User:Bangi Taubah/sandbox

OBUGAMBO BU NAKATABA/OBUYUNZI

Obugambo buno butaba erinnya oba emboozi oba ebigambo ebirala. Okugeza ne, oba, kubanga, nandiki,osanga,sikulwa, sinakindi, oboolyawo, kazzi, nga, newankubadde, mpozzi, naye, wabula kyokka, wazira.

AMATEEKA AGAFUGA OBUGAMBO OBUYUNZI OBA BU NAKATABA A).Obugambo obuyunzi tebugattibwa kubigambo bubeera bwokka mubbanga lwansonga nti busobila okukyusa amakulu g'ekigambo. Okugeza -Namulabye era namuganbye. -Njakujja kubanga bampise.

B).Tebugattibwa ku buyunzi bunnaabwo. Okugeza -Atooba > ate oba -Nayeera > naye era

C).Obuyunzi 'Ne' ne 'Nga' bukkirizibwa okuyungibwa Ku kigambo ekitandika n'empeerezi nga tweyambisa akabonero akasukkize ('). Kasita liba nga sirinnya lyankalakkalira kubanga amannya agenkalakkalira tegakyukakyuka.

'Nga' tekagattibwa ku kigambo kikungubaga, kikungiriza oba ekisaasira. Okugeza -ng'olabye! > nga olabye! -ng'oswadde! > nga oswadde!

D).Bukyukakyuka n'ebiseera okugeza akayunzi 'ne' bwe kagatta emboozi ebbiri oba okusingawo, ekiseera ekyo mumboozi eyookubiri kikongovvulwawo. Okugeza -Ndijja. Ndikulaba -Ndijja ne ndikulaba. Awo ekiseera kiba tekikyuse era n'okunyuma kiba tekinyuma okuleka nga wano; =Ndijja ne nkukaba.

E).Sserinnya enkozi ezifaanaganya                                   ssaabakozi.   Sserinnya enkozi ebbiri bweziba zirina ssaabakozi ezifaanagana, ssaabakozi eyookubiri evaawo. Okugeza 1-Mukasa yagenda e Mengo ne Bwete yagenda e Mengo.

Mumboozi eyo (1) ssaabakozi yagenda e Mengo eri mukitundu ekisooka efaananiraddala n'eyo eri mukitundu ekyokubiri. Emboozi eyengeri eyo newankubadde nga ntuufu mumateeka g'olulimi,naye tewulikika bulungi.N'olwekyo ssaabakozi eyookubiri eggyibwawo mungeri eno;

2-Mukasa yagenda e Mengo ne Bwete. Mumboozi eyo (2) nakataba 'ne' ne sserinnya Bwete zifikkidde era katuziyite enfikkira. Enfikkira ezo tuzigatta ku sserinnya Mukasa bwetuti. 3-Mukasa ne Bwete baagenda e Mengo. Olwokubanga mu (3) sserinnya zifuuse bbiri, olwo ziba ziyingidde mu lubu lwa mannya olwokubiriri (2Ba). N'olwekyoennyingo eraga okukkiriziganya wakati wa sserinnya 'Mukasa ne Bwete' n'ekikolwa 'genda' eteekwa kuba 'ba'(ba-a-genda). Ennyingo eyo ba ntuufu kuba amannya Mukasa ne Bwete gali mu lubu lwamannya olusooka (1mu). Naye okuggyako olubu lwamannya olusooka (1mu), embu endala zonna ezirimu amannya agli mubwa nnamunigina, amannya gaazo bwogagatta awamu ennyingo eraga okukkiriziganya bulijjo teba eyo ey'olubu mwe gayingira mu bungi wazira eba bi ey'olubu omunaana(8bi) mpozzi nga gombi googera ku kintu kimu. Okugeza -Omuccungwa n'omuyembe biwooma. So si -Omuccungwa n'omuyembe giwooma.

F). Sserinnya enkozi ezifaanagana naye nga tezifaanaganya ssabakozi.  Sserinnya bwe ziba nga zifaanagana naye nga ssaabakozi zanjawulo, sserinnya eyookubiri bweba y'erinnya ekongovulwawo. Wazira ennyingo ekkiriziganya n'ekikolwa yo esigala. Ate bwe ba nakasigirwa yo tekongovulwa. Okugeza  a)-Zalwango yagenze mu ddwaliro. -Zalwango teyalabye mu sawo. =>Zalwango yagenze mu ddwaliro naye teyalabye mu sawo.

b)-Ojja eka. Onondaba enkya.  =>Ojja eka n'ondaba enkya.

c)-Enkoko zange zirya emmere nnyingi.   -Enkoko tezibiika bulungi.   =>Enkoko zange zirya emmere nnyingi naye tezibiika bulungi.

Mumboozi (a) sserinnya Zalwango ekongovuddwawo mukitundu ekyokubiri olwokwewala okuddinngana. Era ne mu (c) bwe kityo sserinnya Enkoko evuddewo mukitundu ekyokubiri. Naye ennyingo eziraga okukkiriziganya zo zisigaddewo ng'ensigalira olwokubanga nakasigirwa 'O' ne 'tu' mu (b) ne (c) so nezikola mukifo ky'amannya era ennyingo eziraga okukkiriziganya zizifaananira ddala n'olwekyo zo zisigalirawo.

Ebyokulabirako 1.Osoma oba weebase? 2.Nzija kubanga nina okusoma. 3.Omusango waguzza nandiki tewaguzza? 4.Kala gagenda osanga omusangayo. 5.Tugenda oboolyawo najja. 6.Mba nkyalinda wano kazzi ye nga ayise eri. 7.Agenze newankubadde talina nsimbi. 8.Sijja kubireeta mpozzi nga annoonyamu byange. 9.Tutere tunnyuke sikulwa nga nnyinimu atusangawano. 10.Enkya njakugenda mukyalo sinakindi neebowa ntuukeyo. 11.Tojja leero wabula enkya. 12.Nagendayo naye saamulaba. 13.Tojja leero wazira jangu enkya

==>Ntaba bigambo buyinza okukozesebwa obubiri oba obusatu Okugeza 1.Ensimbi yazimpadde naye era saamatidde.

2. Naamala gagendayo kyokka era nga naawe bwongerezaako eyo.

EBYOKUKOLA. Gatta emboozi zino ofunemu emu. 1.Emmotoka emutomedde. Tajja kuwona.

2.Namusanze. Yabadde adduse.

3.Nze sijja kugenda. Gwe ogenze.

4.Kanve wano. Tansanga wano.

5. Mugezi nnyo. Tategeera.