User:BisratAbia/sandbox

The battle of Araket, Gurage, Ethiopia. አበጋዝ ዳርሳሞ የኬሮ - የአረቅጥ ጦርነት - ጉራጌ- ኢትዮጵያ

በ1867 ዓ.ም የሚኒሊክ ጦር በራስ ጎበና ዳጬ አዝማችነት የመጀመሪያውን ጦርነት ሶዶ ጉራጌ ላይ አካሒዶ በድል ተመለሰ ነገር ግን ከ2 አመታት በኋላ ማለትም በ1869 አ/ም በሚኒሊክ የተመራው ታላቅ የሸዋ ጦር በአበጋዝ ዳርሳሞ አዝማችነት የተከላከለው የጉራጌ ጦርን ማሸነፍ አልቻለም ነበር፡፡

ሚኒሊክ አጼ ዬሀንስን በማሸነፍ ከፍተኛ የፖለቲካ ስልጣን የመጨበጥ ምኞታቸውን ዕውን ለማድረግ የዓጼ ዮሀንስን ሃይል በትጥቅና በተዋጊ የሰው ሀይል መስተካከል ስለነበረባቸው ይህንኑ ህልማቸውን ዕውን ለማድረግ ቁልፍ የሆኑ ክልሎችን የመቆጣጠር አማራጭን ተጠቅመዋል፡፡ በመሆኑም ይህን ለማሳካት የሚያስችሉ አስፈላጊ አካባቢዎችን ማለትም የደቡብ ምዕራብ ኢትዮጲያና ከሰባት ቤት ጉራጌ የሚመጡ ሸቀጦች ልውውጥ ይካሄድ የነበረበትን የቀቤና ገበያ መቆጣጠር ካለው ኢኮኖሚያዊና የሰው ሃይል ጠቀሜታ አንጻር እንደ አማራጭ ከያዟቸው መካከል ነበሩ፡፡ ወዲያውም የአህመድ ግራኝ ጦርነት ካስከተለው ጥፋት ለማሸሽ በወቅቱ ከፍተኛ ዋጋ የነበራቸው የቤተ-ክርስቲያን ቅርሶች በደቡብ ጉራጌ በኩል ዝዋይ ሃይቅ ውስጥ ተደበቆ ስለነበረ ይህንን ሃብት የግል የማድረግ አላማን ለማሳካት በዝዋይ ሃይቅ አካባቢ የነበሩትን የጉራጌ ግዛቶችን ማስገበር ወደ መንበረ- ስልጣን የሚያደርጉትን ጉዞ የሚያፋጥን መስሎ ስለታያቸው እንደነበረ የተለያዩ የታሪክ ፀሀፍት ይጠቅሳሉ፡፡ የጉራጌ ህዝብ የዓጼ ሚኒሊክን የግዛት ማስፋት ዘመቻን በመቃወም ለአስራ አራት አመታት መፋለሙን መዛግብቶች ቢገልጹም የጥንት ታሪክ አዋቂ አዛውንቶች ደግሞ የጉራጌ ህዝብ ከንጉሱ ጋር ትግል ያካሄደው ከ20 ዓመታት በላይ እንደሆነ በአጽንኦት ይናገራሉ፡፡ የጉራጌ ህዝብ ከረጅም ዘመናት በፊት በነገስታት -ዜና መዋዕል ውስጥ ከገባር ግዛቶች አንዱ እንደነበረ ቢጠቀስም ጉራጌ የራሱ ግዛትና አስተዳደርን ለመሸራረፍ የመጣን ሃይል በፀጋ የተቀበለበት ጊዜ እንዳልነበረምእንዲሁ ፡፡

ጉራጌ የሃይል አገዛዝን በመቃወም በጀግንነት ያካሄደውን ትግል እ.ኤ.አ ከ(1628-48) ቄስ ፌራንዴዝ በመጽሐፋቸው ላይ የገለጹትን ዊሊያም ሻክ እንደሚከተለው ገልጾታል፡፡ ‹‹ የንጉስ ሱስንዮስን ትዕዛዝ አሻረኝ ያሉ በፈረስ ላይ ሆነው በቀስት የሚዋጉ ጉራጌ ተብለው የሚጠሩ ህዝቦች ናቸው ›› ….ይህ አባባል የጉራጌ ህዝብ የረዥምና የቅርብ ጊዜ ታሪክ ለነገስታት የመገዛት ፍላጎት እንዳልነበረው የሚያስገነዝብ ሲሆን የዓጼ ሚኒሊክ አስተዳደርም የጉራጌን ህዝብ ሙሉ በሙሉ ከመቆጣጠሩ በፊት ቀደም ባለው ጊዜም ብልህ አለቃን ከመካከሉ መርጦ እራሱን በራሱ ሲያስተዳድር መቆየቱን ያመላክታል ፡፡ የጉራጌ ህዝብ የተጋድሎ ታሪክን መነሻ በማድረግ ከላይ ለመግለጽ በሞከርኩት ቁንጽል ታሪክ ውስጥ ለዘመናት ያልተዘመረላቸው የጦር ሰው ታላቅ ጀግንነታዊ አሻራ ይገኛል፡፡ እኝህ ጀግና በጉራጌ ብሄረሰብ ውስጥ ጉመር ወረዳ አሰለጫ ተብሎ ከሚጠራ መንደር የተገኙ ናቸው፡፡…አበጋዝ ዳርሳሞ የኬሮ ፡፡ ታላቁ የጦር ሰው አበጋዝ ዳርሳሞ ኬሮ በተለያዩ ወቅቶች መክተው የመለሷቸውን የሸዋ ጦር ሰራዊት ታሪካዊ ተጋድሎን ለመዘከር የነበረኝን ፍላጎት መነሻ በማድረግ እርሳቸውን በቅርብ የሚያውቁ ታሪክ አዋቂ ከሆኑ የአገር ሽማግሌዎች ጋር ባደረግሁት ቃለመጠይቅ እዚህም እዚያም የተነሱ ተመሳሳይ መልክ ያላቸው ነገር ግን የዚህን እውነተኛ የተጋድሎ ታሪክ ተዓማኒነት የማያደበዝዙ አፈ-ታሪክ መሳይ ወጎችን የቀራረምኩ ቢሆንም ባንጻሩ ደግሞ በጉራጌ ህዝብ የተጋድሎ ታሪክና በአበጋዝ ዳርሰሞ ኬሮ አንጸባራቂ የጀግንነት ታሪክ ላይ ሚዛን የደፋ ኢ- ተአማኒነት እንዳይከሰት ብርቱ ጥንቃቄ በማድረግና ከጉራጌ ህዝብ የተጋድሎ ታሪክ መዛግባታዊ ሰነድ መሰረታዊ ጥናት ጋር በማይጣረስ መልኩ አንዳንድ ወጎችን እነደወረደ ለማስቀመጥ ሞክሬያለሁ…. በመተም ባነም ሶሬሳ፤ቲዩጂ ዳርሳሞ በሳ በዳቁነ አጀብ ተረሳም፤ ሚኒሊክ ከናም በግስግሳ ሽኩሽኩየ ሟርድ ተጓሳ፤ያረቅጥ ደንበር ወቀሳ ..............ፏር ተፏር ቦጠቄ ኔሳ አበጋዝ ደርሳሞ ዮንደ ሰሜ ተጊነ ነሳ በሞተ ጋሞ ጭን ሰብ ይትረሳ፤፤ አጤ ሚኒሊክ ያበጋዝ ዳርሳሞ ፈጠመም ጎሳን ……….ወሰደም ክርስትና ባንኮበር ነሳን!!

አጼ ሚኒሊክ የጉራጌ ህዝብ ክልልን በግዛቱ የመቆጣጠር ምኞቱን እውን ለማድረግ የመጀመሪያውን ጦር በ1867 ዓ.ም በራስ ጎበና ዳጨ አዝማችነት ወደ ጉራጌ ላከ፡፡ እራስ ጎበና በሶዶ ጉራጌ ባደረገው ጦርነት እድል ከርሱ ጋር ሆነችና በድል ተመለሰ፡፡ ሆኖም በ1869 ዓ.ም በንጉስ ሚኒሊክ አዝማችነት ጦርነት የከፈተው ታላቁ የሸዋ ሰራዊት በየ አካባቢው በነ አበጋዝ ዳርሳሞ በተመራው የጉራጌ ጦር ተሸንፎ መመለሱን በጉራጌ ትውፊት ተመዝግቧል፡፡ ከዚህም ባሻገር በተለያዩ ወቅቶች ዋና ዋና የሸዋ ጦር መሪዎች ወደ ጉራጌ ሀገር ዘምተዋል፡፡ ከነዚህም መካከል እራስ ወልዴ አሻግሬ ፤ደጃዝማች ገርማሜ ወልደሐዋርያት፤ ደጃዝማች በሻህ አቦይ፤ ፊት አውራሪ ገራዶ ጎበና ፤ፊት አውራሪ ሀብተ ጊዮርጊስ ዲነግዴ፤ ራስ ጎበና ዳጩ፤ ደጃዝማች መሸሻ ሰይፉ፤ ራስ ሙሉጌታ እና ሌሎችም እንደነበሩ ከታሪክ መዛግባት አካለ ገጽ ላይ ሰፍሯል፡፡ …. ጣኔ ጣኔ ፈትን ፈቴ ፈቴ በድን ምርጥ ያበጋዝ ዳርሳሞ ፈርን…. ከራስ ጎበና ዳጩ በኋላ የተላከው ራስ ወልዴ አሻግሬ በነ አበጋዝ ዳርሳሞ ኬሮ ጦር የሽንፈት ምሱን ቀምሶ ሲመለስ ራስ ወልዴ አንዲት የጉራጌ ጦረኛ ሴትን ማርኮ ነበር…ያቺ ሴት ከሚኒሊክ ቤተ-መንግስት ጓሮ ወፍጮ በመፍጨት ላይ ሳለች የአዝማቿን ያበጋዝ ዳርሰሞን ገድል የሚያወሳ ቅኔ -መወድስ ታንጎራጉር ነበር፡፡ ጣኔ ጣኔ ፈትን ፈቴ ፈቴ በድን ምርጥ ያበጋዝ ዳርሰሞ ፈርን … ይሄኔ አጼ ሚኒሊክ….‹‹ ልጅቱ ምን ትላለች ›› ብለው ሲጠይቁ ተጭኖ ተጭኖ ተራገፈ ተፈጭቶ ተፈጭቶ ተበላ አበጋዝ ዳርሳሞ የሚሉት ሰውዬ ተፈራ…፡፡ በማለት እያወደሰች እንደሆነ በአስተርጓሚ ተነገራቸው፡፡ በተለያዩ ወቅቶች በተካሄዱ ውጊያዎች አበጋዝ ዳርሳሞ የተባሉ ሰው የፈጸሟቸውን የጀግንነት ገድል ሲተረክላቸው የቆዩት አጼ ሚኒሊክ ይህንን ሰው በራሳቸው እጅ

ለመማረክና ወዲያውም በሰራዊቱ ላይ ጠንካራ ክንዳቸውን አሳርፈው ጀግናም ቢሆን በጀግና እንዴት እንደሚማረክ ለማሳየት ከአማካሪያቸው ገርማሜ ጋር ባደረጉት ምክር ተጣድፈው ምታ ነጋሪት ክተት ሰራዊት በማለት ሰራዊት ከትተውና ነጋሪት አስጎስመው ወደ ጉራጌ ምድር በተለይም ወደ ቸሃና ጉመር አካባቢ አቀኑ…፡፡ ሆነም……. አጼ ሚኒሊክና ሰራዊታቸው በዘቢደር ተራራ በኩል እየተመሙ በመምጣት ላይ ሳሉ ጉመር ነው በሚል መንገድ ላይ ተኩስ በመክፈት ያገኟቸውን ቤቶች ሲያቃጥሉና ሲፎክሩ ከቆዩ በሀላ ጉመር አለመሆኑ ሲነገራቸው ተኩሱንና ጥፋቱን አቆሙ፡፡ …ከዘቢዳር አካባቢ የተመመው ያጼ ሚኒሊክ ጦር መጌቻ ላይ ሲደርስ በወቅቱ በአካባቢው በተፈጠረ ሀይለኛ የጉም ግርዶሽ አደናጋሪነት መንገድ ስቶ ወደ እነሞርና ኤነር ዘናበነር ወደ ተባለ ስፍራ አቀና፡፡ ንጉሱና ሰራዊቱ በወቅቱ መንገድ መሳታቸው ቢነገራቸውም በድጋሚ ወደ እነሞር የሚያደርሰውን አቅጣጫ ይዘው በመጓዝ ላይ ሳሉ በወቅቱ ከቸሃ ጋር የተጣሉ ኢማም ሲዲ የተባሉ ሰው መናጎቻ እሚባል ቦታ ላይ መለሷቸውና የእግር አንገት ቸሃ ዳቁና መንገድን አመለከቷቸው፡፡ አጼ ሚኒሊክም ዳቁና ከፍታው ላይ እንደደረሱ ስፍራው ከጉራጌ ህዝብ ጋር ለሚያደርጉት ጦርነት ምቹና /ገዥ መሬት /አድርገው ስለመረጡት ከከፍታ ማማው ላይ ድንኳናቸውን ጣሉ፡፡ እነሆ ታላቁ ጦርነት ተጀመረ…፡፡ በመጀመሪያ የመጣው ያጼ ሚኒሊክ ጦር ራስ መሸሻ ሲሆን የመሸሻን ሽንፈት ሚኒሊክ በሰሙ ጊዜ ለሁለተኛ ዙር ፍልሚያ ራስ ውርጆን ላኩ፡፡ ሆኖም በተለያዩ ጦርነቶች ላይ ታላላቅ ገድሎችን በመፈጸም ከባድ የጦርነት ልምድ ባካበቱት የጉራጌ ጦር አዝማች አበጋዝ ዳርሳሞ መሪነት የሚፋለሙ የጉመር የጌታ የቸሃና የሌሎች ቤተ-ጉራጌ ጀግኖች የውጊያ የበላይነት ስላየለ ራስ ውርጆ የራስ መሸሻ ተመሳሳይ ዕጣ ደረሰውና የሽንፈት ጸሊም ካባን እንደደረበ ወደ ንጉሱ ጦር አፈገፈገ ፡፡ አጼው ሠራዊቶቻቸው ሲደመሰሱና ከፊሎቹም ሲማረኩ ከኖሩበት ከፍታ /ማማ/ ላይ ሆነው በአቅራቢ መነጽር ሲከታተሉ ቆዩና የኋላ ደጀን ሰራዊት በተጨማሪ ቢልኩም የጉራጌ ጦረኞች የጥቃት ክንድን ሊቋቋሙና ሊመክቱ አልቻሉምና መራራውን የሽንፈት ፅዋ ዳግም ተጋቱ ፡፡

….አሁን ለ3ኛው ዙር ጦርነት የራስ ጎበና ጦር ተላከ፡፡

ራስ ጎበና ዳጩ ወደ ጉመር በአጼ ሚኒሊክ ታዝዘው ሲመጡ ለ ሶስት ሴት ልጆቻቸው አንድ ጥያቄ ጠይቀው ነበር ይባላል፡፡ ሴት ልጆቻቸውንም ጠርተው… “ …እስኪ እኔ ብመለስ ተመለስኩ፤ ብሞት ግን ምን ብላችሁ ታለቅሳላችሁ?” ብለው በጠየቁ ጊዜ አንደኛዋ ሴት ልጃቸው ስለ ጀግንነታቸው አወድሳ ነገረቻቸው፤ ሁለተኛይቱም ይህንኑ ደገመችላቸው ሶስተኛይቱ ግን..

“ አባቴ ጎበና ዳጬ፣ አባቴ ጎበና ዳጬ ሰው ከሞተ በኋላ የለውም ወዳጅ…፡፡” በማለት መለሰችላቸው ያን ጊዜም ራስ ጎበና…

“ በይ ልቅሶዬን አንቺ ብቻ አልቅሺ፤ሌሎች ግን የእኔን ለቅሶ አላለቀሱም! “ ብለው ዘመቱ ይባላል ፡፡ በርግጥም ለ3ኛ ዙር በራስ ጎበና የተመራው ጦር በጉራጌ ተሸንፎ ተመለሰ፡፡

ሆነም…….፡፡ አጼ ሚኒሊክ ዳቁና ላይ ተቀምጠው ታላቁን ጦርነት መሩት፡፡ በወቅቱ ዳቁና ኧግር አንገት ቸሀ በመባል ይጠራል፡፡ ውግያው ሲጀመር የጉራጌ ጦር እየተዳከመ ስለሄደ የማፈግፈግ አስትራቴጂን ተጠቅሞ ወደ ደንበር አፈገፈገ ደንበር በወቅቱ ሜዳማ ስፍራ ነበር ደንበር ላይ በተካሄደው ታላቅ ውግያ የሚኒሊክ ጦር ተሸነፈ ይሄኔ ወደ ዳቁና ማፈግፈግ ሲጀምር ጀግናው ዳርሳሞ በቀየሰው የከበባ እስትራቴጂ መሰረት ሰራዊቱ የሚኒሊክን ጦር ከብቦ ወደ አረቅጥ ይነዳው ጀመረ፡፡ የሚኒሊክ ጦር እየተዋጋ አረቅጥን አልፎ ዌራ ወንዝን ተሻግሮ ከአበሱጃ እንደገና ወደ አረቅጥ ሲመለስና የአረቅጥን ኮረብታማ ስፍራ ሲወጣ በግራና በቀኝ በኩል አድፍጦ ሲጠባበቅ የነበረው

ከፊሉ የአበጋዝ ዳርሳሞ ሰራዊት ከፍተኛ ጥቃት አደረሰበት፡፡ ከዚያም አረቅጥ ላይ ከተረፈውና በአጼ ሚኒሊክ ከተላከው ተጨማሪ ሠራዊት ጋር የጨበጣ ውጊያ ተፋፋመ በዚህ ወቅት በአካባቢው ይኖሩ የነበሩ የጉመር ቤተ-ጉራጌዎች ወጣት ሽማግሌ ወንድ፣ ሴት፣ ሣይቀር በነቂስ ወጥቶ ተፋለመ፡፡ ሴቶቹ የቆጮ መቁረጫ (ሰንዳ) በመጠቀም እጅግ በጣም የሚየስደንቅ የጀግንነት ሙያ ፈጽመዋል ፡፡ የጉራጌ ጦረኞች የተሸነፈውን የሸዋ ሰራዊት በማባረር ላይ ሣሉ እንደገና ተጠናክሮ ከመጣው የሚኒሊክ ሰራዊት ሀይል ጋር ደንበር የኩራ ላይ ጦርነት ቢደረግም ውግያው ከአጭር ጊዜ በላይ የቆየ አልነበረም ፡፡ በመሆኑም የተሸነፉ ጥቂት የሸዋ ሰራዊቶች ብቻ ንጉስ ሚኒሊክ ወደ ሰፈሩበት ዳቁና ድረስ ሸሽተው ገቡ፡፡ ይሁን እንጂ በጦርነት ወቅት ያለቀው የጉራጌ ሰራዊት በተለይም የጉመር ሰራዊት ቀላል የሚባል ቁጥር እንዳልነበረ ይነገራል አረቅጥ ላይ የተደረገውን አስከፊ ጦርነት በማስመልከት ዶ.ር ላጲሶ ጌ/ዴሌቦ የሚከተለውን ጽፈዋል፡፡ “….ብዙ ጦር አስከትለው ወደ ጉራጌ ዘመቱ በጥቅምጥ 21 ቀን የንጉሱ ሰራዊት አለቀ፡፡ አለቃ ዘነበ የሚባል አዋቂ ፤መጽሐፈ-ጨዋታን የደረሰ የዛኑ እለት ሞተ፡፡ ብዙ መኳንንቶች ሞቱ፡፡ የቸሀ የጉመር ሌሎችም ጉራጌዎች ብዙውን ሰራዊት ማርከው ወደ ከምባታና ወላሞ ሸጡ፡፡ከንጉሱ ጋር ከዘመቻ የተመለሰው ከሶስት አንድ አጅ ብቻ ነው በዚያም ጊዜ በሸዋ ያልተለቀሰበት ቤት አልተገኝም፡፡ ንጉሱ በሃዘን ተመልሰው ሊቺ ገቡ”

አጼ ሚኒሊክ ከዳቁና ከፍታ ላይ ሆነው በአቅራቢያ መነጽራቸው ውግያውን በሚመለከቱበት ጊዜ አንድ ጎበዝ የጦር ገበሬ ከሁሉ አቅጣጫ ብቅ እያለ እዚህም እዚያም እየተወረወረ ሰራዊታቸውን ሲቆላ ፣ሲያርበደብድ ፣ሲመክት ተመለከቱና… “ያ! ክንዱ ላይ እጢ ያለበት ሰው ማን ነው? “ ብለው ጠየቁ አበጋዝ ደርሳሞ ክንዳቸው ላይ በጉራጌ ብሔረሰብ ዘንድ ሽራ ተባሎ የሚጠራ ዕጢ ነበረባቸው፡፡ “እሱማ የጦር አበጋዙ ዳርሳሞ ነው ተብሎ ተነገራቸው ጀግና ምን ጠላት ቢሆን ይከባበራልና አጼ ሚኒሊክ አበጋዝ ዳርሳሞን ከልብ አደነቋቸው፡፡ በኋላም አማካሪያቸው ገርማሜ “ንጉስ ሆይ ጉመር ብቻውን ይህን ያህል የመከተንና የ3 አበጋዞችን ጦር ያርበደበደው መላው ጉራጌ ቢነሳብን ደግሞ ማምለጫ አናገኝምና በጊዜ ብንመለስ ይሻላል፡፡››

ስላሏቸው አጼ ሚኒሊክ በሌሊት ድንኳናቸውን ጠቅልለው ከዳቁና ወደ አንኮበር ቤተ-መንግስታቸው ተመለሱ …፡፡ “የአበጋዝ ዳርሴ ወዳጅ የሚሆን ማን አለ ጀግና ነች እንደርሷ ያለ ጀግና ላጠፋት ስለማልፈልግ ይዞ የሚያመጣልኝ ሰው ማን አለ? ብለው ጠየቁ፡፡ አጼ ሚኒሊክ ዳርሳሞ አንኮበር ድረስ እንዲሄዱላቸው የፈለጉት ዳርሳሞን ለማጥፋት ካለመፈለግና በጀግንነታቸው ስላደነቋቸው ብቻ ሳይሆን ያለቀባቸውን ሠራዊት በማመዛዘን የጦርነቱ ውጤት ዝነኝነታቸውን የቀነሰ የፖለቲካና የሀይል አሰላለፋቸውን ያፍረከረከና አላማቸውን ያቀጨጨ በመሆኑ ሰራዊታቸው ዳግም ተመሳሳይ ዕጣ እንዳይገጥመው ስለሰጉና የሚያስከትለውን ወታደራና ፖለቲካዊ ኪሳራ ግምት ውስጥ ስላስገቡም ጭምር ነበረ የእርቅ እጃቸውን ለዳርሳሞ የዘረጉት፡፡ ወዲያውም ሽማግሌዎችን መርጠው ወደ አበጋዝ ዳርሳሞ ሰላም እንዲፈጠር መልዕክት ላኩ፡፡ ያኔም ከአጼ ሚኒሊክ ጋር ይተዋወቁ የነበሩት አበጋዝ ሸበታና ልጃቸው ፊት አውራሪ ጨረቶ የራስ ወልዴ የልጅ ልጅ ስለ ነበሩ ከፊት አውራሪ ጨረቶ ጋር በመነጋገር በአበጋዝ ሸበታ አማካኝነት አበጋዝ ዳርሳሞ ወደ አንኮበር እንዲሄዱ ከስምምነት ላይ ሲደረስ የተላኩት መልዕክተኞች ከአበጋዝ ዳርሳሞ ፊት ቀርበው ዕርቅ ለመጠየቅ ቢፈሩም ዳርሳሞ ግን ቀድመው

“ለመሆኑ ሚኒሊክ ምን አለ?፡፡›› ብለው ጠየቁ…ሽማግሌዎቹም ‹‹አለቅጥ ሰው አለቀ፤ አለቅጥ ሰው አለቀ… እርቀ- ሰላም ይውረድ!” ብለዋል ሲሉ መለሱላቸው፡፡ ዛሬ የጉመር ወረዳ ዋና ከተማ የሆነችው አረቅጥ ከተማ ስያሜውን ያገኘችው ከዚህ ቃለ- ምልልስ እንደሆነም በስፋት ይነገራል፡፡ ‹‹ … ታዲያ ሰላም የሚፈጠር በምን መልኩ ሲሆን ነው? ››በማለት መልሰው ሲጠይቋቸው የዕርቁን ሁኔታ እንዳልገለጹላቸው በማብራራት ሽማግሌዎቹ መለሱ ፡፡አበጋዝ ዳርሳሞም የእርቁ ሁኔታ በዝርዝር እንዲቀርብላቸው ዳግም ሽማግሌዎቹን ጠየቁ ለሁለተኛ ጊዜ የተመለሱት የንጉሱ መልእክተኞች የዕርቁን ሁኔታ ገለፁ፡፡… የአጼ ሚኒሊክ መልዕክትም “ጦርነቱ ይቁም የትም አያደርሰንም ፤ እኔ ሁሉንም ሀገር አሸንፌያለሁ…በአሁኑ ጊዜ የቀሩኝ ጉራጌና ወላሞ ብቻ ናቸው፡፡ ስለዚህ የእኔም ያንተም ሰራዊት አልቋልና ሰላም ቢፈጠር መልካም ነው! አንተም ለሰራዊቱ ትንሽ

ግብር ክፈል ባላባትነትንም አሰጥሀለሁ…፡፡ ” የሚል ነበረ አበጋዝ ዳርሳሞ ኬሮ ግን ለተላኩት ሽማግሌዎች “ እኔ ሃገሩ ሔጄ ወግቼው ገብርልኝ አላልኩት .. እርሱ መጣብኝ እንጂ እኔ አልሄድኩበት ደግሞስ ሰው ለሰው እንዴት ይገብራል፤ እንዴትስ እርስቱን ለሌላ አሳልፎ ይሰጣል? በማለት ሹመቱም ሽልማቱም ይቅርብኝ ብለው ተናደው ሽማግሌዎችን መለሷቸው…፡፡ ሆኖም የጉራጌ ህዝብ አምስት ተከታታይ የጦርነት ዘመቻዎች ተካሂደውበት ከ14 ዓመታት መራራ ትግል በኋላ በ1888 ዓ.ም ጉራጌን በሙሉ ቁጥጥራቸው ስር አደረጉት፡፡ ንጉሱም ቁልፍ ያሏቸውን የብሄረሰቡን ጀግኖች መርጠው ሹመት በመስጠትና በጋብቻ መልካም ግንኙነት በመፍጠር ትግሉ ዳግም እንዳይፋፋም በመሳሪያነት ተጠቅመውባቸዋል፡፡ ከዚህ በኋላ ዐጼ ሚኒሊክ አበጋዝ ዳርሳሞን የጌታ ነፍጠኛ አለቃ በነበሩት በሻህ አቦይ አማካኝነት አንኮበር ድረስ አስጠርተው መልካም ግንኙነት ለመፍጠር ሞከሩ፡፡አበጋዝ ዳርሳሞ ኬሮ በአበጋዝ ሽበቶ አማካኝነት ወደ አንኮበር በሚሄዱ ጊዜም ማን ይከተላቸው ሲባል አንኮበር ድረስ ለአበጋዝ ዳርሳሞ ተከትለዋቸው የሄዱት አጋዝ ጢጃ ሟርዳ እና አበጋዝ ዛንጚወ ነበሩ፡፡

አንኮበር የአምሀየስ በር፤ አድማስ ፈጠር ኬላ ሰበር አንኮበር የአምባ ላይ አገር፤ የኮረብታ ዲብ የአድማስ ዛፍ ስውር ምድር የአድማሳት ጫፍ ...... ግድም ኤፍራታ አንጾክያ ….. የጎበዛዝሽ መፍለቂያ አበጋዝ ዳርሳሞ በሎሬቱ በእር እንዲህ ተብላ ወደ ተወደሰችው አንኮበር አቀኑ…፡፡ አበጋዝ ዳርሳሞና ያስከተሉዋቸው ሰዎች አንኮበር አጼ ሚኒሊክ ፊት በቀረቡ ጊዜ አጼ ሚኒሊክ በቅድሚያ ሌሎችን ሰዎች እየተመለከቱ… “እስኪ ክንድሽን…” በማለት ጠየቁ፡፡ የሰዎቹን ክንድ ከተመለከቱ በኋላ

“…አንቺ አይደለሽም !“ በማለት መልሰው ሌላውንም እንዲሁም አስቀርበው “…እስኪ ክንድሽን ..”በማለት ከጠየቁ በኋላ……….. “ይቺም እሷ አይደለችም!” በማለት መለሱ፡፡ ኋላ አበጋዝ ዳርሳሞ ጦር የወረወሩበት ፈርጣማ ክንዳቸው በመቀነት ማለትም በአገሬው ሰው አጠራር (አዝጋርት) ሴቶች የሚጠቀሙበት መቀነት ታስሮ ነበርና ንጉሱ ይህንን ሲያዩ “ ክንድሽን ምን ሆነሽ ነው…?” በማለት ጠየቁ፡፡ “ ከሰራዊቶ ጋር የተዋጋሁበት እጄን አሞኝ ነው!” አሉ ዳርሳሞ “ ልትፎክሪብኝ ነው ወይ የጠራሁሽ?” በማለት ሚኒሊክ ጠየቁ፡፡ “ እኔ ምን እፎክርብሀለው… መጣህብኝ እንጂ አልመጣሁብህም፡፡ ምን ሆነህ ነው ብለህ ስለጠየቅኸኝ ነግሬሀለው!! ደግሞም አንቺ አትበለኝ እንዳንተ ወንድ እንጂ ሴት አይደለሁም አንቺ እንዳትለኝ!!” አሉ ዳርሴ! … “ውነትም ጎበዝ ናት! እንደርሷ ላለ ጎበዝ ከዛሬ ጀምሮ አንተ እላለሁ!” ብለው ንጉሱ ሲመልሱ አማካያቸው ገርማሜ ጣልቃ ገብቶ… “ንጉስ ሆይ… ሌላው የኢትዮጵያ ህዝብ ይቀየማል፣ አንዱን አንተ ሌላውን ደግሞ አንቺ ብለው ሲጠሩ የተቀረው ህዝባችን መቀየሙ ስለማይቀር ሁሉንም እንደጀመሩት አንቺ ብለው ቢጠሩ ነው መልካም!” በማለት ሀሳባቸውን አስቀየራቸው፡፡ ንጉሱም… “አሁን ክርስትና ላንሳሽ?” ብለው ሲጠይቋቸው “እሺ! “ በማለት ተስማሙ፡፡ ዳርሳሞ ክርስትና በሚነሱበት ጊዜም በክርስትና እምነት ስርዓት መሰረት ጣታቸውን እንዲይዟቸው ከባለሟሎቻቸው መካከል አንዱን ሲልኩላቸው አበጋዝ ዳርሳሞ ለመቀበል ፍቃደኛ ባለመሆን “ …አይ! የሚያነሳኝ እንደሆነ ራሱ ያንሳኝ እንጂ በአሽክሩ አልነሳም!” በማለት አሻፈረኝ አሉ፡፡ደገሙናም …ጉራጌስ ምን ይለኛል የሚያነሳኝ ከሆነ ራሱ ነው እንጂ እኔ በአሽክሩ አልነሳም !” አሉ፡፡ መልክዕተኛው ለንጉሱ ይህንን በነገራቸው ጊዜ ንጉሱ እራሳቸው መጥተው ጣታቸውን በመያዝ ክርስትና ሊያነሳቸው ወሰኑ ፡፡ ይሁን እንጂ አጼ ሚኒሊክ ዳርሳሞን ክርስትና ለማንሳት በመወሰናቸው

በመኳንቶቻቸው የተቀሰቀሰው ተቃውሞ እጅግ አሳስቧቸው ነበር፡፡ባለሟሎቻቸው የነበራቸው ቅሬታ… …..ዳርሳሞ ያን ያህል ሰራዊታቸውን ፈጅቶ እንዴት የንጉስ አበልጅ ይሆናል?” የሚል ነበር፡፡ መኳንንቱ አጼ ሚኒሊክን ለማሳመን ጥረት ሲያደርጉ በአማራጭነት ያቀረቡት ደጅ አዝማች ገነሜ ክርስትና እንዲያነሱዋቸው ነበር፡፡ ንጉሱ በቀረበው ሀሳብ ተስማምተው ዳርሳሞን በማስጠራት … “እኔ እስከ አሁን ክርስትና ያነሳኋቸው ልጆቼ ሁሉ አልቀዋል፡፡ ስለዚህ አንተም የነዚያ የሞቱት አበልጆቼ እድል እንዳይገጥምህ ስለምፈልግ ገነሜ ክርስትና ያንሳህ?! ሲሉ በማማበል መልክ ሲጠይቋቸው ዳርሳሞ …. “ ሚኒሊክ ከድተኸኝ እንደሆነ ንገረኝ፡፡አንተ ጣቴ ይዘኸኝ አልሞትም አገርህ አምጥተህ እንዴት ትከዳኛለህ?” በማለት ጠየቁዋቸው ንጉሱም ከመኳንንቶቻቸው ጋር መክረው በወሰኑት ውሳኔ ተጸጸቱ፡፡ጣታቸውን ይዘውም ክርስትና አነሷቸው፡፡ አበ-ልጃቸው አድርገው የማዕረግ ልብስ በማልበስ ቄሶች ዲያቁናትና የማሪያምን ታቦት ሰጥተዋቸው ሲያበቁ “ ውንቂየ በመለስ፤ አጋታ ድረስ ባለ አባት ሆነህ አስተዳድር !” ብለው ሾሙዋቸው ባለአባትነትም ሰጡዋቸው፡፡ ከዚያም… “እኔ እንግዲህ ክርስትና አንስቼሃለው ባለአባትነትም ሰጥቼሀለው… ክርስትና እንድታስፋፋበትም ይኸው የማሪያም ታቦት ሰጠሁህ አንተስ ለእኔ ምን ታደርግልኛለህ?” ብላው ሲጠይቁዋቸው ዳርሳሞም “ እኔ ድሀ ነኝ…እኔ ለአንተ ለንጉስ ምን ማድረግ እችላለሁ ምንስ አቅም አለኝ? የምወደው ፈረሴን ግን ይኸው ቃርቻሞን ውሰድ ብለው የሚመኩበትን የጦር ፈረሳቸውን ቃርቻሞን ሰጡዋቸው፡፡ ከዚያም ታቦቱንና ቀሳውስቱን ይዘው ወደ ሰባት ቤት ጉራጌ ጉመር በመመለስ ታቦቱን አሰለጫ የተባለ ስፍራ ሰነን ማረያም ቤተ-ክርስቲያን ውስጥ አኖሩ፡፡ /ይህ ቤ-ክርስቲያን ዛሬ በዘመናዊ መልክ ታንጾ ታላላቅ ክብረ በዓላትን የሚያስተናግድ ሲሆን በዞኑ ከተመዘገቡ ጥንታዊ ቅርሶችና የቱሪዝም መስህብ መካከል አንዱ ለመሆን በቅቷል፡፡ ….. አጼ ሚኒሊከክ በቃርቻሞ አዱዋ እንደዘመቱና አዱዋ ላይ ሆነው ከቃርቻሞ ጋር የተነሱት ፎቶ ግራፍ ዛሬ በመዲናችን አዲስ አበባ ጊዮርጊስ አደባባይ ሀውልት ላይ ምስሉ ተቀርጾ እንደሚገኝ በቃል ከሚነገር በስተቀር ተጨማሪ የተጻፈ ማስረጃ ማግኝት አልተቻለም /የጽሁፍ አቅራቢ/

አሁን … የጉራጌ ህዝብ በርካታ የጀግንነትና የተጋድሎ ታሪኮች አሉት እኔ ለመዘከር የሞከርኩት አንዱን ብቻ ነው በሌላ መልኩ በጽሁፍ የሰፈረ ይወረሳል፤ በቃል የተነገረ ይረሳል ነውና የአበው ብሂል …የሚነገርን መጻፍ ያለፈውን በማስታወስ፤ መጻኢውን ለማስተካከል ይረዳል፡፡

… ሌሌ ቢያ ሮማ !! በማለት የጥሊያኑን ፋስሽት ሌሌን ሮማ ያባረረው ጀግናው የጉራጌ ጦር የጀግንነት ማህደር ቢመረመር ሌላም ያልተዘመረለት ታላቅ የጀግንነት ገድል እንዳለው ይህ ትውልድ ሊገነዘብ ይገባል ጉራጌ ሺህ ዳርሳሞ ኬሮዎች አሉት… ነበሩት፡፡ እነሆ እኔ አንዱን ዘምሬያለው ቀሪውን ደግሞ የታሪክ ባላደራ ከሆነው ትውልድ ጋር በጋራ እንድንዘምር አደራ እላለሁ…! ክብርና ሞገስ ስለሰፊው ህዝብ ሲሉ ለተሰው ሰማዕታት ይሁን፡፡ አሜን!!