وی دەست پێكرييه. ژ لایه کی دويڤه، ئه رستوی و ژماره كا فه یله سـوفێت يونـانـی حـه ز ژ ئايـديا ئافراندنێ نه دکر چونکی گه له ك دەستيوه ردانا خودایی تیێدا هه بوو. ژبه رهنـدێ وانـا باوه ری ب وێ چه ندێ هه بوو کو نفشێ مروفی و جیهانا دورماندوری وێ یا هه بووی و هـه ر دێ هه بيت هه تا هه تایی. نـه وان بـه ری هینگی هیجـه تا دەربـارەی پیشکه فتنی شـلوڤه كر بـوو، و به رسـڤا وێ وەسـا دا بـوو کـو ئاڤرابوونێت بــه ردوام و کارەساتێت جوراوجـور ب رەنـگـه کـێ بـه ردوام مروڤایه تی یا بریه دەستپێکا شارستانیەتێ. ده مێ به هرا پتر یا خه لکی باوەری ب هەبوونا گه ردونی جيگير و بی دوماهيك هەبيت، و پرسیارا کا ئه رێ گه ردونی دەستپێكەك هەبوويـه يـان نـه دی پرسیاره كا ميتافيزيكی يان يا ئايينی بيت. خه لك ل دويف ئه و تشتێ د بینن دشێن بیژن کو گه ردون هەردەم یێ هەبووی، یان د ده مه کێ دیارکری دا ب ره نگه کی هاتیه دروستکرن کو وەسا دیاربكه ت كو هه رده م يێ هه بووی. به لێ ل سالا ۱۹۲۹ ێ، "ئێـدوين هابل"ی                                         تێبينييا وێ چه ندێ کر کو هەر لایه کێ تو ته ماشه بکەی دێ بينی كو ستێرێت دوير ب لەزاتيه كا زيـده یـێ ژ مـه دویر دکه ڤن. ب رامانه کا دی، گه ردون يێ دهێته ژێککیشان. ئەڤه رامانا وئێ چه ندێ ددەت کو ل دەمێت دەستپێکێ هه می تـه ن گەلەك د نێزيكی ئێك بوون. د راستی دا وەسا دیاره کو د ده مه کی دا بـه ری نێزیکی ده هـ هه تا بیست ملیار سالا هه می تشت د ئێك جهدا بوون. و ل دويماهيێ، ڤێ ڤەديتنێ پرسیارا ده ستپیکرنا گه ردونى ئينا خانا زانستی. بـه رێخودانێت هابلی پێشنیازكرن كو ده مـه ك هه بوو كو د گوتنی "په قينا مەزن" ده می گه ردون ئێكجار يێ بچويك بـوو و چرییه كا بێ دوماهيك هەبوو. ئه گه ر به رى ڤی ده مـی پێـدان هـه بان، ئه و نه شین چ کارتیكرنی ل سه ر ده مێ نوکه بکەن. د شیاندایه هەبوونا وان بهێته پشتگوهـ هاڤێتن چونکی کەس نه بوويه ته ماشەی ئه نجامێت وان بكەت. ئەم دشێين بيێژین کو دەم ژ په قينا مـەزن ده ستپیكرییه، ب وێ رامانیێ کو دەمێ به ری په قينا مەزن نەشێت بهێته زانین. دڤێت پشتراستی ل وێ چه ندێ بهێته کرن کو ئه ڤـ ده ستپێكا ده مـی گـه لـەك يـا جودايـه ژ وان ده ستپێکێت بـه رى نوكه هاتینه به رچاف وەرگرتن. د گه ردونه کی نه گور دا، دەستپیكرنا ده می تشته که کو دڤێت هاتبیته سه پاندن ژ لایێ ئێکی ڤه كو ئه و بخو ژ دەرڤه ی گه ردونی بيـت. دەستپێكرنا ده می چ پێتفی ب گرنگییا هه بوونا فيزيايى نينه. ئەم دشێين بێـژین کو خودێ گه ردون د هه رده مه کی دا ل رابردوویـی یـی ئافرانـدی. ژ لایـه كى دويڤـه، ئـه گـه ر گه ردون دهێتـه ژێککێشان، چیدبیت ئه گه رێت فيزيايی هه بن کا ئه رێ بوچی دەستپيكەك هه بوويه، ئەم هێشتا دشێين باوەريێ بینین کو خودێ ئێكسه ر دگه ل پەقينا مه زن گه ردون بن ئافراندی، و چێدبیت خودێ هه تا پشتی به قینا مه زن ژی ب رەنگه کی گه ردون ئافرانـد بيـت کـو وەسـا ديـار بیـت کـو پـه قينا مەزن هەبوییە بولێ دێ یا بێ رامان بیت ئەگەر بێژین کو گەردون بەری پەقینا مەزن یێ هاتیە ئافراندن, ژێککێشانا گەردونی هەبونا خودێ دویر نائێخیت بەلکو دەست نیشاندکەت کا کەنگی خودێ کارێ دروستکرنا گەردونی دەستپێکریە.

  ژێککێشانا گەردونی   روژا مـه و ئه و ستێریت نێزیکی وی پارچه کن ژ کومه كا مه زن یا ستيرا کو دبێژنێ  "گالاكسييا رێكا شێرى"                                                بو ده مه کێ درێژ دهاته هزرکرن کو ئەڤ گالاکسییه گه ردون هه مييه. هه تا سالا ١٩٢٤ێ ده مێ گه ردونناسێ ئه مريكي "ئێدوین هابل" ی سه لماندی کو گالاکسییا مه نه بتنێ ئێك كالاكسييه. د راستی دا، گەلەك گالاكسی د گه ردونی دا هه نه دگه ل بوشايێت گه له ك مه زن د ناڤبه را وانـدا. داكو بشيت ڤـێ چـه ندێ بسه لمينيت، پێتڤی بوو ئه و دويراتييا ڤان گالاكسييا دياربكەت. ئەم دشێين دويراتييا ستێرێت نێزيك دياربكه ين ب رێكا ته ماشه کرنێ کا چه وا ئه و جهێ خو د گوهرن ل دويف ئه ردى ده مێ ل دور روژی دزفريت. بەلێ گالاکسیێت دى گەلەک ژ مه د دويرن، نه وەكی ستێرا، ب ره نگه کێ کو ب جێگری دیار دبن. هابـل يـى نـه چـار بـوو ريكيت نه راسته وخو ب كاربينيـت بـو پيڤانـا دويراتيا وان نوکه روناهييـا هـه ر ستێره كا ئه م ژ ئه ردى دبينين ل سه ر دوو فاكته را به نده ئاستێ روناهیێ و دويراتييا وێ ژ ئه ردی. بو هه ر ستێرەكا نيزيـك ئـەم دشێين هه ردووكا روناهييـا وێ ئـه وا ئه م ژ ئه ردى دبيـنين و دويراتييا وێ ژی بپيفين، ب ڤی ره نگی ئه م دشێين ئاستێ روناهييا وێ ئه وا به ری بگه هيتـه مـه ديـار بـكـه ين. و بـه روڤاژی، ئه گـه ر مـه ئاستێ روناهییا ستێرێت گالاکسیێت دی زانی ئەم دێ شێين ب رێكا پيڤانـا روناهييـا وان ئـەوا ئەم ژ ئەردى دبينين دويراتييا وان ده ربيخين. هابلی گه نگه شا وێ چەندێ کر هندەك جورێن ستێرا هه نه كو هه رده م ئيك ئاستێ روناهيێ هه يه ئه گەر هند د نێزیکی مه بن کو ئەم بشێين ب پيڤين. ژبه ر هنـدێ، ئەگەر مه ژ ڤی جورێ ستێرا د گالاکسیه کا دی دا ديـت ئـه م دێ شێين بێژين كو وان هه مان ئاستێ روناهيێ يێ هەی. بڤێ رەنگی، ئه م دێ شێين دويراتييا وێ گالاکسیێ دياركه ين. ئه گـەر ئـه م شـيايـن ڤێ چـه ندێ دگه ل ژماره كا ستيرا د هـەمان گالاکسی دا ئه نجام بدەین و هژماریت مه هه رده م ئيك دويراتی ديار بكەن، ل وی ده می ئەم دشێين ژ نیشانێت خو د پشتراست بین. ب ڤێ رێكێ، هابـل شـيا دويراتييا نەهـ گالاكسيێت جوراوجور ده ربێخيت.

  مودێلا فریدمانی   هاوكێشێت تيـورا ریژەیی یا گشـتی، ئه ويت ديـار دکه ن کا چەوا گەردون ل دویف دەمێ گەشه دکەت، گه له ك ب زه حمه تتر بوون ژ وی چەندێ کو ب هویری بهێنه شیکارکرن به لێ فریدمانی، ل شوينا ڤێ چەندی، دوو پێشنیازێت گه له ك ب ساناهی سه بارەت گه ردونی دیارکرن ژ هەرلایه کی ڤه ئەم ته ماشـه ی گـه ردونی بكـه يـن گـه ردون هـه ر وه كـی ئيـك ديـار دبيت، و هەروەسا گه ردون دێ هەر وەكى ئيك دياربيت خو ئەگەر ئە م ل هـه ر جهه کی ژی ته ماشه بكه ينێ. ل سەر بنياتێ تيورا ریژه یی یا گشتی و ڤـان هـه ردوو پیشنیازا، فريدمانی دیارکر کو نابيـت ئـەم پيشبينييا گه ردونه کێ جێگير بكەين. د راستی دا، ل سالا ۱۹۲۲ێ، و چه ند ساله كا بـەرى فـەديتنا هـابلى، فریدمانی پيشبينييا وی چه ندا هابلی دیتی کر د راستی دا، پیشنیازا کو گەردون وه کی ئێکه ژ هه می ئاراستاڤه نـه يا دروسته. بو نمونه، ستيريت گالاکسییا مه هێله کا دیارکری یا روناهیی ب ناڤێ ریکا شیری سمانی شـه فی دروسـت دكـەن. بـه لى ئه گەر ئەم ته ماشـەی گالاکسیێت دويـر بـكـەين، دێ بينين كو ژمـارا وان ل هه می ئاراستا هندی ئيکه، و بڤی رەنگی گه ردون ژ هه می لايانڤه وەكی ئيك دیار دبیت، ب مەرجه کی ئە گەر ئەم ب پیڤه ره کی مه زن ته ماشه ی گه ردونی بکه ین ب به راوردی دگەل دويراتييا د ناڤبه را گالاكسييا دا.

  پەقینا مەزن   هەمی شیکارێت فريدمانی ئه و تایبه تمه ندیه هه یه گو د ده مه کی ژ ده مێـت بـووری دا، د ناڤبه را دەهـ تا بیست مليـار سـالا، دويراتييا د ناڤبه را گالاكسيێت جيران صفر بوو. ل وی ده می، ئه وێ ئەم دبێژينێ په قينا مـه زن جرییا گه ردونی و چه ماندنا بوشایی دەمێ یا بێ دويماهيك بـوو. ئە ڤه رامانا وێ چه ندێ ددەت کو تيورا ریژه یی یا گشتی کو شیكارێت فريدمانی ل سـەر وێ به ندن - پێشبينييا هەبوونا خاله كا تاك د گەردونی دا دکەت. هه می تیوریت زانستی یێت مه ل سه ر وێ پێشبينی هاتينـه دانـان کو بؤوشایی دەم یی نه رمـه و ب نيزيكی يـي راسـته، ژبه ر هنـدێ ئـەڤ تـيـوره هه می د خالا ئێكانه يا په قينا مه زن دا، کو چـه ماندنا بوشایی ده مـى يـا بێ دویماهیکه، دێ ژ کـار کـه ڤن. ئه فه رامانا وێ چه ندێ ددەت کـو خـو ئـه گـه ر ریدان به ری په قینا مه زن هەبان ژی، کەس نەدشيا بكاربينيت بو دياركرنا کا دی پشتی هینگی چ رویدوت، چونکی شیانێت پێشبينيكرنێ دا د په قينا مەزن دا ژکارکەڤن. هەر بڤی رەنگی، ئه گه ر ئـەم بـزانین کا پشتی په قينا مه زن ج ريدايه، ئەم نەشێين دياربكه ین کا بەری هینگی چ هاتييـه ریـدان.