User:Diyar Slaiman/sandbox

Vekolînek Li Ser Gendelîyê

Eger hizir di mêjûya pêșkeftin û gurankarîyên milletan da bikeyn, nexasime ewên hatîne dariștin, çi bi mêjû u dîkuminêt yan gotinan, dibînîn serkeftina wan derencamê xurtbûn û karkirin û zalbûna wan li ser çend teweran bûye, ko gelek giring bûyne û jinavçûna wan derencamê mijwîlbûna wan bi hindek kirîyarên çewt û bê serûberve, ko bwîne sedemê jinavçûna wan, ev çende jî, ji civakî bo civakek dî û dem bo demî cîwazîyeka mezin heye û hatîye gorîn. Civakinas û mêjûnivês egerê vê çendê paldidene lawazîya hestkirina derûnî zêdebarî hêrșên derekî û pitir tekezê li ser fakterê lawazîya hest pê kirina derûnî diken, demê lêkolîn li ser mêjûya millet û hozên cuda cuda têtekirin, dișêyn bêjîn fakterê gendelîyê di afrandina lawazîya derûnî dinav xelkê da rolekî here serekî hebûye. Divê navberê da eger her milletek bi hișîyarî, fakterên lawazî û belavkirina gendelîyê dîyar biken û li dwîv rîka çareserîya wê bigerhin, dișên xwe ji metirsîya ji navçûnê qurtal biken û bigehne kinarên aram û asode, diheman dem da ewên nizanin, ko gendelî heye yan jî bi berdewamî bas li hebûnê kirbît û neșîyabin destinîșan biken û bo nehêlana wê kar biken neșîayne gelek bi dumînin û jinavçwîne. Wate eger pirnsîbên destxweșêyê û lêpirsînê di nav welatî da nebît, wî demî gendelî serwere. berî em babetî bi nagirîtkê berfireh bi azirînîn pêdivî dizanim çend pêzanîneka li ser gendelîyê li astî cîhanê bo sala 2012 bidime dîyar kirin, li dwîv raporta șefafîyeta nîvdewlî salane pitir ji êk tirlîon dolarên Emrîkî, tenha wekî bertîl li seranserî cîhanî, jilayê gendel û gendelkaran ve têne qazanc kirin, dû li ser sêyê ji welatên cîhanê gendelî têda dihête kirin, herwesa welatê Somal bi komvekirina 80 xalan wek êkemîn welat li serê lîsta gendelîyê têt, di dwîvda Kurîya bakûrî, Efxansan, Sodan, Mîyanimar, Ozbekistan, Turkmanistan, Îraq û Fenzûyla dihên, herwesa Danimark wek baștirîn welat li serê lîstê dihêt di dwîvda Finlenda, Nîozlanda, Swîd, Sengafora, Swîsra, Ostiralîya, Holenda, Nerwîc û Keneda dihên.

Pênasa gendelîyê: Gendelî peyveka berbelave û bûye babetek, ko li hemî qûnaxa, bersîngê dam û dezgehên mîrî girtî û bûye cihê giringîpêdana șehreza û bisporên ekademî û sîyasî, zêdebarî wê wek babetekê berbelave bo gengeșê li hemî bwarên jîyanê, rojane li goșe û kinarên cîhanê jilayê hemî kesa tête gengeșe kirin, û her cihekê bi reng û șêwazên cuda cuda bas li çareserîya wê tête kirin. Li gelek welatan, gendelî bûye șêwazek berev jîyaneka asode û dewletmendî yê, ew hizir dihindê da naken, ko gendelî ya wan dibîte mayey dilgiranî yê bo xelkekê dî. Peyva gendelî, ko bi zimanê angilîzî (Corruption) tête nivêsîn "peyveka watadare bi ramana wêran kirin, dest nexoșî û xirabkirina civakî yan mîlletî". Rêkxirawa destpakîya nîvdewlî gendelîyê bi vê rengî didete nîyasîn "Xirab bikar anîna deselatê jilayê wî kesê deselat pê hatîye rasipardin, bo bi destve înana berjewendîyên xwe yên take kesî û zererê digehînîte keyfxoşî û jîyan û bi destveînana mûçeyê xelkê, ko egerê êkgirtina xelkê di deselatê da ne". Di Ferhenga Oksfurd da hatîye "serdaçûn yan jî jinavbirina destpakîyê, taybet di birêve birina erk û xizmetên giştî da nexasime wergirtina parey". Wezareta karûbarên abûrî li welatê Swîsra pênasekê bi vî rengî daye "gendelîyê her cor mifa wergirtin ji her cihî û bawerîya pêhatîye dan pênav destveînana zêdetir, ko bo nehatbît terxankirin. û dû layenê wê hene; ew kesê bawerî pê hatîye dan û ew kesê li dwîv destkeftekê zêdeye, ko mafê wî nîne". Banka nîvdewletî û pirugiramê neteweyên êkgirtî bo geșepêdanê jî pênasên bi vî șêwazî dayne gendelîyê "xirab bikar înana deselatê jilayê kesekî, ko li cihê birîyardanê bît li kertî giştî û taybet, eve jî bi dû șêwaza tête dîtin, çêdibît desipêșxerî ya wî kesî bît yan ya kesekî dî wek palder bo encamdana gendelîyê. Gendelî ew kare, ko hindek bi șarezay, bi yasa dananê, bi dû rûyatîyê û bi serusîmayekê baș serwet û samanên welatî bidizin û kîskê xwe pê dagirin. Di lêkdana hemî pênasên serî da bo me dîyar dibîtin, ko gendelî "bi nagirîtkê giştî mifa wergirtin ji delîvekê (pile, cih, demî, bawerî û nav) bi merema destveînana mifayekê madî û me'newî bo xwe yan bo kesekî dîtir, ev delîve jî hevdij bîtin li gel erkê bi wî hatîye rasipardin û mifayê bo wî hatîye terxankirin li pê yasa û 'urfên ewî civakî". Ew welatê gendelkaran hêç tirsek ji lêpirsînê nebît, bi navê kilîbtukasî (kleptocacy) tête nasîn, ko di ramana xwe ya pîtî bi "bingehê dizan" tête nasîn. Dîyarbûna vê dîyardê: Dîyarbûna vê dîyardê bo mêjûyeka zor kevin dizivirîteve berê 1500 sala, dema, ko empiratorîya Romanî helweșay derencamê gendelî û xweperestina deselata take perestî ya serkirdên wan. Herwesa serkirdên zordarên wana hez nedikirin, ko ji gendel karan bipirsin û bikêşin ber dadigeha û milkeçî yasayê biken. Derencamda empiratorîya wan hate helweșan din, çunke tirs nema li dev wana û kesekê rêz li yasayê nedigirt. Bi dîtina min em dișên bas li gelek pertûkên ayînî jî bikeyn, ko gelek dakokî li babetê gendelîyê kirîne, wate ev dîyarde di kevin da heye. Eger me bivêt bas li gendelîya êdarî bikeyn, mirov dișêt seretayekê bo dîyar biketin jiber wê çendê, ko paș welata rengê dezgehekê rêkxistî bixuve dîtî û hatîye birêve birin gendelîya êdarî dest pê kirîye. çunke mirov di sroştê xwe da madî ye lewra heza mirovî ya maddî zale li ser hemû hezên dîtir û ev heze roj bi rojê zêdetir lê dihêt, her çend mirov berv dewletmendîyê biçîtin. Wate gendelî her li desipêka hebûna jîn û jîyanê hebûye, belê ne bi vê ramana evro em giringîyê pê deyn. Corên gendelîyê: Dîyar kirina corên gendelîyê bi dîtina min, gelek bi sanahî nîne, jiber wê çendê, ko gelek corên gendelîyê hene û corên wana jî li gelek xala êk dû digirin. Ji wana jî mirov dișêt bas li dizî, xeyanet, li ser kîstê êkî jîyan, zulim, serdaçûna sincî (exlaqî), serdaçûna madî, dujminkarîya navxuyî, û kuletîya dujmina û wergirtina deskeftan bi rêkên nadurist û bikar înana pile û payey, bo berjewenda xwe û kes û karên xwe....htd, hemî bi gendelî têne nasîn, ankû her babetek ji vana bi corên cuda têne nasîn û mirov dișêtin lêkulîneka berfireh û taybet li ser berhev biketin. Sebaret gendelîya îdarî û ya madî bi dîtina min pêdivî bû, digel êk hatban guncandin, jiberko herdû wek û êkin sereray xala giştî û taybetî. belê dê êk li dwîv êk bas keyn. 1‐ gendelîya sîyasî: Gendelîya sîyasî bikar înana xirab ya deselatê jilayê serkirdên sîyasî pênav bi destveînana mifayekê taybet û zêdekirina hêza xwe, serweta û samanên xwe. Herwesa xwe sepandin li ser deselatê û milkeçkirina mîlletî pênav berjewendîyên xwe ya xoyetî û madî, û keyfxweș bûn, bi sepandina xwe û milkeçkirina hawelatîyan bo jêr deselatdarîya xwe, zêdebarî wê çendê, ko rêrewî sîyaseta welatî bo layê berjewendên xweyên take kesî û kes û karên xwe dihajutin, nexasime di hemî pirusêsin helbijartinan da (çi nafxuyê rêkxistina sîyasî bin yan yên encumenê niștîmanî û serkirdayetîyê) bîtin, bo çêkirina birîyara sîyasî. Gendelîya sîyasî li ser hebûna hêza sîyasî radwestît, wate eger rêkxistina sîyasî hêz û deselat hebît, dê gendelîya sîyasî hebît û beruvajî. (Can Cak Roso), ko feylesufekê Firensîye dibêjît: eger milmilanê hebît, bo destveînana deselatê encamên wê milmilanê dê gendelîya sîyasî peyda ketin. Pêdivî naketin bo vî core gendelîyê parekê bi nagirîtkê rastewxwe bihête mezaxtin! lê deselatdarîya xwe wek fakterekê serekî bo bazirganyê bikar dînt. ev core gendelî jî bi dumahîk hatina deselata wan dîyar dibin, têne rakêșan bo ber dadgehan, li hindek welatan jî hîç giringîyê nadenê, çunke ewên hatîn li cihê wana gendelkartirin ji ewên kevin, ko pêdivî ye bihêne dadigeh kirin, hêdî têne jibîr kirin û Can Cak Roso lêpirsîn lgel nahête kirin. Metirsîdarbûna evî corî di wê çendê daye, ko her kesî pile û payê wî mezintir bîtin, gendelîya wî pitire ji mirovên sade, çunke gendelîya mirovên sade tenê bo wî û kes û karên wî ye, lê eger gendelî li deselatê da bîtin, ewî demî gendelî hemî goșe û kinarên welatî tijî diketin, zêdebarî wê çendê eger hemî deselat pêkve bibine gendel û gendelkar welat wek lașekê mirar û çareserkirina wê bi șev û roj pêdivî bi kar kirinî ye. çunke rêkxistinên sîyasî welatî birêve dibin û eger ew hemî gendelkar bin, çareserkirin gelek bi sanahî nabît, jiber, ko kontirola hemî dezgehên çareserîyê bi destê wane û naxwazin bi sanahî bihête çareser kirin. ev core gendelîye gelek caran bi nagirîtkê veșartî tête kirin, anko tenha deselata sîyasî û kes û karîn wan mifa jê werdigirin.

2‐ gendelîya madidî û abûrî: Li sala 1996ê û di rapurta geșepêdana cîhanî da pênasek daye gendelîya madidî û dinivêsînt "bikarînana cihê karî, bi merema destve înana deskeftekê taybet". dîsan dinivêsînt "cê becê nekirin yan xirab bi karînana erkê bi kesî hatîye rasipardin di kertê giştî da, bo bi destve înana deskeftekê taybet". Gelek pênase li ser evî corê gendelîyê hene, lê di lêkdana pênasên serî da bo me dîyar dibîtin, ko armanc ji vî corê gendelîyê ewe, ko mifayek bigehîte kesekê bi rêka dezgehekê giştî yan kertekê giştî, belê bi dîtina min eve neya sansor kirîye, taybet li ser kertî giştî bi tenê. ev core gendelî ye li kertên taybet jî gelek caran hatîye rwîdan, lewra em neșên tenha bas li ser kertê taybet bikeyn. em dișên gendelî ya madidî bi nagirîtkê asantir bidîne nasîn, ko coreke ji corên dizîyê, belê bi rêka mifawergirtin ji hêz û deselata xwe dinav wî dezgehî da, evca ev dezgehe li kertê giştî bît yan yê taybet. bo nimûne kesek dê pilekê wergirtin, paș çendekê xelkek dibînt, ko serwet û samanên wî bi êk car ji astekê nizim bo astekê here bilind beriz bû. herwesa em dișên amajê bideyne wê çendê, dema berpirsek yan bazirganek razî nabît, ko milmilana bazirganî çêbît û birêkarîya karekê tenha bo xwe sansor diketin. bo nimûne kesê maf nîne bazirganî di kertê înan û birina neftê da biketin yan kesê maf nebît bizaveka bazirganî bo xwe biketin yan pêdivîye ji qazancê beșekê bidete kesekê li deselatî. merc nîne tenha berpirs bît û li deselatî bît û gelek caran mirovên bê pilê jî xwe li ser gurepana bazirganî disepînin, jiberko peywendîyek heye digel deselatî, çi bi navê berpirsekî yan binavî eșîretê yan binemalekê û gelek caran jî sinûrên mafê mirovî bin pê lê diken û zulm û zorîyê li xelkekê diken û mafê wana lê dixûn. 3‐ gendelî ya îdarî: Cêmz Skat(1936) mamostayê zanistên sîyasî û mirovayetî li zankoya îyl ya Emrîkî, ko bawernama diktorayê li sala (1967) bi zanistên sîyasî li heman zanko wergirtî, dibêjîtin: gendelî bo wê kirîyarê tête gotin, ko bi rêka wê takek bodestveînana berjewendîyên xweyên taybet, bo gehiștin bi jîyaneka zêde asude û serkeftî derveyî çarçovê hikumetê bo dîyar kirî kar biketin. Samul Hîngtun (1927‐ 2008) zanayê zanistên sîyasî û bi seng li darêjtina sîyaseta Emrîkî û xudanê pertûka navdar Samul Hîngtun (lêkdana șaristanîyeta (hezarat) û bi dumahîk hatina șerê sar û sîstemî nuyê cîhanê li 1993 tako 1996) dibêjîtin: gendelîya îdarî bo reftarîn wan komelên karmendên di xizmetên giştî da kar diken tête gotin, ko ne di rêka berjewendîyên wî dezgehî da bin, 'urf û rênimayên pesend kirî ber çav wernagirin. Gendelî ya îdarî yan ya rêveberî bo wî karî tête gotin, ya,ko kesek pê radibît derencamê hebûna hêzê yan deselatê li ser dezgehên mîrî yan li ser dezgehên dîtir yên hikumetê bi mezaxtina wan radibîtin, bo nimûne rêkxirawên na hikomî bi merema destve înana mifayekê madidî bo xwe yan bo giropekê. ema ev core gendelê ye taybete li sinûrê dam û dezgehên mîrî û hikumetê. akamîn evê core gendelîyê rastewxwe kartêkirinê li berjewendên hawelatîyan diketin. ev core gendelîye jî bi van corên li xarê ne: 1‐dan û wergirtina para (reșwe) beramber encamdana karekê. 2‐dizîn bi ramana dizîna kel û pelên dam û dezgehên mîrî. 3‐kirînên hikumî ji kertê taybet, bi rêka bazirganên dinavbera rêveber û karmendê berpirs jî, bazirganên kertê taybet. demê rêveberî kompanîyek bo dabînkirina kerestên wê rêveberîya ew pê berpirs hebît. 4‐karê belîndera di cêbecêkirina pirojan, ko mercên cêbecêkirin 30% bi cih naînin. 5‐bazirganî kirin bi parên hikumetî bo berjewenda xwe. 6‐damezrandina kes û karan li cihê karê xwe û piștevanîkirina wan bi hemî șêwaza. 7‐firoştina kel û pelên di kogehên dam û dezgehên mîrî jilayê rêveber û karmendên wî dezgehî. 8‐dem bûrandina karmendên hikumetê bê encamdana karekê. (ev core zor zor belave, çunke gelek caran rêveberîyek pêdivî çend karmendane, belê çendîn caran zêdetir ji jimara kesên pêdivî li rêveberîyê kar diken, bi vî rengî çend kesek yên li astê berpirsatê dê bi raperandina karî rabin û yên dî jî dê nama bo êk û dû hinêrin û dê çavê wan li demjimêrê bît ka dê kengî demî çûna wan bo mal hêt, da ko biçin bo malên xwe). 9‐fîrodan û xerckirina kel û pelên hikumetê, wek tirumbêl, wereqe û telefon, kompyoter û pirntêr û....htd bo karên xwe yên taybet. 10‐dîtina dîyarda gendelîyê û xwe bê dengkirin wate nermî nîșadan beramber gendelîyê. 11‐gendelî di damezrandinê da, mirov mirovkanê bê hizir kirin li șaystebûna kesî bo cihekê. Belavbûna wê bi nagirîtkê giştî li hindek corên karûbara dane, bo nimûne girêbestên giştî û li hindek kertên abûrî taybet bi karûbarên derêxistina serwet û samanên jêr zewî. dest pê diketin ji bexșîna dîyarîyên biçûk, tako kujmekê gelek mezin bo kesanên mezin li nav hikumetê da. Eve jî gelek ya metirsî dare jiberko akamên wê dikevîte ser hemî komelgehî taybet di pêrabûnên dam û dezgehên mîrî, kêmasî zêdetir lî dihêt û kumelgek hêdî hêdî berev pașve di zivirîte ve. 4‐ gendilîya yasayî: Merem ji gendelîya yasayê ewe, ko ew kesên bi danana yasay radibin, yasayan li dwîv hez û xwastên xwe danin dako berjewendên wana pê bihêne parastin. ew jî xudan hêz û deselat û ew kesin li dor û berên wana hatin û çûnê diken. çarçovê ew core gendelî lê tête encamdan perleman û civatên yasadananê ne. wata pêș helbijartina xwe bi nwînerê xelkê dene nîyasîn, û paș helbijartina nwînerê xwe bi tenê ye. wate hemî bizavên wan li pênav gehiștina wan bi mifayekê zêdetir. ev core reftare, ko di zaravî da tête nîyasîn bi gendelîya yasayî ewê buçûnê red diketin ya, ko dibêjt; gendelîya yasayî tenha ew kirîyare, ya ko dijî yasayî tête encamdan. bo nimûne eger yasayek bihête çêkirin bê berçav wergirtina layenên wê yên abûrî û civakî mafê kirîn û firotin û berhem înan neftê û peywendîya bidete kesekê yan binemalekê. Zêdebarî van hemî xalan, dema yasa neșêtin xelkê gendel milkeç yasayê biketin, eve jî xwe bixwe coreke ji corên gendelîya yasayî. gelek boçûn hene, ko gendelîya yasayî bi awayekî dîtir şirove diken, bo nimûne dijatîya yasayî bi gendelî danin, lê bi dîtina min ev core nahête bin ramana gendelîya yasayî, çunke ne bi wê ramanêye, ya ko me divêt û ew cor bi yasa șikandin yan serpîçê kirin ji yasayê tête li qelem dan. lê demê endam perleman pirojên yasayên welatên dîtir ji enterenetê kupî diken û pêșkêș perlemanê xwe diken bê berçav wergirtina barûdox û kawdanê welatê xwe eve jî coreke ji gendelîyê.

5‐ gendelîya sincî (exlaqî): Encamdan û belavkirin yan harîkarî kirin bo belavkirina hindek kar û kirîyara bo berjewenda xwe ya take kesî yan ya girupekê, ko bi yasa û dab û nerîta têne șermizar kirin û bi hîç rengekê nahêne qebûlkirin bi gendelîya sincî tête li qelemdan, helbet çarçovê evî corî gelek berfirehe û hemî corên dî bi xweve digirt, eger kes ji layê sincê ve durist bîtin dest li gendelîyên dîtir nadetin. bi karînana navê binemalek, eșîret û berpirsekê bo destveînana mifayekê û gehiștin bi berjewendeka taybet, li ser evî corê gendelîyê tête guncandin. ev core gendelî jî bo layenê perwerdey di zivirîte ve, ya ko tak her ji zarokatîyê, tako bûye kesekê aqil û balix dinav da derbaz bûy wate xêzanê û baxçê zarokan û xandingehê, tako digehîte zankoyê. lê dinav komelgehê me demê bas li exlaq yan moral têtekirin êkser hizira me tête rakêșan berev kar û destdirêjîyên sksî û ev çende jî em bo xwe sansor dikeyn, bi wê çendê ve. lê ev çende ji civakî bo civakekê dî tête gorîn û mirov neșêt wek pirinsîbekê giştî wergirt. Gendelîya sincî bi gelek reng û șîwazan têtekirin jiwan jî hewldan bo guhrîna dab û nerîtin baș bi dab û nerîtin xirab, ko nehêne pesend kirin di nav civakî da wek destdirêjî li ser hurmeta xelkê. bo nimûne dest dirêjîya sîksî wênekirina destdirêjîya sksî û belavkirina wê, paldana dîyardekî bo kesekî bi rêka têknolojîya vî serdemî û çêkirina keș û hewayekê aloz. merem jê vî core gendelîyê ewe, ko civak yan komelgeh pêkve berev bê exlaqîya bihête arastekirin çi bi rêka hikumetê û sîstemê wê yan jî bi rêka dewletên dujmin û bêgane. li vêrê dema em basê sîstemî û hikumetê dikeyn, merema me eve, ko hikumet gorepanê bo werara gendelîya sincî berhev biketin. rolê bêgana dișên amaje bideyne mêdîyaên bîyanê bo vî core gendelîyê nexasime kenalên telefzîonî, tora entirntê. helbet eve dû rêkên, zor ektîvin bo raxoşandina civakî berev evî corê gendelîyê. astê kartêkirina van herdû rêka bi astê têgehiștina xelkê wî civakî ve heye, raste tora entirîntê evro zor ya giringe, ko liber destê me bît û em mifayekê baș jê werbigirîn, diheman demda tureke bo belavkirina gendelîya sincî bi nagirîtkê berfireh, eger xirab bihête bikar înan, nexasime, ko texa gencan zorbey caran toș dibin. herwesa telefunên destî, ko bi mobîl yan mubayl têne nîyasîn jî keresteke, ko nuke tête bikaranîn bo geșekirina gendelîya exlaqî, wate fakterekê asane bo duristkirina peywendîyê. Şengistî encamdana gendelîyê: șengistî encamdana gendelîyê li ser çend xala radiwestît: 1‐vîyan bo encam dana karê xirab, vîyan yan heza encamdana gendelîyê mercekê giringe, ko gendelîyê li dev takî peyda bît. wate tak encamdana kirîyara gendelîyê wek xewnek di mêșkê xwe da diperwerînt, bo gehiștin bi jîyaneka asude û xweș. 2‐dîtina delîvê merem jê, demek baș bo kesê gendelkar bihête rexsandin, ko divî demî da bișêt kirîyara xwe ya gendelîyê encam bidet, bê guman eve jî eger bûye xewna takî. her dê carekê ev delîve bo durist bît. dê çaverê mînit wek zêrevanekê hișîyar û her dema delîve bo helkeft, dê bi sîngek vekirî pêșewazîyê ji kirîyara xirab ketin. 3‐demê gendelê bibîte 'urfek li nav welatî da, wate gendelî bibîte pîverek bo helsengandina mirovî.

Hokarên geșekirina gendelîyê: Demê gendelî dinav civakekî da peyda dibîtin,nebûna pirensîbên exlaqî dinav wî civakî da, hebûna piștevanîyê bo hindeka, û bêrêzî di cêbecêkirina yasayêda hebît. 1‐hokarên civakî û keltorî: Kartêkirina civakî, keltorî û babetê bawerîyê lidev takî gelek ya giringe bo paldana wan berev encamdana gendelîyê. keltorê civak li ser hatî perwerdekirin û kawdan û barûdoxê serwerî hey, li ser civakî babetên giringin, ko bi nagirîtkê rastewxwe kartêkirinê li ser diketin, madide perestî, mirov perestî, bê wijdanî nimûne ne bo van hokaran. zêdebarî çavlêkirinê. li civak û komelgehên xwandina wan hêșta li ser binaxekî kevin û kilasîk, ko çi bihayekê baș bo binemayn sincî (exlaqî) nagirin, gendelîyeka berçav tête dîtin û roj bi roj werarê û pêșkeftinê bixwe ve dibînîtin. gelek caran em bîner û guhdarên wê çendê bwîne, dema ko kesek bi rêka gendelîyê serwetekî kom diketin, xelkek di nav civakî da bi bașî li qelem diden û dibêjin: " filan kes bi kêr xwe hat û bo mala xwe bûye tiștek". û ewê nevîyay gendelîyê biketin xelkek bi paș vemay li qelem detin û dibêjin" bi kêr xwe nehat yan digelek civakan da xudê dayê belê nizanî bixut" 2‐hokarên abûrî: Seqamgîr nebûna barê abûrî, bilindbûna bihayê kerestên pêdivî bo jîyana rojane û kêmatîya derametê xelkê, nebûna dadperwerîya abûrî û civakî di dabeșkirina serwet û samanên welatî. 3‐hokarên sîyasî: Belengazîya her sê muesisatên welatî, ko neșên berevanîya ji her destdirêjîyê li ser xwe biken û neserbixoyîya wan û destêwerdana wan di karûbarên êk û dû, çav neqandin li gendelîyên berpirsên pile beriz û bilindkirina pilên wan bi dîtina gendelên wan. 4‐ hokarên îdarî: Belengazîya sîstemê hikumetê di berevanîkirin li yasa û ragirtina serwerîya yasayê li hemî welatî. nebûna sîstemê kesê șayste li cihê șayste û nebûna șarezaya rêveberan, bilindkirina pilên karmenda li ser șengistê berjewenda û xizmatîyê, hebûna cêwazîyeka zor dinavbera bihayê kalay di beraurdikirdin ligel bira parê mangane, ko tête wergirtin. Xala here giring xizmatî ye, ev core jî li wan civakan yan welatan berfirehe, ko gelek giringîyê didene peywendîyên civakî û li ser binemayên xêlekî dimeșin. dema kesek ji eșîretekê bûye rêveberek yan pileka beriz wergirît, hemî endamên eșîreta wî daxwazên zor zêde jê diken, ko naçar bît, ko pê li yasa biket û gendelîyê biketin, eger hat û nerazî bît, bo encamdanê dê bi kesekê xirab hête nasîn linav hemî eșîreta xwe da. Hebûna milmilanê di navbera kesanên deselatê bi rêve dibin wate her kesekê li bere astê dewlemendî û xweșguzeranîya xwe zêdetir lê biketin.

5‐ hokarên yasayî: Hebûna yasayê bi nav bê pê rabûn û dwîvçûn û lêpirsîna gendelî û gendelkaran, nermbûna layenên cyêbecêkarên yasayan beramberî hemî babetên gendelîyê, çêkirina yasayan jilayê perlemanan, bo pawankirina gendelîya endamên deselata yasa dananê û dwîrkirina wan ji lêpirsînê.

6‐ hokarên saykolocê: Ev hokare taybete bi șêwazê hest pê kirina derûnî û wijdan û hizirkirina xelkê û heza wana bo destveînana serweteka zêde. 7‐ hokarên derekî: bi nagirîtkê giştî dujmin li derve hewla têkdana kawdanên navxuîy diken, eve jî beșeke ji sitiratîjîya dujmin karaneya welatan beramberî welatan bo hinartina fayrosê gendelîyê bo nav welatekê yan komelgehekê, û gelek caran akamên zor xirab hene li ser komelgehî çi bi rêka noker û kirêgirtîyên xwe bo têkdanê û berev gendelî arastekirinê yan bi rêka araste kirina pêlîn setelayta, ko filmên xirab pêșan biden, dibine sedema peyda bûna gendelîya sincî...htd.

Akamên gendelîyê li ser civakî:

Kartêkirina gendelê li ser pêșkeftina civakî û abûrî gelek xirabe û astengeke di rêka geșekirin û werara abûrî û weberhênanê da nexasime mifa wergirtin ji serwet û samanên welatî, bo çend keseka û çend binemaleka bîtin, kêmkirin ji giringîya kertê perwerdî û saxlemîyê bo berjewenda take kesî. serwerîya yasa û gelî tête pêçelkirin û kesek giringîyê û rêzê li hikumetê nagirît û bawerî pê namînt. jîyan bo çend keseka li ser kîstê hemîyan, sererayî hebûna hejarîyê di nav xelkê da û nebûna layenekê bo bersîng girtinê. bi vî away rêja hejarîyê berev astekê bilind diçîtin û seqamgîrî nakevîte nav welatî, merema me jî ewe, ko gendelî wekî duhnekê yan karbûnekî ye, ko hêdî hêdî mîkanîzima civakî pê tête poșandin û paș demekê kurt ji kardikevît. zêdebarî van çend xala li xwarê: 1‐peydabûna gendelîyê di nav her civakekê da paye û binemayên xweragirîya wî civakî jinav dibin û mîkanîzima pêșkeftina civakî ji kar têxin. 2‐bi șîwekê giştî budce dihête mezaxtin, bê ko kesek bizanit bi çi rê da hate mezaxtin û terxankirin. 3‐mîkanîzima werar û geșekirina welatî ji kar dikevîtin, taybet bo avadankirina gunda û rêk û pira û qutabxana û pirojên binaxeyî li nav welatî da. 4‐hikumet dê lawaz bîtin û dê sengê xwe jdest detin û berelayyeka êkcar mezin dê li nav welatî da peyda bîtin. xelk hest bi hebûna dezgehekê lêpirsînê naken. bê guman demê sinûrek bo xelkê nehête danan, ewî demî herkesek û wijdana xwe. ev çende jî bnagirîtkê rastewxwe kartêkirinê li ser jên û jîyara xelkê diketin. 5‐serwet û samanên welatî têne weberhênan bo berjewenda çend keseka. 6‐peydabûna rêjeka here bilind ya hejarîyê û dabeșbûna haulatîyan li ser çend giropa, wate hawelatî hest bi beșdarîya xwe naketin, di nav civakê navda dijîtin, wata xwe bi haulatîyê jimare sê û çar dibînit. ev çende jî dibîte egerê reșbînbûna wî hember her karekê jilayê hikumetê tête encamdan. 7‐hebûna gendelîyê binemayên mafê mirovî lawaz diketin. 8‐dîmukiratîyê berev nemanê dibîtin. 9‐hokareke ji hokarên duristkirina tawanên rêkxistî û bazirganîya madidên bê hoșker. Çareserî bo gendelîyê: Bi dîtina min mirov bi destê pîs neșêtin cihekê pîs pê paqij biketin, eve jî gelek ya giringe demê mirov cihekê pak biketin, ew tiștê mirov bo pakkirinê bikardiînt pêdivî ye yê pak û xawîn bîtin. gelek caran demê bas li gendelîyê têtekirin mirov hizir diketin, ko hîç rêka çareserîyê nîne. çareserî di destê hawelatîyan daye jiber wê çendê, sîstem çendê dijwar bît mîllet yan gel jêderê deselatê ye, lê ev çende li welatên rojhelata navîn nahête pîyade kirin, jiber ko li van welatan astê têgehiștinê zor yê lawaze û bi biçwîktirîn xwe pêșandan zîyaneka êkcar li welatî dikevît, û li van core welatan çi kes bihête ser karî dê her li ser vê rêrewî birîve çîtin. lewra pêdivîye hindek rêkên dî bo çareserîyê bibînin ji wana jî: 1‐hebûna deselateka yasayî ya pak li nav welatî, ko xwedî piștevanî bît jilayê deselatê, eger deselat jî gendel bîtin hîç arîșe nabît, çunke bi nivêsînê di kumêntên taybet û nivêsana navên wan gendelkaran û reng û șêwazên gendelîya wan mirov dê karît li paș 20 salan yan 30 salan wan bikêșîte ber dadigehê û dubare serwet û samanê wan dizîn, bo gencîna welatî bizivirînteve. raperandina evî core karî jî pêdivîyatî bi kesanên xem xor û nistîman parêz heye, ko bi dikomêntkirina van core gendelîya rabin. bi hêz êxistina rolî yasayê bo milkeçkirina hemî gendelkaran û bihêz bûn beramber wana jiber wê çendî, ko ew kesê toșî gendelî yê bû, arîșa wî ew nîne, ko dî gendelî yê li cihekê ketin, arîșa wî ewe, ko dê çewa berhingarîya astengên beramberî xwe bin, lewra naçare, ko bi hemî șîyanên xwe astengê li ber sîngî xwe nehêlît, heta eger asteng yasaya binaxeyî ya welatî bît, evca nîșadana her nermatîyekê jilayê yasayê ve serkeftin bo wan tête li qelem dan. gorîn ûrastvekirina yasayên piștevanîya gendelî yê diken. damezrandina dadigeheka îdarî ye.

2‐rolê giringê perwerdê binagirîtkê giştî û mamustayên zankoyê bi șîwekê taybetî bo hișîyarkirina hesta berpirsatîyê li dev xwîndikarên zankoyan û peymangehan bi merema çêkirina berbabek(cîlek) saxlem bo dahatîyek nêzîk û bilindkirina astê têgehiștinê li def wana. 3‐çavdêrîkirin li ser karûbarên hikumetê jilayê deselatên dîtir û ber û vajî. bi mercekê, ko taybetmendîn wana bihêne parastin yên yasa binaxeyî bo piștirastkirîn. 4‐organîzekirina desteka destpakîyê ya bi piștevan û deselat bo nehêlana gendelîyê û dwîvçûnê û kêșana wana bo berdem dadgay. çunke eger deselat nebîtin bi sedan dezgeha hebît neșên çi biken. 5‐têgehandin û paldana karmend û hawelatîyan bo așkirakirina dîyardên gendelîyê, bê ko navê wan bihête dîyar kirin herwesa piștevanî jî lê bihête kirin. 6‐azadîya çapemenîyan, ko bi nagirîtkê așkira dakokîyê li hebûna gendelê biketin û diheman demda rêkên çareserê dîyar biketin. 7‐pêdivîye rîkxirawên nahikumî rolê xwe bo kêmkirina gendelîyê bibînin bi rêka pirugiram û sîmînar û wirkșopa û pustera.....htd. 8‐wergirtina harîkarîyeka nîv dewlî bo berhingar bûna gendelîyê. 9‐hebûna șefafîyetê. Ev xalên me bas lê kirîn û gelek xalên dîtir jî pêdivîye bi rêkeka ekadêmî û hejî û bișêwekê bê deng bihête raperandin, tako encam jî așkira bin bi șîwekê fermî, jiberko raperandina vî karî bi lez û așkira nahête çareserkirin û akamên wê li ser kes û karên gendelkarî bi șîwekê giştî û xêzana wî bi șîwekê taybet xirabin, bi vî rengî ji kirîyara kesekê tawanbar jimareka kesên bê tawan têne siza dan û eve jê ya durist nîne bi dîtina min, jiber wê çendê demê tak gendelîyê diketin, xêzana wî agehî lê nîne, ko bab, kur yan kiça wan parên hikumetê û feqîr û jaran dizîne û bo wan dimezîxîtin, lewra pêdivîye her kesek sizayê kirîyarên xwe bidetin.

Jêder: ‐ Malperê neteweyên êkgirtî li ser tora enterntê. ‐ Malperê rêkxirawa desipakîya cîhanî. ‐ Malperê banka nîvdewletî. ‐ Malperê pirugiramê neteweyên êkgirtî bo geșepêdanê. ‐ Raporta geșepêdana cîhanî ya sala 1996. ‐ Rêkeftina neteweyên êkgirtî li ser nehêlana gendelîyê 31 çirîya êkê 2003. ‐ Gendelî û çewatîya kuntirolkirina wê bi xamê Muhsin Ferhadî. ‐ Gendelîya abûrî bi xamê Dr. Ebidullah Bin Hesen Cabirî. ‐ Malperê șefafîyeta nîvdewlî û rapurta wan bo sala 2012