User:Binodini pradhan

दलशिक्षणपद्धतिः अस्माकं शक्तिनां विकासार्थं चेतनापूर्वकं कृतं कार्यं कः अपि प्रयाश वा भवितुमर्हति इति शिक्षा । छात्राध्यपकयोः मध्ये कक्षायां प्रचलितायाः क्रियायाः नाम भवति शिक्षणम् । शिक्षणं तादृशी एका गतिशीलप्रक्रिया,यस्याः सम्बन्धः समाजेन सह सुमहान् वर्त्तते । समाजस्य परिवर्तनेन सह शिक्षायाः विभिन्नांशानाम् अपि परिवर्तनं जायमानं विद्यते । यथा मानवः स्वकार्यम् अल्पपरिश्रमेण,स्वल्पसमये सफलतया सम्पादयितुं बहून् नवीन प्रविधीन् अन्वेषयति,तथैव शिक्षण क्षेत्रेः अपि स्वक्षमतायाः कौशलस्य च अधिकम् उपयोगं कर्तुं शक्नोति । शिक्षणस्य एतेषु प्रविधिषु दलशिक्षणमन्यतमम् । दलशिक्षणं शैक्षणिक संङ्घटनस्य तादृशमेकं रूपं,यत्र कक्षायाम् एकस्य शिक्षकस्य स्थाने विभिन्नविषयविशेषज्ञाः शिक्षकाः तदीयसहायकाः च भवन्ति । एते सर्वे सम्भूय प्रभावपूर्ण रूपेण शिक्षणकार्यं कुर्वन्ति । दलशिक्षणस्य नामान्तरं समुहशिक्षणं,सहकारिताशिक्षणम् इति च वर्त्तते । 	दलशिक्षणस्यार्थः शिक्षणव्यवहार संशोधनप्रविधिषु दलशिक्षणस्य स्थानम् अतीव गुरूत्वपूर्णं वर्त्तते । न तु इदानीन्तनसमाजे अपि तु बहुप्राचीनकालात् अस्य विधेः प्रयोग अभवत् । अस्माकं भारतवर्षे गुरूकुलशिक्षणप्रणालीम् अस्य विधेः प्रयोगः संजातः । वैदिकशिक्षायां कक्षानायकपद्धतेः प्रचलनमासीत् । तस्मात् दलशिक्षणस्य आविर्भावः अभवत् । अत्र शब्दद्वयं अस्ति । एकं तु दलम् अपरं तु शिक्षणम् । अर्थात् दलस्य समुहस्य वा शिक्षणं अतः अस्य अपर नमः अस्ति समुहशिक्षणम् । शिक्षणे अस्मिन् एकस्मिन् समये एकस्यां कक्षायाम् एकाधिकाध्यापकाः परस्परसाहाय्यं नीत्वा कमपि विषयं स्वीकृत्य छात्रेभ्यः अध्यापयन्ति । एते शिक्षकाः स्वविषयेषु निपुणाः,शिक्षणकलायां दक्षाश्च भवन्ति । शिक्षकेषु एकः शिक्षकगणस्य प्रमुखः भवति,यश्च सम्पूर्ण व्यवस्थां संञ्चालयति,अन्ये च शिक्षकाः तस्य निर्देशने कार्यं कुर्वन्ति । प्रमुखत्वेन स शिक्षकः एवात्र चीखते,यस्मिन् शिक्षके शिक्षकीयक्षमता,पाठ्यविषये विशेष योग्यता,शिक्षणं सुसङ्घटितं कर्तुं कला,शिक्षार्थिनां व्यवहारम् अवगत्य मूल्यांकन कर्तुं क्षमता,उत्तरदायित्वनिर्वहणाय योग्यता इत्यादयः गुणाः भवन्ति । अस्मिन् शिक्षणप्रविधौ शिक्षकाः परस्पर सहयोगस्य आधारेण शिक्षणं कुर्वन्ति । अत एव केचन शिक्षाविदः एतत् “सहकारिता शिक्षणम्” इति वदन्ति । 	दलशिक्षणस्य परिभाषा 1.हरिद्वारमहोदयः अभिप्रैति-“ दलशिक्षणं शिक्षणसंरचनायाः एकं व्यवस्थित रूपं, यत्र द्वौ,द्वयधिकाः वा शिक्षकाः परस्परसहयोगेन कञ्चन छात्रसमुहं कञ्चित् विषयविशेषम् अध्यापयन्ति ” इति । 2 .डेविड् वारविकवर्यः मतानुसारम्-“ दलशिक्षणं शिक्षणव्यवस्थायाः एकं स्वरूपं भवति,यत्र अनेकशिक्षकाः स्वस्त्रोतांसि,अभिरूचीः दक्षताश्च एकत्री कुर्वन्ति ।छात्राणाम् आवश्यकतायाः अनुसारं शिक्षकाणाम् एकः गणः प्रस्तूयते । स च गणः विद्यालयस्य सौविध्यानां समुचित उपयोगं कुर्वन्ति । 	दलशिक्षणस्य वैशिष्ट्यम् दलशिक्षणे अध्यापकः स्वयोग्यतां कौशलं च प्रदर्शयितुं पूर्णावसरं प्राप्नुवन्ति । एवमेव छात्रैः अपि स्वशिक्षकाणां विशिष्ठयोग्यतायाः लाभः प्राप्यते । शिक्षणे अस्मिन् एकत्र स्वक्षमतायाः कौशलस्य च उपयोगं कर्तुं शिक्षकेभ्यः अवसरः उपलभ्यते,अन्यत्र छात्राणां जिज्ञासा अपि परिपूर्णा सन्तुष्टा च भवति । छात्राणां मनसि ये सन्देहः उत्पन्नाः भवन्ति, तेषां समाधानमपि शिक्षणे अस्मिन् सञ्जायते यतो हि पाठ्यविषयं ते एव अध्यापकाः पाठयन्ति,ये स्वक्षेत्रे निपुणाः भवन्ति । एवं रीत्या दलशिक्षणेन शिक्षणक्षेत्रे समीकरणं परिवर्तनं च सम्पादयितुं शक्यते । शिक्षाविद्भिः दलशिक्षणस्य प्रदत्तानां केषाञ्चन वैशिष्ट्यनाम् उल्लेखः अत्र क्रियते ।तद्यथा- 1.दलशिक्षणे छात्राः एकविधसमस्यानां सम्मुखिनाः भवन्ति ।अतः तत् समाधाने सौविध्यं भवति । 2.अध्यापकेषु सहयोगकारणतः ते छात्राणां दोषान् अवगत्य तान् दोषान् निराकर्तुमर्हन्ति । 3.अस्मिन् शिक्षणे विषयस्य स्पष्टीकरणार्थं दृश्यश्रव्योपकरणानाम् उपयोगः अपि क्रियते । 4.अधिगमप्रक्रियायाः गुणवत्तासंवर्धनम् एतस्य शिक्षणस्य मुख्योद्येश्यम् । 5.शिक्षणे अस्मिन् विद्यालयस्य छात्राणाम् आवश्यकतायाः अनुसारम् उपलब्धसाधनेषु विशेषावधानं प्रदीयते ।