User:Basheerahmad.b/sandbox

نوایی نینگ بدیعی تفکّری (۴) فرهاد تانگ چاغی اؤز اراده سی إیله سلاسل زندانیدن تشقریگه چیقیب باررکن،قوشلرو یاوایی حیوانلربیلن سؤزله شیب بؤلگندن کیئین،قویاش نینگ اوئغنه یاتگن لحظه لری صبحدم بیلن سؤز لشه باشله یدی.نوایی بومنظره نی "فرهاد وشیرین" داستانیده نهایتده چرایلی قیلیب تصویرلب   بیره دی .قوئیده گی بیتده شونده ی دییله دی: «شرق تاماندن سحر اؤز نورلرینی نمایان قیلیش بیلن بو(فرهاد)خـُــتـندن یاریگن تانگ کبی یاقه سینی چاک ایترایدی» : سحرکیم شرقدین کؤرگوزدی انوار، یقـــاچاک ائله بــان صبح ختن وار.(۱) فرهاد شرققه قره ب،تانگ قوشلری سینگری کوئلب،افسانه باشلب شونده ی دیر ایدی : باقیب مشرق ساری باشلب فسانه، چیکیب تانگ قوشلری ینگلیغ ترانه. اهمیت قره تیلسه،شاعرباش قهرماننی تانگ(صبحدم)بیلن اوچره شتیرماقده.فرهاد نینگ تانگ سحرگه ائته یاتگن کؤنگیل سؤزلری بار: دیبان:«که-ای صبح مین عشق إیچره غمناک، نی معنیــــدین سیـــن ائلــب سن یــــــقا چاک. یعنی،یؤقاریده گی بیتــده فرهاد:«ای تانگ! مین- کوعشق بیلن غمناک من.لیکن سین نیمه سببدن یاقه نگنی أیرته سن»-دیدی. قؤیئیده گی إیککی بیتده ایسه،فرهاد تانگ بیلن اؤزی نینگ اؤخشش تامانلرینی شونده ی ائته دی : «سینینگ هم مین کبی یشیرین قویاشینگ بارگه اؤخشه یدی.بؤلمسه،سریق یوزینگده گی آقیب تورگن یاشلرینگ نیمه سی؟»*: باراؤخــشر مین کــیبی مهر نهانینگ، که ساریغ یوز ده دور اشک روانینگ. منه بو بیتده فرهاد بیلن تانگ اؤرته سیده گی اؤخششلیک بابیده شونده سؤز باره دی : «آغزینگدن دایم ساووق آه چیقیشیگه قره گنده،سینینگ هم إیچینگ مینیکیده ی اؤرته نگن کؤرینه دی»-دییدی فرهاد. مینینگدیک اؤرته نور اؤخشرإیچینگ هم، که ساووغ آه  ایرور آغزینگـــــده هردم. تیریک قهرمان بیلن طبعیت حادثه سی اؤرته سیده، ینه بیر اؤخششلیکنی نوایی شونده قلمـــگه آله دی : «ائریلیق دستیدن جانینگدن تؤیگنگه اؤخشه ی سن.شونینگ اوچون هم تانگ یلی ایسیشی      بیلن میندیک آه چیکماقده سین!» : مگر جانینــگغه ایتتیـنگ هجرایلیدین، که میندیک آه اورورسین تانگ یلیدین. باشقه بیر مشتره کلیک فرهاد تیلیدن منه بونده ی ینگره یدی : «آزغین تــنینگ مینینگ تنیمدیک کویمه گن بؤلسه،تون بیلن یولدوزلردن عبارت بو توتون و اوچقونلرینگ نیمه دن؟» : تنیمدیک کؤیمسه جسم نظارینگ، تون وانجم نیدور درد وشرارینگ. نوبتده گی بیتده فرهاد تانگنی اؤزیگه صاحب درد تاپه دی و اوندن مینینگ فریادلریمگه یت،دردیمنی تینگله دیدی : چوصاحب درد سین دردیمغه رحم ایت، ترحّــــم ائـــــله بـــــان فریــــادیمه یت. فرهاد صبحدمگه یوزله نیب منه بونده ی دیدی : «گل اوستیگه سنبل ساچلری تؤزغیب توشه دی.او سرو قامت،گلبدن ایسه شو وقتده گؤزه ل قیزلردوره سیده گل تیرگنی گلشنگه قدم قؤیه دی» : سحرکیم گلشن إیچره گل آچیلغی، گل اوزره طرّه ی سنبل آچیلغی. چوگل تیرمککه اول سرو گل اندام، قؤیـــــر گلشـــنده گلرخلر بیله گام، کیئینگی بیتده فرهاد تانگ یلیگه: «انه شونده سین موزدیک نفسینگ آرقه لی مینینگ آهیمنی،شبنملرینگ بیلن کؤزیم نینگ یاشینی اونگه(شیرین)بیلدیر!»: ساووغ آهیمنی بیلگورتوب دمینگدین، کــؤزوم یاشیــنی انگلـت شبنمینگدین. عالمنی یاریتگن قویاش پارلب چیقنده،اونگه : «ای نورلری قیغو بزمینی روشن ایتگن قویاش!».- دیه مراجعت قیله دی: طلوع ائلب چو مهر عالم افروز، دیبان کای پرتوینگ بزم غم افروز. فرهاد یاریشه یاتگن تانگـّه : «مبادا سین هم قویاش یوزلی نینگ عشقی اؤتیدن خفه ایمسمی سن؟ شونده ی بؤلمسه ، نیمه اوچون بو قدر آتشین سن؟»- دیدی: مگر مهر اؤتیدین میندیک حزین سین، نیدین، یؤق ایرسه مونداغ آتشین سین؟ یاکی: «یا مراد مقصدلرینگ مینیکی سینگری تشلب کیتدیمی؟ چونکی کؤز یاشینگدن تؤلقین له نیب هرتامانگه إیرماقلرآقماقده»: مگرمیندیک مرادیـــنگ قیلــــدی پدرود، که تیبره ب هریان اشکینگدین بارور رود. فرهادنینگ تانگــّه ائتگن گپلریدن ینه بیری : «تارته یاتگن عذابلرینگ مینیکیده ی فلک نینگ جبری طفیلی ایمسمی؟چونکی اؤرته نیش عاقیبتیده اضطراب چیکماقده سن»: فلکدیندور مگر میندیک عذابینگ، که اؤرتنمَک بیله دوراضطرابینگ. فرهاد نینگ صبحدمگه ینه بیراظهاری: «اگرسین هم هجران آرقه سیده اؤزینگدن کیتمه گن بؤلسنگ،اگرمین کبی قیغو إیچیده بؤلمسنگ ،نیگه میندیک شؤرلیک سرغه یگن سن؟» : اگر یؤق هجر ارا اؤزدین باریب سین، نیدین مین ناتواندیک سارغه ریب سین؟ «دیوانه لیک سینینگ اؤتلرینگه هم مینیکی کبی یاغ قویمه گن بؤلسه،نیمه اوچون ایرته لب وکیچقورون تاغدن جای آله سن؟»: جنون میندیک اؤتونگغه قویمسه یاغ، مقاینگ نیگه صبح وشام ایرور تاغ؟ «اگرسین هم مین کبی قیغو إیچیده بؤلمه سنگ،نیمه اوچون گاه اؤت بؤلیب یانه سن،گاه سوو إیچیده غرق سن!» : مینیگدیک بؤلمه سنــــگ قیغو إیچـینده، نیدین گه اؤتده سین، گه سووإیچینده؟ «بوتون احوالینگ شونی کؤرسه ته دیکی سین مینینگ همدردیم سن،جانیم نینگ انیسی یو غم بیلن پرورش ایتوچیم سن!»: باری حالتده چون همدردیم اؤلدونگ، انیس جان غم پروردیـــــم اؤلدونگ. «ایندی سین مینینگ آی یوزلیــیم اویی نینگ تیپه سیدن اؤتسنگ،اقبال بؤلیب اونینگ دریچه سیدن باق!»: چواؤتسنگ مهوشیم نینگ مسکنیدین، توشوب اقبـــال ینـــــگلیغ روزنـیدین. «اونگه مهربانلیک اودومینی کؤرسه تیب،اونینگ قاشیده قنده ی کوئیب یانه یاتگنیمنی ینگیدن خبربیر!»: طریق مهربانــــلیغنی فن ائله ، قاشیده کویمَکیمنی روشن ائله. «یوزیم رنگینی اؤز بؤیاقلرینگ بیلن عیان قیلیب،غم نینگ کؤپلیگینی اؤز دردلرینگ آرقه لی انگلت!»: یوزوم لونینی رنگیندین عیان قیل، غمیم خیلینی دردینگدین بیان قیل. «تانگ سحردن کون کؤتریلگونچه اونینگ احوالی شونده ی بؤلیب،گاه تانگ بیلن،گاه قویاش بیلن سؤئیله شردی»: سحردین چیققوچه کون بؤیله حالی، گه آنینگ ،گه مونینگ بیرله مقالی. منه نهایت نوایی بدیعی تفکّریده، شاعرنینگ سماوی جسملر،یاوایی حیوانلر،قوشلر تؤده سی و یاریشه یاتگن تانگ بیلن ملاقاتگه کیریشوینی گؤزه ل بیتلرآرقه لی ته نیشیب آلدیک. گپ شونده کی،باش قهرمان فرهاد سلاسل قماقخانه سیگه توشگندن کیئین انه شو ملاقات سلسله سی باشله نه دی.عشق فرهادنی «خــُفیه»علمدن خبردار قیلگندی.او زندانده بؤلسه- ده ایرکین تشقریگه چیقه آلیش امکانیتیگه ایگه ایدی. آدم قؤلیدن تارته یاتگن جبر وجفالرنی آدمگه ایمس، بلکی قوش،حیوان،آسمان جسملری وتانگ سحرگه اظهار قیلماقده... ۱.علیشیر نوایی،فرهاد وشیرین،۱۹۸۹-تاشکینت. توگه دی.
 * قؤش تیرناق إیچیده گی گپلر"فرهاد وشیرین"نینگ نثری بیانیدن آلیندی.

علیشیر نوایی توغیلگن کونی نینگ ۵۶۹ أیللیگی مناسبتب بیلن نوایی نینگ بدیعی تفکّری 3 اؤزبیک ادبیاتیده حیوانلر،قوشلرواؤسیملیکلردن داستانی شخصیت اؤله راق کینگ فایده له نیلگنی ادبی منبعلردن معلوم.قاله ویرسه بومساله بیرنیچه مینگ أیلــلیک عموم تورکی ادبی،مدنی میراث یمیزده هم چقورإیلدیزآتگندیر.تورکــیلرده کؤک بؤری نیـنگ مقدّسله شوی،اؤن إیککی أیل(مؤچل)نینگ حیوانلرنامی بیلن اته لیشی کبی رمز لرصفتیده ازلدن موجود لیگینی هم بیله میز.علیشــیرنوایی نینگ«لسان الطیر» اثریری مثالیده گپیره یاتگن بؤلسک،قوشلراشتراکیده مکمّل بیراثریره تیلگنــینی کؤره میز.اؤزبیک ادبیّاتیده حیوانلر،اؤسیملیکلروقوشلرتیلیدن مناظره ژنریده یازیلگن بیرقطاراثرلر بیلن هم ته نیشمیز.باش- بوتون لیریک شعریتیمیزیؤقاریده ائتیلگن سمبوللرواولرته شی یاتگن معنالربیلن یوغریلگندیر. اولراثرلرده سمبولیک شخصیتی صفتیده کؤزه گه تشله نه دی. بولرعلیحده تدقیق طلب مساله دیر.بوندن آلدینگی مقاله لرده تأکیدله گنیمیزدیک،اولوغ نوایی اؤزی نینگ شاه اثری«خمسه» (بیشلیک)ده،فعال انسان شخصیتلردن تشقری اوچته رمز(سماوی جسملر،حیونلروقوشلر)لردن داستان نینگ فعال شخصیتلری صفتیده فایده لنه دی.نوایی داستانلری اصلی شخصیتلربیلن بیرگه سنه نب کؤرستگنیمیزسمبوللراشتراکیده شکللـنگندیر. آلدینگی إیککی مقاله ده نوایی آسمان جسملری وحیوانلربیلن ملاقاتگه کیریشیب،اولردن منالوگ طرزیده استفاده قیلگنینی کؤردیک. یعنی،نوایی شو إیککی رمزدن بویوم-اوسکونه صفتیده فایده لنگن واولرگه إیچیده گی دردلرینی بیان ایتگن.مذکورسمبوللرنینگ داستانلرده بجره یاتگن وظیفه لری بار.بیرینچیدن قوشلرو یاوای حیوانلربیلن شاعراؤرته سیده گی مناسبتلرنهایتده مهر-محبــّت اساسیده قوریلگندیر.داستانده حیوانلروقوشلرانساننی قیران کیلتیروچی یاوزکؤچ صفـــتیده قبول قیلمیدی وکؤرمیدی.إیککینچیدن،نوایی نینگ اؤزی قوشلر وحیوانلر سیویش،اولرگه انس آلیش فرهنگینی بیزگه ته نیشتیرماقچی بؤله دی. شاعرلر،عومومن،عاتده،دینی زؤره وانلیکدن تارتیب،هرقنده ی ظلمنی فاش قیلیشده قوشلر،حیوان واؤسملیکـّه اؤخشه گن تمثاللردن ناراضیلیک،کنایه،کیسه تیق،اچینیش،سوئینیش،نفرتله نیش کبی حسلرنی افاده ایتیش مقصدیده فایده لنه دیلر. باشقچه ائتگنده،اوشبورمزلردن شاعر ویازوچی اؤز ایده آلیده گی جمعیت وبختیار کونلرنی برپا ایتیش وکؤریشنی آرزوقیلیب گیلگن. باشقه بیرتاماندن مساله گه قره یدیگن بؤلسک،دیکتارتوروظالملردن حمایه له نیش یؤلیده مولــّف اؤزینی انه شو رمزوکرکترلرآرتیده بیرکیتیب آله دی.سمبوللرنینگ اوشبو مقاله گه قی تاماندن علاقه دارلیگی بحثلی مساله. بیراق،مساله نینگ فلسفی وروحیاتشناسلیک تامانلری هم بار.موضوعگه انه شو تامانلمه یاندشیش کیشیدن چقورمطالعه وتدقیقات إیشلری آلیب باریشنی طلب قیله دی. بوگونگی مقاله میزده علیشیرنوایینی قوشلر دوره سیده کؤره میز.«فرهاد وشیرین»نینگ 42-بابیده،باش قهرمان فرهاد سلاسل زندانیدن چیقیب،تاغ-دشتلرگه باریب،قوشلربیلن اوچره شیب درد-حال قیلگنیگه گواه بؤله میز: فرهاد تاغ ککلیکلری نینگ بیته-بیته قدم تشلب یوریشلرینی کؤریب،(*)رعنا بؤیلی گؤزه لی نینگ سَیرایتیشلرینی  کؤز آلدیگه کیلدتیره دی: کؤروب کبک دری نینگ ســَیروگامین، قیلــــیب یــــاد اول بــُت رعنـا خرامین. شهزاده فرهاد دشتلرارا یوگوریب- یلیب آزگن گوده سینی همای قوشی آلدیگه آتیب:«بو قاق سویکنی سیوگلیم نینگ آلدیگه ایلتیب بیر!»-د یردی : همای آلیغـه جســــمی وهــــم تــَـــکنی، سالیب کیم،ایلت إیتـــیگه بو سؤنگــکنی. فرهاد کبوترنی کؤرگنده اونینیگ قناتلرینی اؤپیب،میندن سیوگیلیمگه خط آلیب بار،دیردی: قناتلرین اؤپوب کؤرگـــچ حمامه، کی یار آلیـــــغه مینــــدین نشـانه. ناگه اونینگ(فرهاد)آلدیدین قیرغاول چیقیب قالسه،او قدّ رعنامحبوبه(شیرین)سی نینگ ائریلیغیدن آه تارتردی : تــــذور ایتــسه خرام آلیــــده نـاگاه، چیکیب اول قدّی رعنا هجریدین آه. فرهاد قرغه نینگ آلدیده فغان چیکیب: سین بو قاره لیکنی اونینگ ساچیدن آلگن بؤلیشینگ کیره ک!؟- دیب سؤرردی : قیــــلیب زاغ آلیـــــده افغــــــانغه آهـنگ، کی زلفیدین مگر کسب ائله دینگ رنگ؟ طؤطی نینگ قاشیده ایسه هوشینی یؤقاتیب:                                                          سین بونده ی سؤزلشنی اونینگ(شرین)لعلی لبیدن اؤرگنگن سن!-دیدی : ایتیب طؤطی قاشیده هوشینی گم، کی لعلیدین مگرآلدینـــگ تکلــّم. قاره بغیر دیگن قوشنی قؤینیگه آلیب،اونگه اؤزی نینگ کویگن یوره ک- بغری حقیده       سؤزلب بیره دی : قوچوب قؤینی ارا بــــــغر قرانی، انگه دیب بغری کویگن ماجرانی. قــُمریگه تیکیلیب توریب،تینمَی أیغلر،اونگه اؤز بؤئنیده گی زنجیرلرتؤغریسیده گپ آچـــردی : باقیب قمری ساری أیغـلب بغایت، ایتیب اؤز بؤینی توقـیدین حکایت. پاپوشکه نی کؤریب،شونده ی فغان قیلردی کی،نتیجه ده باشیدن اؤت چیقیب،بو اؤت پاپوشکه نینگ تاجیگه اؤخشب کیتردی: دیبان حُدحُدغه ساز ائلب فغانلر، باشیغه اؤت توتاشقاندین نشانلر. فرهاد بلبل نینگ آلدیگه کیلیب،بیرمه-بیرعشق اؤتیده اؤزی نینگ کول بؤلگنینی سؤزلردی: قیلیب بلبلغه اول سؤز إیچره بیر-بیر، انی عشـــتق اؤتی نی قیلغـاننی تقدیر. اگر حق قوش کیچه لری فریاد تارتیب سیره ب قالسه،فرهاد هم اؤزی نینگ افسانه سینی ینگیدن باشلردی: چوفریــــــــاد ائلـه بان مرغ شب آویز، چیکیب اول داغی اؤز افسانه سین تیز. یوزخیل آوازلربیلن قــقـنوس قوشیگه سلام ائتیب،ائریلیق اونی قنده ی کویدیره یاتگنی         معلوم ایتردی: بیریب یوز لحن إیله ققنوسغه پیغام، ایتیب هجران اؤتــی سؤزینی اعلام. علیشیر نوایی قوشلر دوره سیده،فرهادنینگ کؤنگیل سؤزلرینی اولرگه اظهار قیلگنینی داستان بیتلریده کؤریب چیقدیک. قوش شخصیتلری داستانده تینگلاوچی رولینی اؤینه یدی. 1. فرهاد وشیرین،1989 ،تاشکینت.

نوایی نینگ بدیعی تفکّری (2) اوشبو مقاله نینگ بیرینچی قسمیده علیشیرنوایی لیریک چیکینیش قیلیب،سماوی جسملربیلن درد- حال قیلگنیگه شاهد بؤلگن ایدیک.نوائینی کمالات چؤققیسیگه کؤترگن نرسه بو- عشقدیر.عشقنی مخالف جنسگه تلپینیش،دیب جؤن وسیازتوشینمسلیک کیره ک. نوایی نظریدن عشق روحی آشیقیش،زاریقیش،چنقاقلیک،إیچکی إینتیلیش،قومسه ش وسیوگی- ساغینچدیر.دهّا،شاعرطبعیتنی،جمعیتنی،بیرمعانده بوتون بارلیقنی انه شوسیوگی آرقه لی تــَنیدی وکشف ایته دی.«خمسه»ترکیبیگه کیروچی«فرهاد وشیرین» داستانیده باش قهرمان فرهادخسرو بویروغی بیلن اوشلب آلینب، سلاسل قؤرغانیده بند زندان قیلینه دی.فرهاد سقراط آلدیده«علم خفیه»(یشیرین بیلنمی)اؤرگنگـــَنی باعث،قماقدن چیقیب،کؤنگلی إیسته گن تامانلرگه یوره بیرگن.دیمک،فرهادنی زندانده توتیب توریش فایده سیز بؤلگن.قماقده لیگیده فرهاد چؤل-بیابانلرگه چیقیب کیتیب،تاغ-تاشلر،حیوانلر و قوشلربیلن درد- حال قیله دی.اولرنی اؤزیگه یخشی سیرداش بیله دی.سیوگیسی نینگ الم نشانه لرینی حیوانلردن إیزله یدی.اولرگه مهرقؤیئیب،إیچکی کیچینمه لرینی انه شو حیوانلر بیلن بؤلیشه دی.فرهاد کؤکسینی تاشگه قؤیئیب یاتیشی،تاشگه آزار-اذیت دیک بیرنرسه ایدی. بواحوالدن تاغ زار- زارأیغلــَیدی.چونکی،فرهادنینگ دردیگه تاغ-تاش هم توروش بیره آلمسدی. بیریبان تاشـــــقه کؤکسیدین آزار، که أیغلب تاغ انینگ احوالیغه زار. فرهادنینگ مزاجیده پیدا بؤلگن عشق تؤلقینی آرام تاپرکن،اونینگ قاشیده حیوانلرتؤپله نیشه دی. حتــّا،وحشی حیوانلرسلیمان پیغمبرگه اطاعت قیلگنیدیک فرهادنینگ بویروغینی جان قولاغی بیلن ایشیته دیلر. فرهاد سلیمانگه اؤخشب،حیوانلرقاشیگه بارگنده قوشلراونینگ باشیگه ساقچیلردیک، سایه سالیب توریشردی: جنونــدین کیم تاپیب طبعیده آرام، قاشیده جمع اؤلوب دایم دد ودام. سلیماندیک بریغه حکمی جاری، اگردشتی او یا خود کوهساری. سلیمان وش چیکیب اول یرگه پایه، که قـــوشلرتاپیب اول باشیغه سایه. عشق فرهادنی شوقدر قدرتلی انسانگه ائلنتیرگندیکی،حتـّا،أیرتقیچ ارسلان هم اونینگ آلدیده اؤزینی عاجز توتردی: قیلیب عشق اؤیله شوکت رهنمونی، که شیر شـــــرزه نی ائلب زبونی. جسارتلی فرهاد شیراوستیگه مینیب آلر،بوتون وحشی حیوانلر ایسه اونگه،آتلیق قؤشینیده ی ایرگشه دی: بؤلوب اول گاه شیر اوستیده راکب، ســِبــاو وحش انگه خیلی مواکب. فرهاد بیرنفس یؤلبرس بیلن قاپلاننی سیویب،ایرکه لسه،بیر نفس سیوگیلیسی نینگ کؤچه سیده گی(*) إیتلرنی اسلب کویردی : زمانی ببرو قاپلاندین بؤلوب شاد، قیــلیب دلدارکـــــوی إیــتلرین یاد. گاه اؤز احوالینی او بؤریلرگه سؤیلر،یوسف جمالیگه ایگه بؤلگن گؤزه لینی کؤزیدن یاشلر تؤکیب یاد ایتردی: بؤریگه شرح ایتیب گه عرض حالین، تؤکیب یاش، یاد ایتیب یوسف جمالین. تولکیگه ایسه او مینینگ سیوگیلیم توره دیگان کؤچه نینگ إیتلرینی الدَمه،دیب یالباراردی: بؤلیب تولکوغه بو ینگلیغ نیازی، کیم اول کوی إیتلریغه بیرمه بازی. قولانلر بؤینیدن قوچاقلب توریب،او آی یوزلیگی نینگ ساچلری مینینگ بؤینیمنی باغله دی،    دیب اؤیلردی: قؤلین ائلب قولانلر بؤیئــــــنی بندی، ایتیب ایرکین دیبان اول آی کمندی. بعضن، کیئیکلرنینگ اؤرته سیگه توشیب آلیب،اوآهو کؤزلی،مشکین بؤیلی اؤز کیئیگی حقیده خیال سوروب کیترو أیغله گنی أیغله گن ایدی: قیلیب گاهی کیئیکلر بیرله بازار، تیلب مشکین غزالین أیغله بان زار. قویانلرنینگ اویقوسی هم اونینگ هوشینی اؤغیرلر،اونینگ اؤیقوسیگه قره ب،اؤزسیوگیلی سی نینگ اونینگ احوالینی بیلیب بیلمسلیککه آلیب یاتگنینی کؤز آلدیگه کیلتیرراردی: تاوشقان اویقوسی اندین آلیب هوش، ساغینیب دلبریدین خواب خرگؤش. نوایی وحشی حیوانلرتوده سی(ارسلان، یؤلبرس،قاچلان،تولکی،قولان،کیئیک وقویان) بیلن اوچره شیب،اولرعشقی احوالیدن سؤزآچه دی.حیوانلرگه انس-التفات کؤرسه تیب،داستاننی   یازه یاتگنده اولردن رمزصفتیده فایده له نیشی،بدیعی ادبیّات اوچون نهایتده قیزیقرلی حادثه. نوایی اوشبو سمبوللردن مهارت بیلن استفاده قیله دی. * پ«فرهاد وشیرین»نثری بیان نوایی نینگ بدیعی تفکـــّری 1 اولوغ متفکــّرعلیشیرنوایی شعریتینی حس قیلیش،انگلش،توشنیش واونینگ روح قتلملریگه کیریب باریش کتاب خواندن چینه کم معنوی صلاحیت،بیلیم واوقو طلب قیله دی. نوایی نینگ بایگه هم قشــّاققه هم،عامگه هم خاصگه هم ائته دیگن پیامی بار. بوپیام قــَئنب تورگن حیات پیامیدیر.نوایی نظمیده توگیب کیتیلگن معنالر: تینچلیکـّه بغیرآچیش،آزادلیکنی سیویش،حیاتینی اولوغلش،آدملر نینگ قؤلیدن توتیش،مدگاربؤلیش،اؤزینی انگلش ایزگولیک،تؤغریلیک وآدمیلیک دیر. نوایی نینگ دانلیک دفتریدن- دولتخانه سیدن هرکیم اؤزحالیگه یره شه بیرنرسه آلیب چیقه دی. بویوک نوایی سؤزلری نینگ مغزینی چقه یاتگنده انه شو تامانلرگه اهمیت قره تماق کیره ک. چنانچه،اولوغ نوایی«فرهاد وشیرین»داستانی نینگ بیرینچی بابیده اؤزتفکــّرخزینه سیدن انسانلرگه ارمغان قیلگوچی سؤزلربابیده شونده ی دیئدی: بو دُرلرکیم کؤزینمی اندین آچتینگ، مینینگ إیلگیم بیله عالمغه ساچتینگ. تمنـّاسین حزین کؤنگــــلومدین آلمه، ساچیلغان بیرله توفراق إیچره سالمه. بویورسنگ ساچماغین مین بینواغه، چیقــار یوز بی نوا إیــــلگین هواغه. ائیرغـــاچ بذل إیله مـــین بی نوادین، نواسیزلرغه قــارماتغــــیل هـــوادین. گــــدالرغـــه دَغی انـدین عطــابیـر، غنیــــــلرغــه انی داغی تــوتابـــیر. شـاه آلسه داغی قیــلسون تاج وتارک، قول آلسه هم انـگه بؤلســــین مبارک. بیراق،علیشیرنوایی نینگ خاصلرگه ائته دیگن سؤزلری باشقه چه توس واؤزگچه معنا کسب ایتگن. بوسؤزلرکؤپ هم عادی بؤلمی،یتتی پرده آرتیده،رمزلرإیچیده یه شیرینیب قؤیلگن .قؤل چؤزیب اونگه یتیب باریش نینگ مشقتلری بار.کشف قیلینگندن کیئین بوسؤزلرسیزنینگ معنوی آزوقه نگیزگه ائله نه دی.اوندن روحی قوّتلنه سیز. نوایی شعریتینی یوکسک بدیعی تفکــّرنمونه سی دیدیک. بوبدیعی برکماللیکنی اولوغ شاعرتورلی جلا وتوله نیشلرده یره ته دی. بوسؤزلر تام معناده نوایی نینگ معنویت قصریدیر. نوایی شعریتی نینگ بدیعیلیگی- بؤیاقدار،اؤته لطیف لیریک شعرلریده گینه ایمس،بلکی، ایپیک(داستان)اثرلریده هم یقال کؤزگه تشلنه دی. علیشیرنوایی«خمسه»ترکیبیگه کیروچی بیش داستا نیده،نوائیــیانه بدیعی چیکیش قیلیب،قوشلر،حیوانلر،اؤسیملیکلروآسمان جسملری بیلن سؤزگه کیریشه دی.اولربیلن رازله شیب،اؤزإیچیکی کیچینمه لرینی دردلی بیتلرواسطه سیده بیان قیله دی.بوتون بیرداستانگه سیغمه گن دردلرینی شاعرتیلسیزجان ذاتلربیلن بؤلیشه یاتگنده ی گویا. کیشیده سوال تؤغیله دی.خؤش،نوایـــــــی قوشلرگه،حیوان،اؤسیملیک وآسمان جسملریگه ائتماقچی بؤلگن سؤزلرینی نیگه داستان إیچیده گپیرمیدی؟ «سبعه ی سیّار»(یتتی سیّاره)داستانی نینگ سککیزینچی بابیده کیلتیریلگن قوئیده گی بیتلرنی بیرکؤزدن کیچیریلک. بیرینچی مصرعده شاعرنینگ کؤنگلی تیلگه کیریب ، سؤزائتماقچی    بؤله دی.اواؤزی نینگ ائتیلمه گن دردلرینی شو طریقه اظهار قیلیشنی إیسته یدی. بوسؤز ودردلراوّلا،شاعربرماقلری اوچیدن اون- تاووش،فریاد بؤلیب تره لیشی، ینگره لیشینی إیسته یپتی اونینگ کؤنگلی.ایندی شاعرنینگ برماقلری،یازیبگینه قالمی،نوا     قیلیش کویلشنی هم آرزو قیلماقده. سؤزدیمکــّه قـیلـورهوا کؤنگلـوم، کلک اونیدیـن تیلر نــواکؤنــگلوم. شاعراؤزایجادخانه سیده قلم چیکرکن،ای بخت!کیلیب حجره منی سوپورگیل. یاستیغیم گــَردینی دریچه آلدیده قاقین، دیدی.دریچه دن قویاش زرّه چه لری کیریب توره دی- ده. شاعر اؤزینی سیوگی آلدیده کیچیک بیر زرّه اؤله را ق نمایان قیله دی. کیلو وحجره م سوپورگیل،ای اقبال، گـــَردِ بالشت روزن آلــــــیغه سال. شاعر،ایشیک آغه سی چاووشگه یوز بوریب،ایشیک آلدیده حاضربؤل وبو حجره گه کیره یاتگنلرنینگ عذرینی ائتگین. یعنی،اولرنیمه مقصدده شاعرنینگ عالمیگه(حجره سیگه)کیرماقچی؟- دیدی : چاووش بخت ایشگیده حاضر بؤل، کیم کیررمَیلی بؤلــسه عذرین قؤل. سین ای فلک! مهرینگ صحیفه سینی حاضرلب،خذمتینگنی آشکارقیل. یعنی،قارانغی کؤنگلرنی عالمتاب نورلرینگ بیلن یاریت،- دیماقده دیر شاعر. ای فلک،خــــذمت آشکارا قیل، مهرنینگ صفحه سی مهّیا قیل. شاعر،ایندی سماوی جسملرگه یوز بوریب : سین ای زحل! یوزینگده گی قاره تیرلربیلن دواتیمنی تؤلدیر،- دئیدی. قیل دواتیـــمنی ،ای زحل،مملو، خوی رخساره دین سالیب قراسو. سین ای مشتری! اوچون سلله لیک کیسیب بیر،تا مین ،اوندن بیر پرچه آلیب، قلمیم نینگ اوچینی اریته ی: مشتری،أیرتقیل عمامه اوچون، مین اریتماققه انده خامه اوچون. سین ای بهرام! قیلیچینگنی قینیگــّه سال،فتنه چیلر

تبرک سنه آلدیدن علیشرنوایی دولتشاه سمرقندی نگاهیده اتاقلی اؤزبیک شاعری،ادبیّاتــــشناس ودولت اربابی دولتشاه سمرقندی(1436-1495) اؤزی نینگ«تکرة الشعرا»اثرینی بویوک نواییگه بغشلرایکن،اؤن بیشینچی عصرهرات ادبی،مدنی حیاتی حقیده نهایتده قیزیقرلی وانیق معلوماتلرنی کیلتیریب اؤته دی.«تکرة الشعرا»نینگ آخرگی طبقه سی(یتـــّینچی بابی)اؤن بیشینچی عصرده یه شب اؤتگن شاعروادیبلرگه بشلنه دی.دولتشاه نینگ اولوغ نوایــــیگه بشغلنگن تؤقــّیزصحیفه لی مقاله سی هم انه شوبابدن اؤرین آلگندیر. دولتشاه سمرقندیعلیشیرنوایی نینگ زمانداشی بؤلگنی اوچون هم اونینگ کیلــــــتیرگن قیدلری علمی اهمیتگه ایگه دیر.فقط گینه زمانداش ایمس،بلکی،ادبیّاتشناسلیک علمیده دولتشاه نوایـــینی یقیندن بیلگن،کؤرگن واوچره شگن تذکره نویس عالم صفتیده هم اعتراف ایتیلیه دی.دولتشاه اؤز تذکره سیده(خاتمه بابیدن تشقری)عــــلیشیرنواینـــی تورلی مناسبـتلربیــــلن کمـــیده بیش مراتبه    (13، 17 ، 45،132،142 - بیتلرده) تیلگه آله دی. دولتشاه سمرقندی تذکره سی نینگ ۱۳ بیت،کیریش قسمیده(مولف حیاتی واثری نینگ یازیلیش سببی)نوایـــی حرمت بیلن ایسله نه دی،شاعرنینگ مکارم اخلاق(گؤزه ل اخلا قلی)،فرشته گه خاص صفتلری،کرم قیلگوچی،مروت کؤرستیوچی ذات،کیمیا خاصیتلی همّــتدارانسان بؤلگنی شرح ایتیله دی .دولتشاه اؤزاثرینی علیشیرنواییگه بغشلب یازگنینی فخربیلن بیان ایته دی. تذکره نینگ مندرجه قسمیده نوایی باشقه شاعرلرقطاری ته نیشتیریب اؤتیله دی.اثرنینگ بیرینچی طبقه/بابیده نوایی تامانیدن قوردیریلگن بنا وانشاتلرنی ایسگه آلینیب،فردوسی مقبره سی عینــــن، بویوک متفکّر تامانیدن قوردیریلگنی قید قیلینه دی.«تکرة الشعرا»نینگ اوچینــچی طبقه/بابــــیده تورکستانلیک شاعر وعارف رکن الدین قبایی(12-عصر)مقره سی هم اولوغ نوایی تامــــانیدن قوردیریلگنی ائتیب اؤتیله دی.اثرنینگ تؤرتینچی طبقه /بابیده شیخ فرالدین عطارنینگ مزاریی  هم عالیشیرنوایی همّتی بیلن قوردیریلگنی تاکیدلنه دی.شاعرنینگ بونده ی ایزگو إیشلری حرمت وادب بیلن تیلگه آلینه دی. اولوغ نوایی نینگ شخصیتی،علم وکمالی اؤتمیش وکیله جک اؤرته سیده،باغلاوچی کؤپریک وظیفه سینی اؤته یاتگنی«تکرة الشعرا»اثریده کؤرسه تیب بیریله دی.دولتشاه سمرقندی نگاهیده اولوغ نوایی- داناشاعر،سؤزچی ادیب،زیرک عالم،دولت اربابی،تاریخی عابده لرقوروچیسی، علم- فن حامیسی وکامل انسان صفتیده گوده لنه دی. دولتشاه سمرقندی تذکره روحیدن کیلیب چیقیب،نوایی قوردیرگن عابده لرنی عادی گینه ایسگه   آله دی. اصلیده،ایران وخراسانده علیشیر نوایی همّتی وتشبّثی بیلن قوردیریلگن تاریخی عابده لرسانی تؤرت یوزدن آشیب کیته دی. نوایی حقیده گی مفصّلراق معلومات«تکرة الشعرا»نینگ سؤنگـّی بابیده کیلتیریلگندیر. دولتشاه سمرقندی علیشیرنوایی حقیده فارس تیلیده،شونده یازه دی : «...قویاشنی تعریف قیلماق عقل نینگ روش ایمسلیگی،نایاب مشک فضیلتینی یائماق نادانلیک بیلگیسی،بویوک امیرنینگ اولوغوارلیگی مقتاولری نشانه سی ربع مسکونده ترقه لیب،کیزیب یورگندیر.فضیلت وکمالی نینگ اولوغلیگی دبدبه سی عالمگه ترلگن. بوحقده هرنی ائتیلسه،  معلوم نرسه لرنینگ حاصله سیدیر.امّا،قراریوزه سیدن نیم کاسه دیک بوکتابده بویوک امیراحوال وفضیلتلری همده شریف مقام ومرتبه لریدن ایسته لیک صفتیده یازیب قالدیریش واجبدیر.اوشبو دانغی کیتگن امیرنینگ آته سی معظــّم سلطان ابوالقاسم بابر دوری اولوغلریدن بؤلیــــب،ملک مُدبیری ودولت بوتونلیگی إیشانچیگه سزاوار؛چیغتای اولوسی نینگ کتته لریدن ایدی.اوهرقنده ی شرایطده فضیلتلرنی ترک قیلمی،غایت همّت إیله اونگه مشغول بؤلرایدی.(کیچکینه بهادرنینگ)سعادتلی اؤغلی(علیشیر)ایزگولیکلر بیلن زینتله نیب،هدایت نورلریدن پیشانه سی یاریشدی...بو اولوغوارنینگ چیککن زحمتلری ضایع کیتمه دی. اؤشنده ی سلـــــفدن روزگـــــارنینگ نادراؤغلانی دنیاگه کیلدی.بویوک امیراؤزیوکسک منصب مرتبه سیگه قره می،مغفورومذکورپادشاه نینگ دوریده،دایما، فضیلت إیله سعی-حرکتلرقیلیب، فاضل اربابلرصحبتیده بؤلدی،کریم طبع و تؤغری ذهینی بیلن شعرلر یازیش،چنقاقلیک بیلن اثرو معلومات ایشیتماقنی اختیارایتدی یاشلیگیده ذوالسانین بؤلیب ایتیلــــــــدی.تورکـیده فن صاحبی و فارسیده فضل ایگه سی بؤلدی. ومین ملمع طریقیده قؤیده گی شعرنی(نواییگه اتب) یازدیم : تورکی سین کؤروب قیلورلرایردی ترک وتوبه هم، گرتیریک بؤلسه لرایردی لطــــفی بیــــرله کردری. باوجـــــود فـــــارسی درجنـــــــــب شـــعر کاملش، چیست اشعـــــار ظهـــــیر وکیـــست باری انــوری. سؤزشناس وهنرپرور سلطان(ابوالقاسم )بابرپادشاه بواولوغ امیرنینگ زیرک طبعگه آفرینلر دیرایدی واولوغ امیرتورکی وفارسیده یازگن شعرلرنی اؤقیسه،طبع نینگ کوچ-قدرتی وگؤزه ل سؤزلریگه حیرت بیلن قرره دی. بیدریغ لطفیدن بهره مند بؤلیب،خیرلی دعالریگه کمکداشلیک قیلردی...»(فارسیدن إیشانچ ترجمه سی) دولتشاه سؤزیگه دوام ایتیب،اولوغ نوایی نینگ عقل وتفکّریگه قایل قالیب،هرإیککی تیلده قلم تیبره تیب،عجایب اثرلریازگنینی اعتراف ایته دی.شونینگدیک،دولتشاه سمرقندی اؤزی نینگ مشهورتذکره سیده،علیشیرنوایی نینگ خسرو دهلوی قصیده سیگه جوابن، یازگن  73 بیتلی    تحفة الافکار ناملی قصیده سینی کیلتیره دی. نوایی شعریتینی یوکسک بهاله گن سمرقـــندی شاعرنینگ بیرگؤزه ل اؤزبیکچه شعرینی هم کیلتیره دی ونوایی نینگ بدیعی تفکّرینی      آلقیشله یدی. نوایی حقیده گی فکرلرینی دوام ایتتیرگن دولتشاه بویوک نوایی نینگ یه شب تورگن یورتی،شاعرنینگ باشقه لربیلن مناسبتی،اؤز مبلغی حسابیگه آبادانچیلیکـّه إیشلریگه اهمیت بیرگنی کبی مساله لرخصوصیده بتفصیل سؤز یوریته دی. علیشیرنوایی نینگ منه بوغزلی دولتشاه تامانیدن یتوک عشقی شعریت نمونه سی اؤله راق «تذکرة الشعرا» اثریده ثبت قیلینله دی: یارب اول آی حسنــــــــین ایل فهمیغه نا مفـهوم قیل، بؤیله موجود ایتمسه نگ اوّل مینی معـــــــــدوم قیل. بارچه یوزدین بؤیله کیم کؤزومنی محوم ایله دینگ، بارچه کؤزنی اول پریــــــوش یوزیدین محروم قیل. بؤلسه عشقیمده قصوری،کؤنگــــلینی میندین ساووت، عشقیم ارپاک اؤلسه،تاشدیک کؤنگلین آنینگ موم قیل. قـــــیلسه ظلم اول ظالم ایلنی قیلمه غیل،یارب،زبون، چون تظلــّمدور إیشــــــیم،دایم مینی مظــــلوم قـــــیل. تاکؤزوم قوتلوغ یوزیدین اؤزگه ساری توشمـه سون، هرنی کؤرگی،میــــنینگ بختــــــیمغه آنــی شـوم قیل. تاتریک مین عشـــــقی حرفی دور إیچیمده ای رفیق، اؤلسم آنی- یؤق، مزاریم تـــــــــــــــاشیده مرقوم قیل. دیمه کیم،بارمو ایکین مــــــهریم نوایی کؤنگلـــــیده؟ انده سین-سین،بیر تأمّـــــل ایله بـــــــــان معلوم قــیل. تذکره ده دولتشاه سمرقندی قلمی بیلن یازیلگن اؤزبیکچه شعرلراهمیتگه ماللکدیر.نوایی حقیده گی دولتشاه نینگ تیرن ملاحظه ومشاهده لری غایت مهمدیر. نواییک نیترتا صبح محشر ترک خواب ائــلب نوایی اصلیده،اوشبو مقاله گه«نوایـــیدن اوزاقه شـــیش آغریقلری»- دیب سرلوحه قؤیماقچی ایدیم. قره سم یره میز،گزه ک وآغریقــلریمیزسیره بیتمه یاتگن گه اؤخشه یدی.اؤیـــــــلب کؤرسم بیز، علیشیرنوایــینی نه توشیـنیـبمیز،نه اؤرگنیـبمیز،نه حس قیله میزونه- ده،کشف ایته بیــــله میز.همّه آغریق بیرتامان،دهّــا،شاعروبویوک متفکـــّردن أیـــراقله شیش آغریغی بیرتامان ایمسمی؟ نوایی نینگ فقط گینه ایجادینی ایمس،بلکی،اونینگ مزاری اوزره کیلگن ظلم وجفالردن خبریمیزبارمی؟ مطبوعات وانتیرنیت صحیفه لریده کؤرسه تیله یاتگن آچیق مزار(؟)حقیقتن هم علیشیرنوایـــینی کیــمی؟ بوسواللرجدّی تدقیقات طلب مساله لردیر.ادبیّاتیمیزومدنیتیمزتاریخیده نوایی نینگ خاک یاتگن جاینی انیقلــَش واؤنینگ یادینی ابدیلشتیریش اؤته مهم معمّادیر. گپ شونده کی،محمّد زایــیلردوریده واوندن آلدین هم تیموری سلطان وشهزاده لرقبری«دفینه» (کؤمیلگن بائلیک)إیزلش مقصدیده آچیلگن،تالان- تاراج قیلینگن.امیرعبدالرحمان وباشقه اوغان حکمدارلری تمانیدن بوقدوم جاهلراؤقــقه توتیلگن.تاریخی عابده لرنینگ کؤپ قسمی اته ین نوره تیلگن.نادر وظاهرشاه دوریده قیلینگن ویرانگرچیلیکلرگه محمّد گل مهمند نینگ اولشی علیحده مساله!شوسواللرنینگ اؤرته گه آتیلیشیگه عجبله نیش کیره ک ایمس.بومساله لربیکاردنبی کارگه یازیله یاتگنی یؤق. بوندن راپه-راسه 65 أیل بورون إیککینچی جهان اورشی(1944)دوریده،هیتلرفاشیزمی مسکوه بوساخه سیگه یقینله شله یاتگن بیرپئتده،اکادیمک بارتولد وبیرتلیس کبی روس عالملری یرتؤله لرده،قیرغین-برات جهان اوروشگه قره می،علیشرنوایی توغیلرسنه سی نینگ بیش یوزأیلیگینی نشانله شه دیلر. بوواقعه ساویت مطبوعاتیده کینگ یاریتیله دی.اؤشنده،ساویت عالملری وبیرلشگن مللتلرتشکیلاتی قاشیده گی یونسکو اداره سی،بوتبرّک واقعه نی اوغانسان قیراللیگی بیلن اؤرته گه قؤیه دی.شاه زمانیده گی مدنیت إیشلری بؤیئیچه مسئووللر،ائریم عالم و فرهنگیلر،نامیگه  بؤلسه-ده،تولــد مناسبتی بیلن«تدبیر»اؤتکزماقچی بؤلیشه دی. هراتگه باریب اولوغ نوایی مقبره سیگه باش اورسه لر،نی کؤز بیلن کؤریشســــین کی،نوایی مزاریدن نشانه یؤق!! شوندن سؤنگ،هراتلیک فرهنگ سیورلر یاردمیده«یوزنی قیزرتیریش» قیلیب،خواجه کؤرسین مقصدیده،انجیل اریغی یاقه سیده، بیر«گنبد»کؤتره دیلر.انه شوایگه سیز مکان نوایی مقره سی بؤلیب قاله دی(؟). گپ قبرپرستلیکده ایمس،علیشیرنوایی سیز،بوتون جهان ادبیّاتی ومدنیتی غریب ،ناقص وکیمتیک بؤلور ایـــــــدی.اؤز وطنیده نوایی حقی ادا قیلینمس ایکن،اونگه حرمت سیزلیک هم قیلینمسلیگی کیره ک دیمــــاقچیــــمیـــــز. بؤئیمگه تینگ بؤی تاپمه دیم انتیرنیت صحیفه لریده اوغانستان حکومتی تنقیدبارانلردن کیئین علیشیرنوایی مقبره سینی قئته قوریشگه 6000 امریکا داللری مقداریده مبلغ اجره تگن(؟).عجبا،بوقرارهم اؤشه، 1944-إینچی أیلگی واقعه نی ایسلتمیدیمی؟ اؤزبیکستان تامانیدن اجره تیلگن إیککی میلون امرکاداللرینی پوچگه چیقریب،بواقچه(پول)بیلن نوایی مقامیگه مناسب آرامگاه قورش ممکنمی اؤزی؟ کمینه قلمی بیلن نوایی تیــلیدن یازیلگن منه بوکوینچک تؤرتلیکــّه دقتینگیزنی تارتماقچیمیز: گـــوهرایردیم چیقــــقه(1) پولگه ساتتیلر، تــوپراغیـــمنی تؤپـــگه سالیب آتـــدیلر. دردی یؤق اؤغلانلریمــدن ســـؤره نگیز، سـؤزلریم ســیز،اؤزلری اسقـاتــدیلر(2)؟ 1.قاره پول،ارزیمه گن میده پول 2. بیرار نرسه گه یره دیلرمی؟ اؤزلری بوت(بوتون) بؤلدیلرمی؟ اوغانستانده یــَشب کیله یاتگن تورکی قوملر،جمله دن اؤزبیکلرحکومت نینگ بوقرارینی قنده ی قبول قیلدیلرایکن؟ نیگه بوإیش نینگ آلدین آلیش ممکن ایمس؟ نیگه مللتداشلریمزبوتشبــّــثنی اؤز قؤللریگه آلمه یپتیلر؟ نیگه علیشیرنوایی شأنیگه لایق شکوهلی آرامگاه نی قورش نینگ علاجی یؤق؟اینگ کمیده،آدم باشی بـیرداللردن پول جمغریشگه نیمه لرتؤسقینلیک قیله دی؟ اؤزبیکلرنی قؤلی آچیق خلق دئیشه دی ازلدن. بوسؤزلریم تغین قتتیق باتمه سین! بیرکیچه لیک«ضیافت»،«تؤی»وحشملرگه قنچه دن-قنچه پوللرکؤککه ساوریلمه یدی دیئسیزدی ؟اؤتگن إیککی مینگ إینچی یوز أیللیک نینگ تؤقسانینیچی أیللریده،عرب دولتلریدن بویورتمه قیلینیب،کیلیتیریلیب مزارشریفده گی علی(؟) گه نسبت بیرلگن روضه ایشیگیگه اؤیب مهرلنگه اؤن کیلولیک آلتیننی بیرایسلنگ-هه! اؤشه همّتلرنی قـَی شماللراوچیریب کیتتی ایکن؟یاکی بؤلمسه بایلریمزنینگ پولیگه چیچک چیقـــــــــــــــــــــــــقنمی؟

علیشیرنوایــیـــگه نیگه پنجه آره سیدن قره له دی؟ نوایی نینگ آچیق مزاری بوندن یتتی أیل بورون(2003)اؤزبیکستان پارلمانی بویوک متفکّرعلیشیرنوایی نینگ مقره سینی قــَیته قوریش بؤئــیچه إیککی میلیون امریـکا داللری مقداریده مبلغ اجره تگـن ایدی. اؤشنده، اؤزبیکستان پریزدیتنی نینگ علیحده تاپشریغی بیلن مملکتده گی تورلی تشـکیلاتلربوشرفلی إیشگه وظیفه لنتیریلدی.شوندن کیئین جمهوریتده گی تورلی طبقه صنعتکارلر،قوروچی،عالم وتاریخچیلر اولوغ نوایی یاتگن تبرّک توپراغنی اؤن بیشینچی عصرمعمارلیگیگه ماسلب آبادقیلیش وقوریشگه سفربرقیلیندی.إیشنی اعلی درجه ده اداغیگه یتکزیلیشنی إیزچیل کوزه تیب باریش مقصدیده بیرکمسیون هم تشکیل قیلینگن ایدی.حکومت نینگ بوقراری اؤزبیکستان یازووچیلری،عالم وشاعر لری همده کینگ ضیالی قتلم تامانیدن إیسّیق قرشی آلیندی.خامه کی چیزمه لرهم حاضرلندی. رسمیاتدن سؤنگ تیزلیک بیلن إیش باشلندی. بیرگروه عالم ومتخصصلروضعیتنی یقیندن اؤرگنیب قــئیدیلر.إیککی مملکت اؤرته سیده گی بیتیمگه موافق روشده اؤزبیکستاندن إیشچی- قوروچیلر«قــئیده سن تبــرّک توپراق!»- دیه اوغانستانگه سفرگه چیقتدیلر. کمینه «آزادلیک»رادیوسیده ژورنالیست بؤلیب إیشله یاتگن پئیتیمده مذکورموضوع بؤییچه،تیگیشلی اداره وموسسه مسووللری بیلن صحبتله شیب،بیرنیچه بارایشیتتیریشــــلرتیارله گنــــدیم... اؤتگن أیلی اینتیرنیت ترماقلریده یتوک وجانکویرژونالیست ولی محمّد حدید جنابلری تامانیدن یازیلگن«مزار بی گنبد نوایی»(نوایی نینگ آچیق مزاری)نامی آستیده بیرمقاله گه کوزیم توشتی.مقاله نی اؤقیدیم-او،درّآو نوایی نینگ منه بو بیتلری ایسیمگه توشتدی: شاه آلسه داغی قیلسون تاج وتارک، قول آلسه هم انــگه بؤلـسون مبارک. انی سیندورغــان ایلنی قیل شکسته، خجسته کؤرگن ایلگه توت خجسته. یعنی،شعرلریمنی،اثرلریمنی شاه قؤلیگه آلسه باشیگه تاج ائله سین،قول آلماقچی بؤلسه اونگه هم مبارک بؤلسین؛فکر-اندیشه لریمنی سیندیرگن- خوار قیلگن ایلنی سیندیرگین،تبرّک سنه گن خلققه خجسته توتگین(ای معنالرعالمی!)-دیگن ایدی شاعر.نوایی بوشعرلری بیلن اؤز یورتیده اثرلری، فکرواندیشه لری قدرتاپمسلیگینی بشارت قیلیب کیتگندیک گویا. امّا،اولوغ شاعروعالم اثرلریدن آلدین قبری ویران قیلینیشی،خؤرله نیشینی سیره هم اؤیلمه ایکن. خؤب،نیگه نوایی نینگ مزاری بواحوالگه توشیب قالدی؟- سؤالیگه کیلسک.بونگه جوابنی هرات نینگ اؤزیدن اخترماق لازم.انیقراغی،آریایی پرست واوغان قبیله چیلریدن قیدیریش کیره ک. گپ شونده کی،تنیقلی ژورنالست جناب ولی محمّد حدید تیارله گن مقاله ده،بیرویدیـــــــــــو لوحه هم بیریلگندیر.همّه حقیقتلرنی بیزگه انه شو ویدیولوحه آچیب بیره دی. اوشبو لوحه ده اؤزینی ناظم «هروی انجمنی» نینگ اؤرینباسری،دیب تــَنیشتیرگن محمّدناصر تیموری هروی جنابلری بوحقده منه بونده ی حکایه قیله دی:                                   «ایسیمده توریبدی۱۳۷۳.ش(1993م)اؤزبیکستاندن بلند مرتبه لی مهمانلر هراتگه کیلشدی. علیشیر نوایی مقبره سینی قئیته قؤرماقچی ایدیلر.همّه میزنینگ اشتراکیمیزده کمسیون توزیلدی. کمسونده مقبره قیته باشدن قوریلیشی کیره ک،دیدیک.اؤشه زمان حکمدارلری(ربّانی تؤره لری)تؤسقینلیک قیلیشیب،زهرساچیشدی،بهانه تاپه آلمسدن مبلغنی روکج قیلیدیلر،خوفسیزلیکنی بهانه توتدیــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــتلر...طالبلروقتیده هرات مصیبتده یـــَشه دی...». بوتیموری اؤزبیکلرنینگ سؤنگگی بؤغینگه منسوب اولادلریدن بؤلمیش بیرضیالی کیشی نینگ اعتراف ایدی.حرمتی ولی محمّد حدید هراتده گی ینه بیر نیچه مسوول شخصلر بیلن هم صحبتلشگن.اؤزینی هرات ولایتی نینگ مدنیت إیشلری ریئسی ،دیب تــَنیشتیرگن نعمت الله سروری شو تؤغریده،منه بوبولرنی ائته دی: «...بوندن آلتی أیل اوّل اؤزبیکستاندن 13کیشی لیک بیرهئیت کیلگن ایدی. هئیــــــتگه«بابرخلق ارا فوندی»رهبری ذاکرجان مشرب اف باشچیلیک قیلرایدی.اولربومسأله حقیده تدقیات إیشلری آلیب باریشدی.اولر قئته قوریشنی آرزو قیلیشدی. بیزاولرگه بوإیش مرکزی دولت(؟) سلاحیتیگه کیره دی،دیدیک.شکوهلی بنا قورماقچی بؤلیب ایسکی مقبره نی بوزدیلر(؟). بیراق،بواولرنینگ إیشلری هرات مکتبی معمارچیلیگی گه ماس توشمسدی(؟). بونگه مدنیت وزیرلیگی همده یونسکو(؟)تشکیلاتی موافقت قیلمه دی.اؤزبیکستانلیک دؤستلریمیز،خوفسیز لیکنی دلیل کیلتیریب إیشنی چیله تشلب کیتدیلر...!».صحبت نینگ عمومی نقطه لری انه شولر ایدی.مذکورصحبتدن إیککی نرسه کیشی نینگ دقتینی اؤزیگه تارتمی قؤیمَدی. بیرینچیسی- اؤزبیکستانلیکلرقورماقچی بؤلگن مقبره«هرات معمارچیلیگی مکتبیگه ماس کیلمسلیگی»مسله سدیر. شواؤرینده هرات مدنیت إیشلری بؤییچه مسوول جناب نعمت الله سروریگه سوال بیره میز. خؤش،هرات معمارچیلیگی مکتبنی کیملر یره تگن؟ تیموری اؤزبیکلرنینگ صنعتی،عقل وذکاوتی سیگمه گنمی بومعمارچیلیککه؟ شرق اویغانیش دوری نینگ بیشیگینی تیره تگنلرکیملربؤلگن ایـــــــــــــــــــــــدی؟ بو وباشقه سواللرنینگ جوابی انیق. بواولکن مئنی یادگارلیکلرنی تیموری-اؤزبیکلریره تگندیر. اؤشه صنعت،اؤشه علم -معرفت هراتده سؤنگن بؤلسه –ده، اؤزبیکستانده همان گورکیره ب رواجله نیب کلماقده.اؤشه قؤلی گل اؤزبیک اوسته- معمارلری قوریب کیلماقده لر. اؤزبیکستانده مستقللیک دوریده،کؤزنی قمشتیرگودیک قیلیب قوریلگن بنالر،یوزلب قئته قوریلگن مقبره،مسجد وباشقه تاریخی تبرّک قدمجارنی بیلرمیکن اوغان عملدارلری؟ انه شو اوسته صنعتکارلرقؤلی بیلن یره تیلگن عابده لردن اؤن بیشینچی عصرنفسی اوف اوریب توریبدی-کو!. اگراؤزبیکستانلیکلر قورسه تخمین منه بونده قیلیب قورارایدیلر. «هرات معمارچیلیگی مکتبیگه ماس کیلمیدی(؟)»نی بهانه توته یاتگنلرسؤزلریده،ینه بیرتاریخی حقیقت یاتیبدی.اوهم بؤلسه تورکی خلقلرنی صحنه دن سوریب چیقریش وبو یورتده گی مدنیتنی ته گیگه سووقوئیب قوریتیشدیر. معلومکی،اوغانستانده گی تاریخی عابده لرنینگ 90%نی تورکی خلقلرحکمرانلیگی دوریده قوریلگن عابده لرتشکیل بیره دی.اولر300 أیلدیرکی     ایاوسیز ویران قیلمناقده. بیزنینگ چه،نوایی مقبره سینی اؤزبیکستان قوریشگه قرشیلیک بیلدیریش نینگ آستیده انه شو مدّعا توریبــــــــــــــــــــــدی. کیلینگ،صحبتده ســَیره گن بوعملدارنینگ ائتگنی تؤغری بؤلسن،دیئلیک.هرات معمارچیلیگی مکتبیگه ماس بؤلگمه گن نوایی مقره سی هراتده قدراستله سه، نیمه سی یامان؟ اونده نیمه لر یوتقزیلگن بؤلرایدی؟ جوابی ایسه هیچ نرسه! عکسینچه،اوروشدن باش کؤتره المه گن،جزیره بیریورتده آبادانچیلیک بؤلردی.فرهنگ ومدنیتلر رنگ- مه رنگلیگیگه ایریشیلگن بؤلورایدی.اینگ مهمی آریایی پرستلر،اوغان قبیله چیلری، تورکی خلقلرجمله دن ،اؤزبیکلربومملکتده جانله نیشیدن قؤرقه دیلر.اولرحقیقــتدن هیمیقه دیلر. إیککینچی مساله- اوهم بؤلسه مرکزی حکومت ویونسکونینگ کیلیشمسلیگی مساله سیدیر. مرکزی حکومت نینگ قرشیلیگی سببلری کوندیک عیان. بیراق یونسکو نینگ قرشیلیگی دیئیش(؟)اخماقلیک،تیلبه لیکدن باشقه نرسه ایمس. یونسکوهیچ قچان قوریلیش،آبادنگرچیلیکــّه قرشی بؤلمه گن وبؤلمیدی هم. یونسکوقرشیلیک قیلسه آچارلیک،ویرانگرچیلیک،اوروش ودربدرلیککه قرشی چیقه دی.دیمک بوهم یؤقاریده تیلگه آلگنیمیز گروهلرنینگ حیله - نیرنگلریدن باشقه نرسه ایمس. بولرنینگ برچه سیگه علیشیرنوایی نینگ ائتیب قؤیگن چرایلی جوابی باردیر. شه که یاد مرگ نارد زوست ویرانی ملک، خــُسرو بی عاقبت خُسر ِبلاد و کشور است. هه،بیرکونی باریب زوالگه یوزتوتشینی توشینیب یتمه گن شاه،عاقبتسیزخسرو(حکمدار) مملکت نینگ باشیگه تورگن- بیتگن بلادیر،دیئیدی اولوغ شاعر.علیشیرنوایی نینگ مقبره سی وقالگن برچه تورکی قدریتلرنینگ توگــَب باریشینی احمشاه ابدالی،دؤست محمّد،عبدالرحمن، امیرشیرعلی،حبیب الله،امان الله،نادر،ظاهرشاه...ربّانی وکرزی دن سؤره ش کیره ک. اؤزبیکستان نینگ بی غرض یاردمی ایمس،بلکی،قبیله چیلیک،آریایی گرچیلیک ودینی عقیده پرستلیک -هیچ قپان اوغانستانگه تینچلیک بیرمیدی.تورکی خلقلرجمله دن اؤزبیکلریمیز،ائنیقسه سوادلی ضیالیلرنینگ ساووق قانلیگی،بیغملیگی بونده ی مساله لرده یره اوستیگه گزه ک    بؤلیب توشماقده.سیزنیمه دیب اؤیلی سیز؟

نوایی نینگ بدیعی تفکّری
نوایی نینگ بدیعی تفکّری (۴) فرهاد تانگ چاغی اؤز اراده سی إیله سلاسل زندانیدن تشقریگه چیقیب باررکن،قوشلرو یاوایی حیوانلربیلن سؤزله شیب بؤلگندن کیئین،قویاش نینگ اوئغنه یاتگن لحظه لری صبحدم بیلن سؤز لشه باشله یدی.نوایی بومنظره نی "فرهاد وشیرین" داستانیده نهایتده چرایلی قیلیب تصویرلب   بیره دی .قوئیده گی بیتده شونده ی دییله دی: «شرق تاماندن سحر اؤز نورلرینی نمایان قیلیش بیلن بو(فرهاد)خـُــتـندن یاریگن تانگ کبی یاقه سینی چاک ایترایدی» : سحرکیم شرقدین کؤرگوزدی انوار، یقـــاچاک ائله بــان صبح ختن وار.(۱) فرهاد شرققه قره ب،تانگ قوشلری سینگری کوئلب،افسانه باشلب شونده ی دیر ایدی : باقیب مشرق ساری باشلب فسانه، چیکیب تانگ قوشلری ینگلیغ ترانه. اهمیت قره تیلسه،شاعرباش قهرماننی تانگ(صبحدم)بیلن اوچره شتیرماقده.فرهاد نینگ تانگ سحرگه ائته یاتگن کؤنگیل سؤزلری بار: دیبان:«که-ای صبح مین عشق إیچره غمناک، نی معنیــــدین سیـــن ائلــب سن یــــــقا چاک. یعنی،یؤقاریده گی بیتــده فرهاد:«ای تانگ! مین- کوعشق بیلن غمناک من.لیکن سین نیمه سببدن یاقه نگنی أیرته سن»-دیدی. قؤیئیده گی إیککی بیتده ایسه،فرهاد تانگ بیلن اؤزی نینگ اؤخشش تامانلرینی شونده ی ائته دی : «سینینگ هم مین کبی یشیرین قویاشینگ بارگه اؤخشه یدی.بؤلمسه،سریق یوزینگده گی آقیب تورگن یاشلرینگ نیمه سی؟»*: باراؤخــشر مین کــیبی مهر نهانینگ، که ساریغ یوز ده دور اشک روانینگ. منه بو بیتده فرهاد بیلن تانگ اؤرته سیده گی اؤخششلیک بابیده شونده سؤز باره دی : «آغزینگدن دایم ساووق آه چیقیشیگه قره گنده،سینینگ هم إیچینگ مینیکیده ی اؤرته نگن کؤرینه دی»-دییدی فرهاد. مینینگدیک اؤرته نور اؤخشرإیچینگ هم، که ساووغ آه  ایرور آغزینگـــــده هردم. تیریک قهرمان بیلن طبعیت حادثه سی اؤرته سیده، ینه بیر اؤخششلیکنی نوایی شونده قلمـــگه آله دی : «ائریلیق دستیدن جانینگدن تؤیگنگه اؤخشه ی سن.شونینگ اوچون هم تانگ یلی ایسیشی      بیلن میندیک آه چیکماقده سین!» : مگر جانینــگغه ایتتیـنگ هجرایلیدین، که میندیک آه اورورسین تانگ یلیدین. باشقه بیر مشتره کلیک فرهاد تیلیدن منه بونده ی ینگره یدی : «آزغین تــنینگ مینینگ تنیمدیک کویمه گن بؤلسه،تون بیلن یولدوزلردن عبارت بو توتون و اوچقونلرینگ نیمه دن؟» : تنیمدیک کؤیمسه جسم نظارینگ، تون وانجم نیدور درد وشرارینگ. نوبتده گی بیتده فرهاد تانگنی اؤزیگه صاحب درد تاپه دی و اوندن مینینگ فریادلریمگه یت،دردیمنی تینگله دیدی : چوصاحب درد سین دردیمغه رحم ایت، ترحّــــم ائـــــله بـــــان فریــــادیمه یت. فرهاد صبحدمگه یوزله نیب منه بونده ی دیدی : «گل اوستیگه سنبل ساچلری تؤزغیب توشه دی.او سرو قامت،گلبدن ایسه شو وقتده گؤزه ل قیزلردوره سیده گل تیرگنی گلشنگه قدم قؤیه دی» : سحرکیم گلشن إیچره گل آچیلغی، گل اوزره طرّه ی سنبل آچیلغی. چوگل تیرمککه اول سرو گل اندام، قؤیـــــر گلشـــنده گلرخلر بیله گام، کیئینگی بیتده فرهاد تانگ یلیگه: «انه شونده سین موزدیک نفسینگ آرقه لی مینینگ آهیمنی،شبنملرینگ بیلن کؤزیم نینگ یاشینی اونگه(شیرین)بیلدیر!»: ساووغ آهیمنی بیلگورتوب دمینگدین، کــؤزوم یاشیــنی انگلـت شبنمینگدین. عالمنی یاریتگن قویاش پارلب چیقنده،اونگه : «ای نورلری قیغو بزمینی روشن ایتگن قویاش!».- دیه مراجعت قیله دی: طلوع ائلب چو مهر عالم افروز، دیبان کای پرتوینگ بزم غم افروز. فرهاد یاریشه یاتگن تانگـّه : «مبادا سین هم قویاش یوزلی نینگ عشقی اؤتیدن خفه ایمسمی سن؟ شونده ی بؤلمسه ، نیمه اوچون بو قدر آتشین سن؟»- دیدی: مگر مهر اؤتیدین میندیک حزین سین، نیدین، یؤق ایرسه مونداغ آتشین سین؟ یاکی: «یا مراد مقصدلرینگ مینیکی سینگری تشلب کیتدیمی؟ چونکی کؤز یاشینگدن تؤلقین له نیب هرتامانگه إیرماقلرآقماقده»: مگرمیندیک مرادیـــنگ قیلــــدی پدرود، که تیبره ب هریان اشکینگدین بارور رود. فرهادنینگ تانگــّه ائتگن گپلریدن ینه بیری : «تارته یاتگن عذابلرینگ مینیکیده ی فلک نینگ جبری طفیلی ایمسمی؟چونکی اؤرته نیش عاقیبتیده اضطراب چیکماقده سن»: فلکدیندور مگر میندیک عذابینگ، که اؤرتنمَک بیله دوراضطرابینگ. فرهاد نینگ صبحدمگه ینه بیراظهاری: «اگرسین هم هجران آرقه سیده اؤزینگدن کیتمه گن بؤلسنگ،اگرمین کبی قیغو إیچیده بؤلمسنگ ،نیگه میندیک شؤرلیک سرغه یگن سن؟» : اگر یؤق هجر ارا اؤزدین باریب سین، نیدین مین ناتواندیک سارغه ریب سین؟ «دیوانه لیک سینینگ اؤتلرینگه هم مینیکی کبی یاغ قویمه گن بؤلسه،نیمه اوچون ایرته لب وکیچقورون تاغدن جای آله سن؟»: جنون میندیک اؤتونگغه قویمسه یاغ، مقاینگ نیگه صبح وشام ایرور تاغ؟ «اگرسین هم مین کبی قیغو إیچیده بؤلمه سنگ،نیمه اوچون گاه اؤت بؤلیب یانه سن،گاه سوو إیچیده غرق سن!» : مینیگدیک بؤلمه سنــــگ قیغو إیچـینده، نیدین گه اؤتده سین، گه سووإیچینده؟ «بوتون احوالینگ شونی کؤرسه ته دیکی سین مینینگ همدردیم سن،جانیم نینگ انیسی یو غم بیلن پرورش ایتوچیم سن!»: باری حالتده چون همدردیم اؤلدونگ، انیس جان غم پروردیـــــم اؤلدونگ. «ایندی سین مینینگ آی یوزلیــیم اویی نینگ تیپه سیدن اؤتسنگ،اقبال بؤلیب اونینگ دریچه سیدن باق!»: چواؤتسنگ مهوشیم نینگ مسکنیدین، توشوب اقبـــال ینـــــگلیغ روزنـیدین. «اونگه مهربانلیک اودومینی کؤرسه تیب،اونینگ قاشیده قنده ی کوئیب یانه یاتگنیمنی ینگیدن خبربیر!»: طریق مهربانــــلیغنی فن ائله ، قاشیده کویمَکیمنی روشن ائله. «یوزیم رنگینی اؤز بؤیاقلرینگ بیلن عیان قیلیب،غم نینگ کؤپلیگینی اؤز دردلرینگ آرقه لی انگلت!»: یوزوم لونینی رنگیندین عیان قیل، غمیم خیلینی دردینگدین بیان قیل. «تانگ سحردن کون کؤتریلگونچه اونینگ احوالی شونده ی بؤلیب،گاه تانگ بیلن،گاه قویاش بیلن سؤئیله شردی»: سحردین چیققوچه کون بؤیله حالی، گه آنینگ ،گه مونینگ بیرله مقالی. منه نهایت نوایی بدیعی تفکّریده، شاعرنینگ سماوی جسملر،یاوایی حیوانلر،قوشلر تؤده سی و یاریشه یاتگن تانگ بیلن ملاقاتگه کیریشوینی گؤزه ل بیتلرآرقه لی ته نیشیب آلدیک. گپ شونده کی،باش قهرمان فرهاد سلاسل قماقخانه سیگه توشگندن کیئین انه شو ملاقات سلسله سی باشله نه دی.عشق فرهادنی «خــُفیه»علمدن خبردار قیلگندی.او زندانده بؤلسه- ده ایرکین تشقریگه چیقه آلیش امکانیتیگه ایگه ایدی. آدم قؤلیدن تارته یاتگن جبر وجفالرنی آدمگه ایمس، بلکی قوش،حیوان،آسمان جسملری وتانگ سحرگه اظهار قیلماقده... ۱.علیشیر نوایی،فرهاد وشیرین،۱۹۸۹-تاشکینت. توگه دی.
 * قؤش تیرناق إیچیده گی گپلر"فرهاد وشیرین"نینگ نثری بیانیدن آلیندی.

علیشیر نوایی توغیلگن کونی نینگ ۵۶۹ أیللیگی مناسبتب بیلن نوایی نینگ بدیعی تفکّری 3 اؤزبیک ادبیاتیده حیوانلر،قوشلرواؤسیملیکلردن داستانی شخصیت اؤله راق کینگ فایده له نیلگنی ادبی منبعلردن معلوم.قاله ویرسه بومساله بیرنیچه مینگ أیلــلیک عموم تورکی ادبی،مدنی میراث یمیزده هم چقورإیلدیزآتگندیر.تورکــیلرده کؤک بؤری نیـنگ مقدّسله شوی،اؤن إیککی أیل(مؤچل)نینگ حیوانلرنامی بیلن اته لیشی کبی رمز لرصفتیده ازلدن موجود لیگینی هم بیله میز.علیشــیرنوایی نینگ«لسان الطیر» اثریری مثالیده گپیره یاتگن بؤلسک،قوشلراشتراکیده مکمّل بیراثریره تیلگنــینی کؤره میز.اؤزبیک ادبیّاتیده حیوانلر،اؤسیملیکلروقوشلرتیلیدن مناظره ژنریده یازیلگن بیرقطاراثرلر بیلن هم ته نیشمیز.باش- بوتون لیریک شعریتیمیزیؤقاریده ائتیلگن سمبوللرواولرته شی یاتگن معنالربیلن یوغریلگندیر. اولراثرلرده سمبولیک شخصیتی صفتیده کؤزه گه تشله نه دی. بولرعلیحده تدقیق طلب مساله دیر.بوندن آلدینگی مقاله لرده تأکیدله گنیمیزدیک،اولوغ نوایی اؤزی نینگ شاه اثری«خمسه» (بیشلیک)ده،فعال انسان شخصیتلردن تشقری اوچته رمز(سماوی جسملر،حیونلروقوشلر)لردن داستان نینگ فعال شخصیتلری صفتیده فایده لنه دی.نوایی داستانلری اصلی شخصیتلربیلن بیرگه سنه نب کؤرستگنیمیزسمبوللراشتراکیده شکللـنگندیر. آلدینگی إیککی مقاله ده نوایی آسمان جسملری وحیوانلربیلن ملاقاتگه کیریشیب،اولردن منالوگ طرزیده استفاده قیلگنینی کؤردیک. یعنی،نوایی شو إیککی رمزدن بویوم-اوسکونه صفتیده فایده لنگن واولرگه إیچیده گی دردلرینی بیان ایتگن.مذکورسمبوللرنینگ داستانلرده بجره یاتگن وظیفه لری بار.بیرینچیدن قوشلرو یاوای حیوانلربیلن شاعراؤرته سیده گی مناسبتلرنهایتده مهر-محبــّت اساسیده قوریلگندیر.داستانده حیوانلروقوشلرانساننی قیران کیلتیروچی یاوزکؤچ صفـــتیده قبول قیلمیدی وکؤرمیدی.إیککینچیدن،نوایی نینگ اؤزی قوشلر وحیوانلر سیویش،اولرگه انس آلیش فرهنگینی بیزگه ته نیشتیرماقچی بؤله دی. شاعرلر،عومومن،عاتده،دینی زؤره وانلیکدن تارتیب،هرقنده ی ظلمنی فاش قیلیشده قوشلر،حیوان واؤسملیکـّه اؤخشه گن تمثاللردن ناراضیلیک،کنایه،کیسه تیق،اچینیش،سوئینیش،نفرتله نیش کبی حسلرنی افاده ایتیش مقصدیده فایده لنه دیلر. باشقچه ائتگنده،اوشبورمزلردن شاعر ویازوچی اؤز ایده آلیده گی جمعیت وبختیار کونلرنی برپا ایتیش وکؤریشنی آرزوقیلیب گیلگن. باشقه بیرتاماندن مساله گه قره یدیگن بؤلسک،دیکتارتوروظالملردن حمایه له نیش یؤلیده مولــّف اؤزینی انه شو رمزوکرکترلرآرتیده بیرکیتیب آله دی.سمبوللرنینگ اوشبو مقاله گه قی تاماندن علاقه دارلیگی بحثلی مساله. بیراق،مساله نینگ فلسفی وروحیاتشناسلیک تامانلری هم بار.موضوعگه انه شو تامانلمه یاندشیش کیشیدن چقورمطالعه وتدقیقات إیشلری آلیب باریشنی طلب قیله دی. بوگونگی مقاله میزده علیشیرنوایینی قوشلر دوره سیده کؤره میز.«فرهاد وشیرین»نینگ 42-بابیده،باش قهرمان فرهاد سلاسل زندانیدن چیقیب،تاغ-دشتلرگه باریب،قوشلربیلن اوچره شیب درد-حال قیلگنیگه گواه بؤله میز: فرهاد تاغ ککلیکلری نینگ بیته-بیته قدم تشلب یوریشلرینی کؤریب،(*)رعنا بؤیلی گؤزه لی نینگ سَیرایتیشلرینی  کؤز آلدیگه کیلدتیره دی: کؤروب کبک دری نینگ ســَیروگامین، قیلــــیب یــــاد اول بــُت رعنـا خرامین. شهزاده فرهاد دشتلرارا یوگوریب- یلیب آزگن گوده سینی همای قوشی آلدیگه آتیب:«بو قاق سویکنی سیوگلیم نینگ آلدیگه ایلتیب بیر!»-د یردی : همای آلیغـه جســــمی وهــــم تــَـــکنی، سالیب کیم،ایلت إیتـــیگه بو سؤنگــکنی. فرهاد کبوترنی کؤرگنده اونینیگ قناتلرینی اؤپیب،میندن سیوگیلیمگه خط آلیب بار،دیردی: قناتلرین اؤپوب کؤرگـــچ حمامه، کی یار آلیـــــغه مینــــدین نشـانه. ناگه اونینگ(فرهاد)آلدیدین قیرغاول چیقیب قالسه،او قدّ رعنامحبوبه(شیرین)سی نینگ ائریلیغیدن آه تارتردی : تــــذور ایتــسه خرام آلیــــده نـاگاه، چیکیب اول قدّی رعنا هجریدین آه. فرهاد قرغه نینگ آلدیده فغان چیکیب: سین بو قاره لیکنی اونینگ ساچیدن آلگن بؤلیشینگ کیره ک!؟- دیب سؤرردی : قیــــلیب زاغ آلیـــــده افغــــــانغه آهـنگ، کی زلفیدین مگر کسب ائله دینگ رنگ؟ طؤطی نینگ قاشیده ایسه هوشینی یؤقاتیب:                                                          سین بونده ی سؤزلشنی اونینگ(شرین)لعلی لبیدن اؤرگنگن سن!-دیدی : ایتیب طؤطی قاشیده هوشینی گم، کی لعلیدین مگرآلدینـــگ تکلــّم. قاره بغیر دیگن قوشنی قؤینیگه آلیب،اونگه اؤزی نینگ کویگن یوره ک- بغری حقیده       سؤزلب بیره دی : قوچوب قؤینی ارا بــــــغر قرانی، انگه دیب بغری کویگن ماجرانی. قــُمریگه تیکیلیب توریب،تینمَی أیغلر،اونگه اؤز بؤئنیده گی زنجیرلرتؤغریسیده گپ آچـــردی : باقیب قمری ساری أیغـلب بغایت، ایتیب اؤز بؤینی توقـیدین حکایت. پاپوشکه نی کؤریب،شونده ی فغان قیلردی کی،نتیجه ده باشیدن اؤت چیقیب،بو اؤت پاپوشکه نینگ تاجیگه اؤخشب کیتردی: دیبان حُدحُدغه ساز ائلب فغانلر، باشیغه اؤت توتاشقاندین نشانلر. فرهاد بلبل نینگ آلدیگه کیلیب،بیرمه-بیرعشق اؤتیده اؤزی نینگ کول بؤلگنینی سؤزلردی: قیلیب بلبلغه اول سؤز إیچره بیر-بیر، انی عشـــتق اؤتی نی قیلغـاننی تقدیر. اگر حق قوش کیچه لری فریاد تارتیب سیره ب قالسه،فرهاد هم اؤزی نینگ افسانه سینی ینگیدن باشلردی: چوفریــــــــاد ائلـه بان مرغ شب آویز، چیکیب اول داغی اؤز افسانه سین تیز. یوزخیل آوازلربیلن قــقـنوس قوشیگه سلام ائتیب،ائریلیق اونی قنده ی کویدیره یاتگنی         معلوم ایتردی: بیریب یوز لحن إیله ققنوسغه پیغام، ایتیب هجران اؤتــی سؤزینی اعلام. علیشیر نوایی قوشلر دوره سیده،فرهادنینگ کؤنگیل سؤزلرینی اولرگه اظهار قیلگنینی داستان بیتلریده کؤریب چیقدیک. قوش شخصیتلری داستانده تینگلاوچی رولینی اؤینه یدی. 1. فرهاد وشیرین،1989 ،تاشکینت.

نوایی نینگ بدیعی تفکّری (2) اوشبو مقاله نینگ بیرینچی قسمیده علیشیرنوایی لیریک چیکینیش قیلیب،سماوی جسملربیلن درد- حال قیلگنیگه شاهد بؤلگن ایدیک.نوائینی کمالات چؤققیسیگه کؤترگن نرسه بو- عشقدیر.عشقنی مخالف جنسگه تلپینیش،دیب جؤن وسیازتوشینمسلیک کیره ک. نوایی نظریدن عشق روحی آشیقیش،زاریقیش،چنقاقلیک،إیچکی إینتیلیش،قومسه ش وسیوگی- ساغینچدیر.دهّا،شاعرطبعیتنی،جمعیتنی،بیرمعانده بوتون بارلیقنی انه شوسیوگی آرقه لی تــَنیدی وکشف ایته دی.«خمسه»ترکیبیگه کیروچی«فرهاد وشیرین» داستانیده باش قهرمان فرهادخسرو بویروغی بیلن اوشلب آلینب، سلاسل قؤرغانیده بند زندان قیلینه دی.فرهاد سقراط آلدیده«علم خفیه»(یشیرین بیلنمی)اؤرگنگـــَنی باعث،قماقدن چیقیب،کؤنگلی إیسته گن تامانلرگه یوره بیرگن.دیمک،فرهادنی زندانده توتیب توریش فایده سیز بؤلگن.قماقده لیگیده فرهاد چؤل-بیابانلرگه چیقیب کیتیب،تاغ-تاشلر،حیوانلر و قوشلربیلن درد- حال قیله دی.اولرنی اؤزیگه یخشی سیرداش بیله دی.سیوگیسی نینگ الم نشانه لرینی حیوانلردن إیزله یدی.اولرگه مهرقؤیئیب،إیچکی کیچینمه لرینی انه شو حیوانلر بیلن بؤلیشه دی.فرهاد کؤکسینی تاشگه قؤیئیب یاتیشی،تاشگه آزار-اذیت دیک بیرنرسه ایدی. بواحوالدن تاغ زار- زارأیغلــَیدی.چونکی،فرهادنینگ دردیگه تاغ-تاش هم توروش بیره آلمسدی. بیریبان تاشـــــقه کؤکسیدین آزار، که أیغلب تاغ انینگ احوالیغه زار. فرهادنینگ مزاجیده پیدا بؤلگن عشق تؤلقینی آرام تاپرکن،اونینگ قاشیده حیوانلرتؤپله نیشه دی. حتــّا،وحشی حیوانلرسلیمان پیغمبرگه اطاعت قیلگنیدیک فرهادنینگ بویروغینی جان قولاغی بیلن ایشیته دیلر. فرهاد سلیمانگه اؤخشب،حیوانلرقاشیگه بارگنده قوشلراونینگ باشیگه ساقچیلردیک، سایه سالیب توریشردی: جنونــدین کیم تاپیب طبعیده آرام، قاشیده جمع اؤلوب دایم دد ودام. سلیماندیک بریغه حکمی جاری، اگردشتی او یا خود کوهساری. سلیمان وش چیکیب اول یرگه پایه، که قـــوشلرتاپیب اول باشیغه سایه. عشق فرهادنی شوقدر قدرتلی انسانگه ائلنتیرگندیکی،حتـّا،أیرتقیچ ارسلان هم اونینگ آلدیده اؤزینی عاجز توتردی: قیلیب عشق اؤیله شوکت رهنمونی، که شیر شـــــرزه نی ائلب زبونی. جسارتلی فرهاد شیراوستیگه مینیب آلر،بوتون وحشی حیوانلر ایسه اونگه،آتلیق قؤشینیده ی ایرگشه دی: بؤلوب اول گاه شیر اوستیده راکب، ســِبــاو وحش انگه خیلی مواکب. فرهاد بیرنفس یؤلبرس بیلن قاپلاننی سیویب،ایرکه لسه،بیر نفس سیوگیلیسی نینگ کؤچه سیده گی(*) إیتلرنی اسلب کویردی : زمانی ببرو قاپلاندین بؤلوب شاد، قیــلیب دلدارکـــــوی إیــتلرین یاد. گاه اؤز احوالینی او بؤریلرگه سؤیلر،یوسف جمالیگه ایگه بؤلگن گؤزه لینی کؤزیدن یاشلر تؤکیب یاد ایتردی: بؤریگه شرح ایتیب گه عرض حالین، تؤکیب یاش، یاد ایتیب یوسف جمالین. تولکیگه ایسه او مینینگ سیوگیلیم توره دیگان کؤچه نینگ إیتلرینی الدَمه،دیب یالباراردی: بؤلیب تولکوغه بو ینگلیغ نیازی، کیم اول کوی إیتلریغه بیرمه بازی. قولانلر بؤینیدن قوچاقلب توریب،او آی یوزلیگی نینگ ساچلری مینینگ بؤینیمنی باغله دی،    دیب اؤیلردی: قؤلین ائلب قولانلر بؤیئــــــنی بندی، ایتیب ایرکین دیبان اول آی کمندی. بعضن، کیئیکلرنینگ اؤرته سیگه توشیب آلیب،اوآهو کؤزلی،مشکین بؤیلی اؤز کیئیگی حقیده خیال سوروب کیترو أیغله گنی أیغله گن ایدی: قیلیب گاهی کیئیکلر بیرله بازار، تیلب مشکین غزالین أیغله بان زار. قویانلرنینگ اویقوسی هم اونینگ هوشینی اؤغیرلر،اونینگ اؤیقوسیگه قره ب،اؤزسیوگیلی سی نینگ اونینگ احوالینی بیلیب بیلمسلیککه آلیب یاتگنینی کؤز آلدیگه کیلتیرراردی: تاوشقان اویقوسی اندین آلیب هوش، ساغینیب دلبریدین خواب خرگؤش. نوایی وحشی حیوانلرتوده سی(ارسلان، یؤلبرس،قاچلان،تولکی،قولان،کیئیک وقویان) بیلن اوچره شیب،اولرعشقی احوالیدن سؤزآچه دی.حیوانلرگه انس-التفات کؤرسه تیب،داستاننی   یازه یاتگنده اولردن رمزصفتیده فایده له نیشی،بدیعی ادبیّات اوچون نهایتده قیزیقرلی حادثه. نوایی اوشبو سمبوللردن مهارت بیلن استفاده قیله دی. * پ«فرهاد وشیرین»نثری بیان نوایی نینگ بدیعی تفکـــّری 1 اولوغ متفکــّرعلیشیرنوایی شعریتینی حس قیلیش،انگلش،توشنیش واونینگ روح قتلملریگه کیریب باریش کتاب خواندن چینه کم معنوی صلاحیت،بیلیم واوقو طلب قیله دی. نوایی نینگ بایگه هم قشــّاققه هم،عامگه هم خاصگه هم ائته دیگن پیامی بار. بوپیام قــَئنب تورگن حیات پیامیدیر.نوایی نظمیده توگیب کیتیلگن معنالر: تینچلیکـّه بغیرآچیش،آزادلیکنی سیویش،حیاتینی اولوغلش،آدملر نینگ قؤلیدن توتیش،مدگاربؤلیش،اؤزینی انگلش ایزگولیک،تؤغریلیک وآدمیلیک دیر. نوایی نینگ دانلیک دفتریدن- دولتخانه سیدن هرکیم اؤزحالیگه یره شه بیرنرسه آلیب چیقه دی. بویوک نوایی سؤزلری نینگ مغزینی چقه یاتگنده انه شو تامانلرگه اهمیت قره تماق کیره ک. چنانچه،اولوغ نوایی«فرهاد وشیرین»داستانی نینگ بیرینچی بابیده اؤزتفکــّرخزینه سیدن انسانلرگه ارمغان قیلگوچی سؤزلربابیده شونده ی دیئدی: بو دُرلرکیم کؤزینمی اندین آچتینگ، مینینگ إیلگیم بیله عالمغه ساچتینگ. تمنـّاسین حزین کؤنگــــلومدین آلمه، ساچیلغان بیرله توفراق إیچره سالمه. بویورسنگ ساچماغین مین بینواغه، چیقــار یوز بی نوا إیــــلگین هواغه. ائیرغـــاچ بذل إیله مـــین بی نوادین، نواسیزلرغه قــارماتغــــیل هـــوادین. گــــدالرغـــه دَغی انـدین عطــابیـر، غنیــــــلرغــه انی داغی تــوتابـــیر. شـاه آلسه داغی قیــلسون تاج وتارک، قول آلسه هم انـگه بؤلســــین مبارک. بیراق،علیشیرنوایی نینگ خاصلرگه ائته دیگن سؤزلری باشقه چه توس واؤزگچه معنا کسب ایتگن. بوسؤزلرکؤپ هم عادی بؤلمی،یتتی پرده آرتیده،رمزلرإیچیده یه شیرینیب قؤیلگن .قؤل چؤزیب اونگه یتیب باریش نینگ مشقتلری بار.کشف قیلینگندن کیئین بوسؤزلرسیزنینگ معنوی آزوقه نگیزگه ائله نه دی.اوندن روحی قوّتلنه سیز. نوایی شعریتینی یوکسک بدیعی تفکــّرنمونه سی دیدیک. بوبدیعی برکماللیکنی اولوغ شاعرتورلی جلا وتوله نیشلرده یره ته دی. بوسؤزلر تام معناده نوایی نینگ معنویت قصریدیر. نوایی شعریتی نینگ بدیعیلیگی- بؤیاقدار،اؤته لطیف لیریک شعرلریده گینه ایمس،بلکی، ایپیک(داستان)اثرلریده هم یقال کؤزگه تشلنه دی. علیشیرنوایی«خمسه»ترکیبیگه کیروچی بیش داستا نیده،نوائیــیانه بدیعی چیکیش قیلیب،قوشلر،حیوانلر،اؤسیملیکلروآسمان جسملری بیلن سؤزگه کیریشه دی.اولربیلن رازله شیب،اؤزإیچیکی کیچینمه لرینی دردلی بیتلرواسطه سیده بیان قیله دی.بوتون بیرداستانگه سیغمه گن دردلرینی شاعرتیلسیزجان ذاتلربیلن بؤلیشه یاتگنده ی گویا. کیشیده سوال تؤغیله دی.خؤش،نوایـــــــی قوشلرگه،حیوان،اؤسیملیک وآسمان جسملریگه ائتماقچی بؤلگن سؤزلرینی نیگه داستان إیچیده گپیرمیدی؟ «سبعه ی سیّار»(یتتی سیّاره)داستانی نینگ سککیزینچی بابیده کیلتیریلگن قوئیده گی بیتلرنی بیرکؤزدن کیچیریلک. بیرینچی مصرعده شاعرنینگ کؤنگلی تیلگه کیریب ، سؤزائتماقچی    بؤله دی.اواؤزی نینگ ائتیلمه گن دردلرینی شو طریقه اظهار قیلیشنی إیسته یدی. بوسؤز ودردلراوّلا،شاعربرماقلری اوچیدن اون- تاووش،فریاد بؤلیب تره لیشی، ینگره لیشینی إیسته یپتی اونینگ کؤنگلی.ایندی شاعرنینگ برماقلری،یازیبگینه قالمی،نوا     قیلیش کویلشنی هم آرزو قیلماقده. سؤزدیمکــّه قـیلـورهوا کؤنگلـوم، کلک اونیدیـن تیلر نــواکؤنــگلوم. شاعراؤزایجادخانه سیده قلم چیکرکن،ای بخت!کیلیب حجره منی سوپورگیل. یاستیغیم گــَردینی دریچه آلدیده قاقین، دیدی.دریچه دن قویاش زرّه چه لری کیریب توره دی- ده. شاعر اؤزینی سیوگی آلدیده کیچیک بیر زرّه اؤله را ق نمایان قیله دی. کیلو وحجره م سوپورگیل،ای اقبال، گـــَردِ بالشت روزن آلــــــیغه سال. شاعر،ایشیک آغه سی چاووشگه یوز بوریب،ایشیک آلدیده حاضربؤل وبو حجره گه کیره یاتگنلرنینگ عذرینی ائتگین. یعنی،اولرنیمه مقصدده شاعرنینگ عالمیگه(حجره سیگه)کیرماقچی؟- دیدی : چاووش بخت ایشگیده حاضر بؤل، کیم کیررمَیلی بؤلــسه عذرین قؤل. سین ای فلک! مهرینگ صحیفه سینی حاضرلب،خذمتینگنی آشکارقیل. یعنی،قارانغی کؤنگلرنی عالمتاب نورلرینگ بیلن یاریت،- دیماقده دیر شاعر. ای فلک،خــــذمت آشکارا قیل، مهرنینگ صفحه سی مهّیا قیل. شاعر،ایندی سماوی جسملرگه یوز بوریب : سین ای زحل! یوزینگده گی قاره تیرلربیلن دواتیمنی تؤلدیر،- دئیدی. قیل دواتیـــمنی ،ای زحل،مملو، خوی رخساره دین سالیب قراسو. سین ای مشتری! اوچون سلله لیک کیسیب بیر،تا مین ،اوندن بیر پرچه آلیب، قلمیم نینگ اوچینی اریته ی: مشتری،أیرتقیل عمامه اوچون، مین اریتماققه انده خامه اوچون. سین ای بهرام! قیلیچینگنی قینیگــّه سال،فتنه چیلر

تبرک سنه آلدیدن علیشرنوایی دولتشاه سمرقندی نگاهیده اتاقلی اؤزبیک شاعری،ادبیّاتــــشناس ودولت اربابی دولتشاه سمرقندی(1436-1495) اؤزی نینگ«تکرة الشعرا»اثرینی بویوک نواییگه بغشلرایکن،اؤن بیشینچی عصرهرات ادبی،مدنی حیاتی حقیده نهایتده قیزیقرلی وانیق معلوماتلرنی کیلتیریب اؤته دی.«تکرة الشعرا»نینگ آخرگی طبقه سی(یتـــّینچی بابی)اؤن بیشینچی عصرده یه شب اؤتگن شاعروادیبلرگه بشلنه دی.دولتشاه نینگ اولوغ نوایــــیگه بشغلنگن تؤقــّیزصحیفه لی مقاله سی هم انه شوبابدن اؤرین آلگندیر. دولتشاه سمرقندیعلیشیرنوایی نینگ زمانداشی بؤلگنی اوچون هم اونینگ کیلــــــتیرگن قیدلری علمی اهمیتگه ایگه دیر.فقط گینه زمانداش ایمس،بلکی،ادبیّاتشناسلیک علمیده دولتشاه نوایـــینی یقیندن بیلگن،کؤرگن واوچره شگن تذکره نویس عالم صفتیده هم اعتراف ایتیلیه دی.دولتشاه اؤز تذکره سیده(خاتمه بابیدن تشقری)عــــلیشیرنواینـــی تورلی مناسبـتلربیــــلن کمـــیده بیش مراتبه    (13، 17 ، 45،132،142 - بیتلرده) تیلگه آله دی. دولتشاه سمرقندی تذکره سی نینگ ۱۳ بیت،کیریش قسمیده(مولف حیاتی واثری نینگ یازیلیش سببی)نوایـــی حرمت بیلن ایسله نه دی،شاعرنینگ مکارم اخلاق(گؤزه ل اخلا قلی)،فرشته گه خاص صفتلری،کرم قیلگوچی،مروت کؤرستیوچی ذات،کیمیا خاصیتلی همّــتدارانسان بؤلگنی شرح ایتیله دی .دولتشاه اؤزاثرینی علیشیرنواییگه بغشلب یازگنینی فخربیلن بیان ایته دی. تذکره نینگ مندرجه قسمیده نوایی باشقه شاعرلرقطاری ته نیشتیریب اؤتیله دی.اثرنینگ بیرینچی طبقه/بابیده نوایی تامانیدن قوردیریلگن بنا وانشاتلرنی ایسگه آلینیب،فردوسی مقبره سی عینــــن، بویوک متفکّر تامانیدن قوردیریلگنی قید قیلینه دی.«تکرة الشعرا»نینگ اوچینــچی طبقه/بابــــیده تورکستانلیک شاعر وعارف رکن الدین قبایی(12-عصر)مقره سی هم اولوغ نوایی تامــــانیدن قوردیریلگنی ائتیب اؤتیله دی.اثرنینگ تؤرتینچی طبقه /بابیده شیخ فرالدین عطارنینگ مزاریی  هم عالیشیرنوایی همّتی بیلن قوردیریلگنی تاکیدلنه دی.شاعرنینگ بونده ی ایزگو إیشلری حرمت وادب بیلن تیلگه آلینه دی. اولوغ نوایی نینگ شخصیتی،علم وکمالی اؤتمیش وکیله جک اؤرته سیده،باغلاوچی کؤپریک وظیفه سینی اؤته یاتگنی«تکرة الشعرا»اثریده کؤرسه تیب بیریله دی.دولتشاه سمرقندی نگاهیده اولوغ نوایی- داناشاعر،سؤزچی ادیب،زیرک عالم،دولت اربابی،تاریخی عابده لرقوروچیسی، علم- فن حامیسی وکامل انسان صفتیده گوده لنه دی. دولتشاه سمرقندی تذکره روحیدن کیلیب چیقیب،نوایی قوردیرگن عابده لرنی عادی گینه ایسگه   آله دی. اصلیده،ایران وخراسانده علیشیر نوایی همّتی وتشبّثی بیلن قوردیریلگن تاریخی عابده لرسانی تؤرت یوزدن آشیب کیته دی. نوایی حقیده گی مفصّلراق معلومات«تکرة الشعرا»نینگ سؤنگـّی بابیده کیلتیریلگندیر. دولتشاه سمرقندی علیشیرنوایی حقیده فارس تیلیده،شونده یازه دی : «...قویاشنی تعریف قیلماق عقل نینگ روش ایمسلیگی،نایاب مشک فضیلتینی یائماق نادانلیک بیلگیسی،بویوک امیرنینگ اولوغوارلیگی مقتاولری نشانه سی ربع مسکونده ترقه لیب،کیزیب یورگندیر.فضیلت وکمالی نینگ اولوغلیگی دبدبه سی عالمگه ترلگن. بوحقده هرنی ائتیلسه،  معلوم نرسه لرنینگ حاصله سیدیر.امّا،قراریوزه سیدن نیم کاسه دیک بوکتابده بویوک امیراحوال وفضیلتلری همده شریف مقام ومرتبه لریدن ایسته لیک صفتیده یازیب قالدیریش واجبدیر.اوشبو دانغی کیتگن امیرنینگ آته سی معظــّم سلطان ابوالقاسم بابر دوری اولوغلریدن بؤلیــــب،ملک مُدبیری ودولت بوتونلیگی إیشانچیگه سزاوار؛چیغتای اولوسی نینگ کتته لریدن ایدی.اوهرقنده ی شرایطده فضیلتلرنی ترک قیلمی،غایت همّت إیله اونگه مشغول بؤلرایدی.(کیچکینه بهادرنینگ)سعادتلی اؤغلی(علیشیر)ایزگولیکلر بیلن زینتله نیب،هدایت نورلریدن پیشانه سی یاریشدی...بو اولوغوارنینگ چیککن زحمتلری ضایع کیتمه دی. اؤشنده ی سلـــــفدن روزگـــــارنینگ نادراؤغلانی دنیاگه کیلدی.بویوک امیراؤزیوکسک منصب مرتبه سیگه قره می،مغفورومذکورپادشاه نینگ دوریده،دایما، فضیلت إیله سعی-حرکتلرقیلیب، فاضل اربابلرصحبتیده بؤلدی،کریم طبع و تؤغری ذهینی بیلن شعرلر یازیش،چنقاقلیک بیلن اثرو معلومات ایشیتماقنی اختیارایتدی یاشلیگیده ذوالسانین بؤلیب ایتیلــــــــدی.تورکـیده فن صاحبی و فارسیده فضل ایگه سی بؤلدی. ومین ملمع طریقیده قؤیده گی شعرنی(نواییگه اتب) یازدیم : تورکی سین کؤروب قیلورلرایردی ترک وتوبه هم، گرتیریک بؤلسه لرایردی لطــــفی بیــــرله کردری. باوجـــــود فـــــارسی درجنـــــــــب شـــعر کاملش، چیست اشعـــــار ظهـــــیر وکیـــست باری انــوری. سؤزشناس وهنرپرور سلطان(ابوالقاسم )بابرپادشاه بواولوغ امیرنینگ زیرک طبعگه آفرینلر دیرایدی واولوغ امیرتورکی وفارسیده یازگن شعرلرنی اؤقیسه،طبع نینگ کوچ-قدرتی وگؤزه ل سؤزلریگه حیرت بیلن قرره دی. بیدریغ لطفیدن بهره مند بؤلیب،خیرلی دعالریگه کمکداشلیک قیلردی...»(فارسیدن إیشانچ ترجمه سی) دولتشاه سؤزیگه دوام ایتیب،اولوغ نوایی نینگ عقل وتفکّریگه قایل قالیب،هرإیککی تیلده قلم تیبره تیب،عجایب اثرلریازگنینی اعتراف ایته دی.شونینگدیک،دولتشاه سمرقندی اؤزی نینگ مشهورتذکره سیده،علیشیرنوایی نینگ خسرو دهلوی قصیده سیگه جوابن، یازگن  73 بیتلی    تحفة الافکار ناملی قصیده سینی کیلتیره دی. نوایی شعریتینی یوکسک بهاله گن سمرقـــندی شاعرنینگ بیرگؤزه ل اؤزبیکچه شعرینی هم کیلتیره دی ونوایی نینگ بدیعی تفکّرینی      آلقیشله یدی. نوایی حقیده گی فکرلرینی دوام ایتتیرگن دولتشاه بویوک نوایی نینگ یه شب تورگن یورتی،شاعرنینگ باشقه لربیلن مناسبتی،اؤز مبلغی حسابیگه آبادانچیلیکـّه إیشلریگه اهمیت بیرگنی کبی مساله لرخصوصیده بتفصیل سؤز یوریته دی. علیشیرنوایی نینگ منه بوغزلی دولتشاه تامانیدن یتوک عشقی شعریت نمونه سی اؤله راق «تذکرة الشعرا» اثریده ثبت قیلینله دی: یارب اول آی حسنــــــــین ایل فهمیغه نا مفـهوم قیل، بؤیله موجود ایتمسه نگ اوّل مینی معـــــــــدوم قیل. بارچه یوزدین بؤیله کیم کؤزومنی محوم ایله دینگ، بارچه کؤزنی اول پریــــــوش یوزیدین محروم قیل. بؤلسه عشقیمده قصوری،کؤنگــــلینی میندین ساووت، عشقیم ارپاک اؤلسه،تاشدیک کؤنگلین آنینگ موم قیل. قـــــیلسه ظلم اول ظالم ایلنی قیلمه غیل،یارب،زبون، چون تظلــّمدور إیشــــــیم،دایم مینی مظــــلوم قـــــیل. تاکؤزوم قوتلوغ یوزیدین اؤزگه ساری توشمـه سون، هرنی کؤرگی،میــــنینگ بختــــــیمغه آنــی شـوم قیل. تاتریک مین عشـــــقی حرفی دور إیچیمده ای رفیق، اؤلسم آنی- یؤق، مزاریم تـــــــــــــــاشیده مرقوم قیل. دیمه کیم،بارمو ایکین مــــــهریم نوایی کؤنگلـــــیده؟ انده سین-سین،بیر تأمّـــــل ایله بـــــــــان معلوم قــیل. تذکره ده دولتشاه سمرقندی قلمی بیلن یازیلگن اؤزبیکچه شعرلراهمیتگه ماللکدیر.نوایی حقیده گی دولتشاه نینگ تیرن ملاحظه ومشاهده لری غایت مهمدیر. نواییک نیترتا صبح محشر ترک خواب ائــلب نوایی اصلیده،اوشبو مقاله گه«نوایـــیدن اوزاقه شـــیش آغریقلری»- دیب سرلوحه قؤیماقچی ایدیم. قره سم یره میز،گزه ک وآغریقــلریمیزسیره بیتمه یاتگن گه اؤخشه یدی.اؤیـــــــلب کؤرسم بیز، علیشیرنوایــینی نه توشیـنیـبمیز،نه اؤرگنیـبمیز،نه حس قیله میزونه- ده،کشف ایته بیــــله میز.همّه آغریق بیرتامان،دهّــا،شاعروبویوک متفکـــّردن أیـــراقله شیش آغریغی بیرتامان ایمسمی؟ نوایی نینگ فقط گینه ایجادینی ایمس،بلکی،اونینگ مزاری اوزره کیلگن ظلم وجفالردن خبریمیزبارمی؟ مطبوعات وانتیرنیت صحیفه لریده کؤرسه تیله یاتگن آچیق مزار(؟)حقیقتن هم علیشیرنوایـــینی کیــمی؟ بوسواللرجدّی تدقیقات طلب مساله لردیر.ادبیّاتیمیزومدنیتیمزتاریخیده نوایی نینگ خاک یاتگن جاینی انیقلــَش واؤنینگ یادینی ابدیلشتیریش اؤته مهم معمّادیر. گپ شونده کی،محمّد زایــیلردوریده واوندن آلدین هم تیموری سلطان وشهزاده لرقبری«دفینه» (کؤمیلگن بائلیک)إیزلش مقصدیده آچیلگن،تالان- تاراج قیلینگن.امیرعبدالرحمان وباشقه اوغان حکمدارلری تمانیدن بوقدوم جاهلراؤقــقه توتیلگن.تاریخی عابده لرنینگ کؤپ قسمی اته ین نوره تیلگن.نادر وظاهرشاه دوریده قیلینگن ویرانگرچیلیکلرگه محمّد گل مهمند نینگ اولشی علیحده مساله!شوسواللرنینگ اؤرته گه آتیلیشیگه عجبله نیش کیره ک ایمس.بومساله لربیکاردنبی کارگه یازیله یاتگنی یؤق. بوندن راپه-راسه 65 أیل بورون إیککینچی جهان اورشی(1944)دوریده،هیتلرفاشیزمی مسکوه بوساخه سیگه یقینله شله یاتگن بیرپئتده،اکادیمک بارتولد وبیرتلیس کبی روس عالملری یرتؤله لرده،قیرغین-برات جهان اوروشگه قره می،علیشرنوایی توغیلرسنه سی نینگ بیش یوزأیلیگینی نشانله شه دیلر. بوواقعه ساویت مطبوعاتیده کینگ یاریتیله دی.اؤشنده،ساویت عالملری وبیرلشگن مللتلرتشکیلاتی قاشیده گی یونسکو اداره سی،بوتبرّک واقعه نی اوغانسان قیراللیگی بیلن اؤرته گه قؤیه دی.شاه زمانیده گی مدنیت إیشلری بؤیئیچه مسئووللر،ائریم عالم و فرهنگیلر،نامیگه  بؤلسه-ده،تولــد مناسبتی بیلن«تدبیر»اؤتکزماقچی بؤلیشه دی. هراتگه باریب اولوغ نوایی مقبره سیگه باش اورسه لر،نی کؤز بیلن کؤریشســــین کی،نوایی مزاریدن نشانه یؤق!! شوندن سؤنگ،هراتلیک فرهنگ سیورلر یاردمیده«یوزنی قیزرتیریش» قیلیب،خواجه کؤرسین مقصدیده،انجیل اریغی یاقه سیده، بیر«گنبد»کؤتره دیلر.انه شوایگه سیز مکان نوایی مقره سی بؤلیب قاله دی(؟). گپ قبرپرستلیکده ایمس،علیشیرنوایی سیز،بوتون جهان ادبیّاتی ومدنیتی غریب ،ناقص وکیمتیک بؤلور ایـــــــدی.اؤز وطنیده نوایی حقی ادا قیلینمس ایکن،اونگه حرمت سیزلیک هم قیلینمسلیگی کیره ک دیمــــاقچیــــمیـــــز. بؤئیمگه تینگ بؤی تاپمه دیم انتیرنیت صحیفه لریده اوغانستان حکومتی تنقیدبارانلردن کیئین علیشیرنوایی مقبره سینی قئته قوریشگه 6000 امریکا داللری مقداریده مبلغ اجره تگن(؟).عجبا،بوقرارهم اؤشه، 1944-إینچی أیلگی واقعه نی ایسلتمیدیمی؟ اؤزبیکستان تامانیدن اجره تیلگن إیککی میلون امرکاداللرینی پوچگه چیقریب،بواقچه(پول)بیلن نوایی مقامیگه مناسب آرامگاه قورش ممکنمی اؤزی؟ کمینه قلمی بیلن نوایی تیــلیدن یازیلگن منه بوکوینچک تؤرتلیکــّه دقتینگیزنی تارتماقچیمیز: گـــوهرایردیم چیقــــقه(1) پولگه ساتتیلر، تــوپراغیـــمنی تؤپـــگه سالیب آتـــدیلر. دردی یؤق اؤغلانلریمــدن ســـؤره نگیز، سـؤزلریم ســیز،اؤزلری اسقـاتــدیلر(2)؟ 1.قاره پول،ارزیمه گن میده پول 2. بیرار نرسه گه یره دیلرمی؟ اؤزلری بوت(بوتون) بؤلدیلرمی؟ اوغانستانده یــَشب کیله یاتگن تورکی قوملر،جمله دن اؤزبیکلرحکومت نینگ بوقرارینی قنده ی قبول قیلدیلرایکن؟ نیگه بوإیش نینگ آلدین آلیش ممکن ایمس؟ نیگه مللتداشلریمزبوتشبــّــثنی اؤز قؤللریگه آلمه یپتیلر؟ نیگه علیشیرنوایی شأنیگه لایق شکوهلی آرامگاه نی قورش نینگ علاجی یؤق؟اینگ کمیده،آدم باشی بـیرداللردن پول جمغریشگه نیمه لرتؤسقینلیک قیله دی؟ اؤزبیکلرنی قؤلی آچیق خلق دئیشه دی ازلدن. بوسؤزلریم تغین قتتیق باتمه سین! بیرکیچه لیک«ضیافت»،«تؤی»وحشملرگه قنچه دن-قنچه پوللرکؤککه ساوریلمه یدی دیئسیزدی ؟اؤتگن إیککی مینگ إینچی یوز أیللیک نینگ تؤقسانینیچی أیللریده،عرب دولتلریدن بویورتمه قیلینیب،کیلیتیریلیب مزارشریفده گی علی(؟) گه نسبت بیرلگن روضه ایشیگیگه اؤیب مهرلنگه اؤن کیلولیک آلتیننی بیرایسلنگ-هه! اؤشه همّتلرنی قـَی شماللراوچیریب کیتتی ایکن؟یاکی بؤلمسه بایلریمزنینگ پولیگه چیچک چیقـــــــــــــــــــــــــقنمی؟

علیشیرنوایــیـــگه نیگه پنجه آره سیدن قره له دی؟ نوایی نینگ آچیق مزاری بوندن یتتی أیل بورون(2003)اؤزبیکستان پارلمانی بویوک متفکّرعلیشیرنوایی نینگ مقره سینی قــَیته قوریش بؤئــیچه إیککی میلیون امریـکا داللری مقداریده مبلغ اجره تگـن ایدی. اؤشنده، اؤزبیکستان پریزدیتنی نینگ علیحده تاپشریغی بیلن مملکتده گی تورلی تشـکیلاتلربوشرفلی إیشگه وظیفه لنتیریلدی.شوندن کیئین جمهوریتده گی تورلی طبقه صنعتکارلر،قوروچی،عالم وتاریخچیلر اولوغ نوایی یاتگن تبرّک توپراغنی اؤن بیشینچی عصرمعمارلیگیگه ماسلب آبادقیلیش وقوریشگه سفربرقیلیندی.إیشنی اعلی درجه ده اداغیگه یتکزیلیشنی إیزچیل کوزه تیب باریش مقصدیده بیرکمسیون هم تشکیل قیلینگن ایدی.حکومت نینگ بوقراری اؤزبیکستان یازووچیلری،عالم وشاعر لری همده کینگ ضیالی قتلم تامانیدن إیسّیق قرشی آلیندی.خامه کی چیزمه لرهم حاضرلندی. رسمیاتدن سؤنگ تیزلیک بیلن إیش باشلندی. بیرگروه عالم ومتخصصلروضعیتنی یقیندن اؤرگنیب قــئیدیلر.إیککی مملکت اؤرته سیده گی بیتیمگه موافق روشده اؤزبیکستاندن إیشچی- قوروچیلر«قــئیده سن تبــرّک توپراق!»- دیه اوغانستانگه سفرگه چیقتدیلر. کمینه «آزادلیک»رادیوسیده ژورنالیست بؤلیب إیشله یاتگن پئیتیمده مذکورموضوع بؤییچه،تیگیشلی اداره وموسسه مسووللری بیلن صحبتله شیب،بیرنیچه بارایشیتتیریشــــلرتیارله گنــــدیم... اؤتگن أیلی اینتیرنیت ترماقلریده یتوک وجانکویرژونالیست ولی محمّد حدید جنابلری تامانیدن یازیلگن«مزار بی گنبد نوایی»(نوایی نینگ آچیق مزاری)نامی آستیده بیرمقاله گه کوزیم توشتی.مقاله نی اؤقیدیم-او،درّآو نوایی نینگ منه بو بیتلری ایسیمگه توشتدی: شاه آلسه داغی قیلسون تاج وتارک، قول آلسه هم انــگه بؤلـسون مبارک. انی سیندورغــان ایلنی قیل شکسته، خجسته کؤرگن ایلگه توت خجسته. یعنی،شعرلریمنی،اثرلریمنی شاه قؤلیگه آلسه باشیگه تاج ائله سین،قول آلماقچی بؤلسه اونگه هم مبارک بؤلسین؛فکر-اندیشه لریمنی سیندیرگن- خوار قیلگن ایلنی سیندیرگین،تبرّک سنه گن خلققه خجسته توتگین(ای معنالرعالمی!)-دیگن ایدی شاعر.نوایی بوشعرلری بیلن اؤز یورتیده اثرلری، فکرواندیشه لری قدرتاپمسلیگینی بشارت قیلیب کیتگندیک گویا. امّا،اولوغ شاعروعالم اثرلریدن آلدین قبری ویران قیلینیشی،خؤرله نیشینی سیره هم اؤیلمه ایکن. خؤب،نیگه نوایی نینگ مزاری بواحوالگه توشیب قالدی؟- سؤالیگه کیلسک.بونگه جوابنی هرات نینگ اؤزیدن اخترماق لازم.انیقراغی،آریایی پرست واوغان قبیله چیلریدن قیدیریش کیره ک. گپ شونده کی،تنیقلی ژورنالست جناب ولی محمّد حدید تیارله گن مقاله ده،بیرویدیـــــــــــو لوحه هم بیریلگندیر.همّه حقیقتلرنی بیزگه انه شو ویدیولوحه آچیب بیره دی. اوشبو لوحه ده اؤزینی ناظم «هروی انجمنی» نینگ اؤرینباسری،دیب تــَنیشتیرگن محمّدناصر تیموری هروی جنابلری بوحقده منه بونده ی حکایه قیله دی:                                   «ایسیمده توریبدی۱۳۷۳.ش(1993م)اؤزبیکستاندن بلند مرتبه لی مهمانلر هراتگه کیلشدی. علیشیر نوایی مقبره سینی قئیته قؤرماقچی ایدیلر.همّه میزنینگ اشتراکیمیزده کمسیون توزیلدی. کمسونده مقبره قیته باشدن قوریلیشی کیره ک،دیدیک.اؤشه زمان حکمدارلری(ربّانی تؤره لری)تؤسقینلیک قیلیشیب،زهرساچیشدی،بهانه تاپه آلمسدن مبلغنی روکج قیلیدیلر،خوفسیزلیکنی بهانه توتدیــــــــــــــــــــــــــــــــــــــــتلر...طالبلروقتیده هرات مصیبتده یـــَشه دی...». بوتیموری اؤزبیکلرنینگ سؤنگگی بؤغینگه منسوب اولادلریدن بؤلمیش بیرضیالی کیشی نینگ اعتراف ایدی.حرمتی ولی محمّد حدید هراتده گی ینه بیر نیچه مسوول شخصلر بیلن هم صحبتلشگن.اؤزینی هرات ولایتی نینگ مدنیت إیشلری ریئسی ،دیب تــَنیشتیرگن نعمت الله سروری شو تؤغریده،منه بوبولرنی ائته دی: «...بوندن آلتی أیل اوّل اؤزبیکستاندن 13کیشی لیک بیرهئیت کیلگن ایدی. هئیــــــتگه«بابرخلق ارا فوندی»رهبری ذاکرجان مشرب اف باشچیلیک قیلرایدی.اولربومسأله حقیده تدقیات إیشلری آلیب باریشدی.اولر قئته قوریشنی آرزو قیلیشدی. بیزاولرگه بوإیش مرکزی دولت(؟) سلاحیتیگه کیره دی،دیدیک.شکوهلی بنا قورماقچی بؤلیب ایسکی مقبره نی بوزدیلر(؟). بیراق،بواولرنینگ إیشلری هرات مکتبی معمارچیلیگی گه ماس توشمسدی(؟). بونگه مدنیت وزیرلیگی همده یونسکو(؟)تشکیلاتی موافقت قیلمه دی.اؤزبیکستانلیک دؤستلریمیز،خوفسیز لیکنی دلیل کیلتیریب إیشنی چیله تشلب کیتدیلر...!».صحبت نینگ عمومی نقطه لری انه شولر ایدی.مذکورصحبتدن إیککی نرسه کیشی نینگ دقتینی اؤزیگه تارتمی قؤیمَدی. بیرینچیسی- اؤزبیکستانلیکلرقورماقچی بؤلگن مقبره«هرات معمارچیلیگی مکتبیگه ماس کیلمسلیگی»مسله سدیر. شواؤرینده هرات مدنیت إیشلری بؤییچه مسوول جناب نعمت الله سروریگه سوال بیره میز. خؤش،هرات معمارچیلیگی مکتبنی کیملر یره تگن؟ تیموری اؤزبیکلرنینگ صنعتی،عقل وذکاوتی سیگمه گنمی بومعمارچیلیککه؟ شرق اویغانیش دوری نینگ بیشیگینی تیره تگنلرکیملربؤلگن ایـــــــــــــــــــــــدی؟ بو وباشقه سواللرنینگ جوابی انیق. بواولکن مئنی یادگارلیکلرنی تیموری-اؤزبیکلریره تگندیر. اؤشه صنعت،اؤشه علم -معرفت هراتده سؤنگن بؤلسه –ده، اؤزبیکستانده همان گورکیره ب رواجله نیب کلماقده.اؤشه قؤلی گل اؤزبیک اوسته- معمارلری قوریب کیلماقده لر. اؤزبیکستانده مستقللیک دوریده،کؤزنی قمشتیرگودیک قیلیب قوریلگن بنالر،یوزلب قئته قوریلگن مقبره،مسجد وباشقه تاریخی تبرّک قدمجارنی بیلرمیکن اوغان عملدارلری؟ انه شو اوسته صنعتکارلرقؤلی بیلن یره تیلگن عابده لردن اؤن بیشینچی عصرنفسی اوف اوریب توریبدی-کو!. اگراؤزبیکستانلیکلر قورسه تخمین منه بونده قیلیب قورارایدیلر. «هرات معمارچیلیگی مکتبیگه ماس کیلمیدی(؟)»نی بهانه توته یاتگنلرسؤزلریده،ینه بیرتاریخی حقیقت یاتیبدی.اوهم بؤلسه تورکی خلقلرنی صحنه دن سوریب چیقریش وبو یورتده گی مدنیتنی ته گیگه سووقوئیب قوریتیشدیر. معلومکی،اوغانستانده گی تاریخی عابده لرنینگ 90%نی تورکی خلقلرحکمرانلیگی دوریده قوریلگن عابده لرتشکیل بیره دی.اولر300 أیلدیرکی     ایاوسیز ویران قیلمناقده. بیزنینگ چه،نوایی مقبره سینی اؤزبیکستان قوریشگه قرشیلیک بیلدیریش نینگ آستیده انه شو مدّعا توریبــــــــــــــــــــــدی. کیلینگ،صحبتده ســَیره گن بوعملدارنینگ ائتگنی تؤغری بؤلسن،دیئلیک.هرات معمارچیلیگی مکتبیگه ماس بؤلگمه گن نوایی مقره سی هراتده قدراستله سه، نیمه سی یامان؟ اونده نیمه لر یوتقزیلگن بؤلرایدی؟ جوابی ایسه هیچ نرسه! عکسینچه،اوروشدن باش کؤتره المه گن،جزیره بیریورتده آبادانچیلیک بؤلردی.فرهنگ ومدنیتلر رنگ- مه رنگلیگیگه ایریشیلگن بؤلورایدی.اینگ مهمی آریایی پرستلر،اوغان قبیله چیلری، تورکی خلقلرجمله دن ،اؤزبیکلربومملکتده جانله نیشیدن قؤرقه دیلر.اولرحقیقــتدن هیمیقه دیلر. إیککینچی مساله- اوهم بؤلسه مرکزی حکومت ویونسکونینگ کیلیشمسلیگی مساله سیدیر. مرکزی حکومت نینگ قرشیلیگی سببلری کوندیک عیان. بیراق یونسکو نینگ قرشیلیگی دیئیش(؟)اخماقلیک،تیلبه لیکدن باشقه نرسه ایمس. یونسکوهیچ قچان قوریلیش،آبادنگرچیلیکــّه قرشی بؤلمه گن وبؤلمیدی هم. یونسکوقرشیلیک قیلسه آچارلیک،ویرانگرچیلیک،اوروش ودربدرلیککه قرشی چیقه دی.دیمک بوهم یؤقاریده تیلگه آلگنیمیز گروهلرنینگ حیله - نیرنگلریدن باشقه نرسه ایمس. بولرنینگ برچه سیگه علیشیرنوایی نینگ ائتیب قؤیگن چرایلی جوابی باردیر. شه که یاد مرگ نارد زوست ویرانی ملک، خــُسرو بی عاقبت خُسر ِبلاد و کشور است. هه،بیرکونی باریب زوالگه یوزتوتشینی توشینیب یتمه گن شاه،عاقبتسیزخسرو(حکمدار) مملکت نینگ باشیگه تورگن- بیتگن بلادیر،دیئیدی اولوغ شاعر.علیشیرنوایی نینگ مقبره سی وقالگن برچه تورکی قدریتلرنینگ توگــَب باریشینی احمشاه ابدالی،دؤست محمّد،عبدالرحمن، امیرشیرعلی،حبیب الله،امان الله،نادر،ظاهرشاه...ربّانی وکرزی دن سؤره ش کیره ک. اؤزبیکستان نینگ بی غرض یاردمی ایمس،بلکی،قبیله چیلیک،آریایی گرچیلیک ودینی عقیده پرستلیک -هیچ قپان اوغانستانگه تینچلیک بیرمیدی.تورکی خلقلرجمله دن اؤزبیکلریمیز،ائنیقسه سوادلی ضیالیلرنینگ ساووق قانلیگی،بیغملیگی بونده ی مساله لرده یره اوستیگه گزه ک    بؤلیب توشماقده.سیزنیمه دیب اؤیلی سیز؟

نوایی نینگ بدیعی تفکّری