User:Dr.Nanasaheb Shamrao Yadav

पारधी समाजजीवनाचे विदारक चित्रण करणारे आत्मकथन - ‘चोरटा’ डॉ.नानासाहेब शामराव यादव. सहाय्यक प्राध्यापक द.ग.तटकरे कला व वाणिज्य महाविद्यालय तळा.ता.तळा.जि.रायगड.

१. शोधनिबंधाचा हेतू : फासेपारधी या भटकंती करणाऱ्या आदिवासी जीवनाची ओळख व्हावी, त्यांच्या वाट्याला आलेले विदारक दु:ख आणि जन्मजात गुन्हेगारी म्हणून जगणे, या सर्व पातळींवर संतोष पवार यांच्या आत्मकथनाचे वेगळेपण शोधणे हा आहे. २. प्रास्ताविक : दलित लेखकांनी ‘आत्मचरित्र’ ऐवजी ‘आत्मकथन’ हा शब्दप्रयोग स्वीकारला. “कथन हे सातत्याचे प्रतीक आहे, तर कथेला शेवट असतो, ती पूर्णत्वाचा प्रत्येय देते.कथा कुठेतरी थांबते, आत्मकथनाचा प्रवास मात्र सुरूच असतो.”१ असे सांगून चंद्रकुमार नलगे - गंगाधर पानतावणे हे दलित आत्मचरित्रांच्या बाबतीत “आत्मकथन” हा शब्दप्रयोग वापरतात. सुरुवातीच्या काळात दया पवार – बलुतं, प्र. ई. सोनकांबळे – आठवणींचे पक्षी, शंकरराव खरात – तराळ – अंतराळ, लक्ष्मण माने – उपरा ही खूप गाजली गेलेली आत्मकथने आहेत.त्यांतर आत्मकथनांची मराठी साहित्यात एक लाठच निर्माण झाली. आजवर व्यक्त न झालेलं समाज जीवन यातून व्यक्त झाले.आत्मकथनाविषयी हिरा पवार म्हणतात, “आत्मकथन लिहिणे म्हणजे स्वत:ला सोलून घेण्यासारखे आहे.आठवणींच्या गाठोडयाची गाठ सोडतांना असंख्य वेदना झाल्या.परंतु आंबेडकरी विचारांमुळे ते सक्षमपणे उलगडण्याची शक्ती मिळाली.”२ हे त्यांचे मत सर्वच आत्मकथनांना लागू होते. ३. भटक्या – विमुक्तांची आत्मकथने : जात आणि जमात ह्या वेगवेगळ्या संकल्पना आहेत.दलित अस्पृशांना गावकुसाबाहेर का होईना घरे होती परंतु भटक्या आदिवासींना मात्र हे ही भाग्य प्राप्त झाले नाही.महाराष्ट्रात नोंद झालेल्या भटक्या जमाती ३० व विमुक्त जमाती १४ आहेत.ह्या विमुक्त जातीमध्ये बेरड, बेस्तर, भामटा, कैकाडी, कंजारभाट, कवाटू, बंजारा, पालपारधी, राजपारधी, राजपूत, रामोशी, वडार, वाघरी व छप्परबंद त जमाती अंतर्भूत आहेत. दलितांच्या आत्मकथनानंतर अनेक भटक्या उपेक्षित समाजातील लोकांनी आत्मकथने लिहिली याविषयी लक्ष्मण गायकवाड म्हणतात, “ज्या समाजांच्या पिढ्यानपिढ्या शेकडो वर्ष गुलामगिरीत आणि लाचारीत गेल्या असे उपेक्षित दलित, आदिवासी आज लिहू लागले आहेत.ही स्वातंत्र्यानंतरची प्रगतीच मानवी लागेल.”३ अनेक जाती - जमाती खालच्या स्तरातील जीवन जगतात त्यांचीही आत्मकथने यायला हवीत तरच त्या समाजाचे दु:ख लोकांना समजेल.’उपरा’ (१९८०) ह्या लक्ष्मण माने यांच्या आत्मकथनानंतर मराठी साहित्यात भटक्या – विमुक्त जमातीतींल अनेकांनी आत्मकथने लिहिली त्यामध्ये कैकाडी जमातीतील लक्ष्मण माने यांचे – उपरा, (१९८०) भामटा जमातीमधील लक्ष्मण गायकवाड यांचे – उचल्या. (१९८७), बंजारा जमातीतील आत्माराम राठोड यांचे – तांडा, (१९८९) बेरड जमातीतील भीमराव गस्ती यांचे – बेरड, (१९८७) पुंडलिक गवंडी यांचे – हातोडा, (१९९२) वडार समाजातील रामचंद्र नलावडे यांचे – दगडफोड्या (२०००) अशी कितीतरी नावे सांगता येतील. ४. आदिवासी पारधी जमात व त्यांचे जीवन : पारधी समाज हा भारतातील जंगलात शिकारी करून जगणाऱ्या समाजापैकी एक आदिमतम आदिवासी समाज आहे.इंग्रजांनी भारतातील आदिवासींवर जंगलातून शिकार करण्यावर बंदी घातल्यामुळे अनेक आदिवासी जमाती जंगलाबाहेर पडल्या परंतु ग्रामीण भागातील लोकांनी त्यांना मुख्यप्रवाहामध्ये सामील करून न घेतल्याने हा समाज उपजीविकेसाठी गुन्हेगारी करू लागला.इंग्रजांनी विशेष कायदा करून त्यांच्यावर जन्मजात गुन्हेगारीचा शिक्का मारला.इंग्रजांच्या विरोधात आदिवासींनी पहिला लढा दिला.आदिवासी, भटके – विमुक्त जाती – जमातींनी इंग्रजांना सळो की पळो करण्याची ताकत होती. त्यामुळे २७२ जमातींना जन्मजात गुन्हेगार ठरवणारा कायदा १२ आक्टोबर १८७१ साली केला.जन्मानेच गुन्हेगार ठरवणारा अशा प्रकारचा जगातील हा पहिलाच कायदा आहे.१८३१-३२ दरम्यान इंग्रज आदिवासी दरम्यान छोटा नागपूर तेथे झालेला कोळ विद्रोह संघर्ष, गौड विद्रोह बस्तर, कुकी विद्रोह बस्तर, ओरिसा विद्रोह (१८३७-५६) संथा विद्रोह – १८५५, बिरसा विद्रोह – १८९५, असे अनेक संघर्ष आदिवासी विरुद्ध इंग्रजांमध्ये झाले.यामध्ये शेकडो आदिवासी ठार झाले.अनेकांना तुरुंगात डांबले.लहान मुले आणि स्त्रियांही यातून सुटल्या नाहीत.यातूनच इंग्रजांनी मानवी हक्क नाकारणारा गुन्हेगारी जमाती आणि जंगल बंदी कायदा केला.इंग्रजाविरोधी संघर्षातून भारतात उमाजी नाईक, तंट्या भिल्ल, बिरसा मुंडा, गोविंद गीर बंजारा, नारायणसिंग पाईक, बाबुराव शेडमाके, रावजी आंग्रे, बक्त बुंदलशहा, दलपतशाह, राणी दुर्गावती, मडावी खाज्या नाईक, कंवरसिंग वसावा, सिदू – कान्हू अशा असंख्य आदिवासिंनी इंग्रजांना शरण न जाता मरण पत्करले.हा देशातील इंग्रजांविरुद्ध पहिला लढा होता. या लढ्याची किंमत आजही आदिवासींना भोगावी लागत आहे.१२ आक्टोबर १८७१ रोजी इंग्रजांनी केलेल्या कायद्याचे नाव ‘क्रिमिनल ट्राईब्स अॅक्ट – १८७२ होते.या कायद्यामुळे आदिवासी समाजामध्ये जन्माला येणारे मूल जन्मताच गुन्हेगार ठरवले जाण्याची तरतूद होती.यापेक्षाही भयावह म्हणजे यांना न्यायालयात न्याय मागण्याचा अधिकार नव्हता.त्यामुळे पोलिसांची कायवाई झाली की मरेपर्यंत त्यांची सुटका होण्याची शक्यता नव्हती.पंडीत नेहरूंनी पुढाकार घेऊन यात बदल केला या कायद्याचे नाव बदलून ‘हॅब्युचल ऑफेंडर्स अॅक्ट’ असे करण्यात आले.३१ ऑगस्ट १९५२ च्या या कायद्याने देशातील आदिवासी – भटके विमुक्तातील गुन्हेगार जमाती विमुक्त म्हणून ओळखले जाऊ लागले. पारधी समाज हा भटकंती करणारा समाज आहे.तो या गावावरून त्या गावात सतत भटकंती करतो.तो ज्यात राहतो त्याला ‘पाल’ असे म्हणतात.पारध्यानमध्ये अनेक पोटजाती आहेत.फासेपारधी, गायपारधी, काटेपारधी या प्रमुख जमाती आहेत.त्याची वस्ती प्रामुख्याने महाराष्ट्रामध्ये सोलापूर, अहमदनगर, पुणे, नासिक, अमरावती या ठिकाणी आढळते परंतु एका जागी ते कधीच वस्ती करून राहत नाहीत त्यामुळे त्यांना मतदानाचा हक्क, रेशनकार्ड, आधारकार्ड यापासून वंचित राहावे लागत आहे. ५. ‘चोरटा’ आत्मकथन आशय : ‘चोरटा’ हे संतोष देवराम पवार या पारधी तरुणाचे आत्मकथन आहे. बारावीपर्यंत शिक्षण घेतलेल्या व खूपच तरूण असणाऱ्या संतोषला आपल्या जातीविषयी, वेदनेविषयी लिहावे वाटले म्हणून त्याने हे आत्मकथन लिहिलेले आहे. ‘चोरटा’ ही जशी संतोष पवारची जीवनव्यथा आहे तशीच ती भटकंती करणाऱ्या फासेपारधी समाजाची जीवनकथा आहे.हा समाज जुन्हेगार म्हणून ओळखला जातो.या आत्मकथनाचा हेतू म्हणजे स्वअनुभव कथन करत असतांनाच अस्थिर, असुरक्षित आणि बदनाम जीवनही जगाच्या वेशीवर टांगण्याचा प्रयत्न केलेला आहे.ही आत्मकथा १३५ पानांची आहे व लेखकाचे वय पंचविशीच्या आतले आहे.कमी वयात कमीत कमी शब्दात आपली वेदना मांडण्यात लेखकाला यश आलेले आहे.ही आत्मकथा वाचकाला अस्वस्थ करते. ‘चोरटा’ हे आत्मकथन वाचल्यानंतर वाचकांच्या हाताला काय लागते तर केवळ भूकचे विदारक चित्रण.अन्नाला महाग असणाऱ्या फासेपारधी समाजाची ही भूक आहे.हे आत्मकथन म्हणजे भुकेचे आणि त्यामागे असणाऱ्या विषमतेचे वास्तव कथन करणारे आहे.पूर्ण आत्मकथन वाचतांना जाणवते की कोणतही वाङ्मयीन जाण नसणारा हा लेखक आहे त्यामुळे आपल्या परिसराच्या व जातीच्या भाषेमध्ये हे आत्मकथन लेखक लिहित जातो ते वेदनेच्या भाषेमध्ये. “केवळ ठसठसीत वेदना व्यक्त करण्यासाठीच हे लेखन केलेले आहे.ज्वलंत आणि जीवंत वेदनेमुळे आणि त्यातील भीषण सत्यामुळे या लेखनाला धग आणि धार प्राप्त झाली आहे.”४ असा गौरवउद्गार डॉ. शरणकुमार लिंबाळे या आत्मकथनाविषयी काढतात.वेदनेच्या भाषेमध्येचे वेदनेचे विदारक चित्रण मांडण्यात लेखक यशस्वी झालेला आहे.भटक्या, वंचित पारधी समग्र समाजजीवनाची ही वेदना आहे.खरे तर साहित्याच्या भाषेला शुद्धता आणि शुद्धलेखन यांच्या बंधनात अडकवणे न्यायाचे होणार नाही. अमानुष्य अन्याय आणि राक्षसी छळ पचवून ‘माणूस’ म्हणून जगण्यासाठी केलेल्या पारध्यांच्या उध्वस्त जगण्याची ही कथा आहे.फासेपारधी जमातीवर होणारा अमानुष्य अत्याचार वाचकांना हादरून सोडतो.वाचकांवर प्रचंड ताण येतो.अत्यंत खालच्या स्तराचे असुरक्षित आणि अस्थिर जीवन जगणाऱ्या फासेपारधी समाजातील लोकांना काय हलापेष्टा सहन कराव्या लागतात.सर्वसामान्य माणसांच्या वाट्याला अशा प्रकारचे जीवन कधीच वाट्याला आले नसल्यामुळे हे वाचत असतांना आपले डोकं अनेक वेळा बधीर होते.’चोरटा’ हे आत्मकथन म्हणजे माणूसपणाची लाज वाटावी असे आहे. संतोष पवार याचे वडील देवराम आणि आई नमा यांचे जीवनपट या आत्मकथनातून उलघडत जातो. खऱ्या अर्थाने हे आत्मकथन म्हणजे फासेपारधी समाजाचे आत्मकथन आहे.पारधी समाजाला माणूस म्हणून जगता येत नाही त्यांचा माणूसपणामध्ये समावेश करता येत नाही.केवळ पोटाची भूक भागवण्यासाठी या जमातीतील माणसे जगतांना दिसतात.पोटाची भूक भागवण्यासाठी त्यांना चोरी करावी लागते.चोरी केल्याशिवाय जगतातच येत नाही.अशी या फासेपारधी समाजाची शोकांतिका आहे.चोरी करणे, केलेली चोरी पचवणे, चोरी पाचवी म्हणून गावातील पाटील किंवा श्रीमत माणसांचा आसरा घेणे यासाठीची कसरत त्यांना करावी लागते.अनेक वेळा चोरीकरता यावी म्हणून पोलिसांना हप्ता द्यावा लागतो.पोलिसांचा चोरी केली म्हणून जीवघेणा मारही सहन करावा लागतो.कधी कधी त्यांना तुरुंगातही जावे लागते.शिक्षा भोगावी लागते कितीही वेळा पोलिसांचा मार, शिक्षा भोगली तरी सुटून आल्यावर परत पोटासाठी चोरी करणे या गोष्टी ते सहज करतात कारण हा त्यांच्या जीवनाचा भाग असतो.लेखकाचे वडील देवराम हा साराईत चोर, आट्टल गुन्हेगार आहे.तो लोकांच्या कोबड्या – बकरे चोरतो, शेतातील धान्य, घरावर दरोडे टाकणे यात तो पटाईत असतो.त्याला पोलिसांच्या जाचाची सवय झालेली असते.तो चोरीची भाषा बोलतो.त्याची बायको म्हणजे लेखकाची आई नमा ही देखील कधी कधी चोरी करते.याविषयी लेखक म्हणतो, “आमच्या फासेपारधी जातीत आयतं खायची सवय लागलेली व्हाती जो तो चोऱ्यामाऱ्या करायला मोकळा झाला हुता.”५ चोरी पकडल्यामुळे फासेपारध्यांना गावकरी बेदम मारतात.स्त्रियांनाही यातून सुटता येत नाही त्यांचा तर अमानुष्य छळ होतो. नमाच्या शरीराची गावकरी कुचेष्टा करतात.लेखकाच्या आईला आणि त्याची बहीण भारती यांना अनेक वेळा पोलिसांचा आणि गावकऱ्यांचा पाशवी अत्याचार सहन करावा लागतो.गावकरी बेदम मारहाण करून एस्माल पारध्याचा खून करतात.पण त्याची साधी तक्रारही कोणी करत नाही की पोलीस, समाज त्याची दखलही घेत नाही.इतके फासेपारध्यांचे जीवन स्वस्त आहे.पोलिसांची फासेपारध्यांना जबरदस्त भीती वाटते.पोलिसांची गाडी जरी पाहिली तरी ते माराच्या भीतीपोटी पळत सुटतात.याचे वर्णन करतांना संतोष म्हणतो, “ पोलिसाची ती काळी कैदशीण गाडी निघून गेली.”६ तर लेखकाची आई म्हणते, “एक – दोन दिवसाचा थंडीताप घाल देवा, पण पोलिसाची गाडी आमच्या दाराला आणू नकोस.”७ यातून पोलिसांविषयी भीती व्यक्त होतांना दिसते.पोलिसांनी पकडू नये म्हणून देवाला नवसही केला जातो.देवराम चोरीला जातांना नवऱ्याची काळजी नमाला वाटते म्हणून ती म्हणते, “ रात्री चोरी करताना जरा सांभाळून जात जावा.जीवाची काळजी घेत जावा.”८ पारधी समाजातील स्त्रियां पुरुषांना चोरी करू नका असे सांगत नाहीत तर चोरी सांभाळून करा असे सांगतात.कारण चोरी हा त्यांच्या जीवनाचा अविभाज्य भाग बनलेला असतो.चोरी करायला शिकला की या समाजातील मुलांची लग्न लावून दिली जातात.फासेपारध्यांनी चोरी केली नाहीतर त्यांना भूकेपोटी मरावे लागेल कारण ही जमात चोर आहे म्हणून यांना कोणीही काम देत नाही. फासेपारधी मुलींची किंवा स्त्रियांची कोणी छेड काढली तरी त्या मुकाटपणे सहन करतात.नमा आपल्या वयात आलेल्या मुलीला – भारतीला म्हणते “ बेटा येळ परसंग बगून आणि परस्थिती बगून पोटाला पिळ दायाला शिकलं पाहिजे”९ आई स्वताच्या मुलीलाच अत्याचार सहन करण्याचे शिक्षण देतांना दिसते. पारधी समाजातील लोकांवर पोटासाठी मेलेल्या जनावरांचे मांस खाण्याची वेळ येते.बहुतेक भटक्या जमातीतील लोक मेलेल्या माणसांचे मांस खातात.लेखकाची आई नमा मेलेल्या शेळीचे मांस खाते.याच शेळीचे मांस कुत्रे आणि गिधाडे खातात त्याच शेळीचे मांस पारधी खातात.पोटाची खळगे भरण्याची ही वेळ त्यांच्यावर अनेक वेळा येतांना दिसते.या आत्मकथनामध्ये लोक पिण्यासाठी पाणी देत नाहीत म्हणून नमा आपल्या मुलांना गटारीतील पाणी हापश्याचे पाणी म्हणून पाजते. जनावरे सुध्दा गटारातील पाणी पीत नाहीत परंतु या फासेपारधी समाजावर अशा प्रकारचे पाणी पिण्याची वेळ येते. गावातील मराठा किंवा इतर समाजातील लग्न असेल तेंव्हा फासेपारध्यांना विशेष आनंद होतो कारण पत्रावळीवर टाकलेले खरखटे गोड पदार्थ त्यांना खायला मिळतात. अनेक वेळा खरकटे गोळा करण्यासाठी पारध्यांमध्ये भांडण होते.अनेक वेळा गावातील पाटील श्रीमंत व्यक्ती मानवतेच्या भावनेतून मदत करतात या आत्मकथनामध्ये मल्लू चपण्या, हरिबा, फुल्या सरपंच, प्रा. जळकोट अशी माणसे संतोषला आणि त्याच्या कुटुंबाला मदत करतात.फासेपारधी समाजातील व्यक्तींना जगण्यासाठीचा जो संघर्ष करावा लागतो तो भयानक आहे अशाच प्रसंगाचे वर्णन या कथनामध्ये येते. “पालात ग्वॉडं तेल नसलं की आय माजी टाळू थानाच्या दुधाने भरायची.पालात इंचू काटा येऊ नये म्हणून आय बैलाचं नाय तर गाईचं शिंग चुलीत टाकायची.पालात उजेड राहावा म्हणून आय एक मोठे लाकूड चुलीत घालायची”१० भटकंती करणाऱ्या आदिवासींच्या जीवनशैलीचा हा एक भाग आहे.आदिवासी निसर्गातील साधनसंपत्तीचा आपल्या जीवनामध्ये उपयोग करतो याची साक्ष या वर्णनातून मिळते.फासेपारध्यांमध्ये चोरीच्या गुन्ह्यामुळे पुरुषांना अनेक वेळा शिक्षा होते अशा वेळी स्त्रीवर कुटुंबाची आणि मुलांची जबाबदारी येते.अशा वेळी पारधी समाजातील स्त्रियां दुसऱ्या पुरुषाबरोबर लग्न करतात.कारण चोरी केल्याशिवाय पोट भरता येत नाही आणि चोरी करणारा पुरुषच तुरुंगात गेला तर उपासमारीची वेळ येते यातून सुटका करून घेण्यासाठी हा मार्ग स्त्रियांना स्वीकारावा लागतो.याविषयी संतोष पवार म्हणतो, “आपले नवरे झेलात नेले की पारध्यांच्या बाया एकापाठोपाठ एक असे अंगावरचे लुघडे बदल्यागत नवरे बदलत हुत्या.”११ कधी कधी आपल्या नवऱ्याची पोलिसांच्या तावडीतून सुटका करण्यासाठी या स्त्रियांना स्वत: आपले शरीर पोलिसांच्या हवाली करावे लागते याचे भयावह वर्णन करतांना संतोष म्हणतो, “फौजदाराच्या खाली निजुनबी आपल्या नवऱ्याला सोडवायाची बायकांची तयारी हुती.”१२ सर्वसामन्यांना ज्याची कल्पनाही नाही अशा पद्धतीचे जीवन फासेपारधी समाजतील स्त्रियांच्या वाट्याला येते. फासे पारध्यांनमध्ये कर्ज वगैरे घेतले असेल, तर जातीतच बायको गहाण ठेऊन कर्ज फेडण्याची रीत आहे.कर्ज फेडले की या स्त्रीला घरी जाण्याची मुबा असते. या विषयी लेखक लिहितो, “ आमच्या जातीत बायाचं लुगडं शिवलं की देवाच्या भक्ताला पंचवीस रुपयांचा दंड पडतो.”१३ पारधी समाजातील पुरुष अनेक लग्न करतात ते व्यभिचारी असतात याविषयी कोणीच काही तक्रार करत नाही.संतोषचे वडील देवराम हे व्यभिचारी असतात.स्वत:ची पत्नी असतानाही एकामागून एक बायका करतांना दिसतो.त्याप्रमाणे लेखकाचा भाऊ बिग्या हाही अनेक लग्न करतो त्यामध्ये तो एक मावसबहिणी असूनही तिच्याशी लग्न करतो.या समाजातील स्त्रियांना खूप सोसावे लागते.भटक्या विमुक्त जमातीमधील स्त्रियांचे दुहेरी शोषण सुरु आहे.एकत्र पारधी जमातीत जन्माला आल्यामुळे असुरक्षितेचे, उघड्यावरचे जीवन त्यांच्या वाट्याला आले आहे.निसर्गापासून आणि समाजापासून स्वत:चा बचाव करणे, त्याचवेळी एक पत्नी म्हणून नवऱ्याची मारझोड सहन करणे, कुटुंबाची जबाबदारी सांभाळणे, आपल्या कुटुंबासाठी झिजने, उघड्यावर मुलांना जन्म घालणे, कुटुंबासाठी खास्ता खाणे, हे आपले कर्तव्यच आहे अशी या समाजातील स्त्रियांची भावना असते.नरकप्राय जीवनातून आपली सुटका होईल असे स्वप्नातही त्यांना वाटत नाही.हे जीवन त्यांच्या अंगवळणी पडलेले आहे. पारधी समाजामध्ये इतर आदिवासींच्याप्रमाणेच अनेक श्रध्दा आणि अंधश्रद्धा आहेत.असुरक्षेतेमुळे आदिवासी समाजात दैववाद आणि अंधश्रद्धा मोठ्या प्रमाणावर असे.याला पारधी समाजही अपवाद नाही.पारधी समाजामध्ये पश्चिमेस पाय करून झोपणे अशुभ मानतात.त्याचप्रमाणे स्त्री ला जर परपुरुषाचा स्पर्श झाल्यास ‘बाट झाला’ असे मानतात आणि त्या स्त्रीचा कोणताही अपराध नसतांना तिला समाजाबाहेर काढतात.कधी कधी जात पंचायत या स्त्रीला वाळीतही टाकते.कोणत्याही आदिवासी समुहाचे महत्त्वाचे लक्षण म्हणजे प्रत्येक आदिवासींचे देव वेगळे आहेत आणि त्यांची जत्रा ते भक्तिभावाने करतात.हे देव हिंदूंचे नसतात.फासे पारध्यांमध्ये देवीचा नवस फेडण्यासाठी जत्रा केली जाते.देवीला रेडा किंवा बकरे, बोकड बळी दिला जातो.कधी कधी नवस केला जातो.पोलिसांचा त्रास होऊनये यासाठी नवस बोलण्याची रीत या समाजामध्ये आहे.नवसाविषयी लेखक आत्मकथनामध्ये म्हणतो माझ्या पायाची जखम बरी होण्यासाठी रेड्याचा बळी दिल्याचे सांगतो. पारधी जमातीचं जगणं हे अन्य वन्य जमातीतील लोकांसारखेच आहे. अनेक रिती रिवाज पाळले जातात.या समाजामध्ये झोपेत घोरणं हे अपशकून मानले जाते.त्याचप्रमाणे मुलांच्या रडण्यामुळे पाऊस जोरात येतो.

६.चोरटा या आत्मकथनाची वैशिष्ट्ये : १) चोरटा या आत्मकथनातून संतोष पवार याची शोकांतिका येते त्याप्रमाणेच फासेपारधी या आदिवासी समाजजीवनाचेही चित्रण येते. २) फासेपारधी या जमातींतील लोकांना गुन्हेगार समजत असल्यामुळे त्यांना कोणी काम देत नाही व त्यांच्यावर उपासमारीची वेळ आल्याने हे लोक चोरी करतात. ३.फासेपारध्यानंमध्ये पुरुषसत्ताक संस्कृती आहे या समाजात स्त्री ला महत्व दिले जात नाही.या जमातीतींल पुरुष अनेक लग्न करू शकतो.इतर आदिवासी जमातीमध्ये पुरुषाच्या बरोबरीने स्त्रीला स्थान असते.परंतु फासेपारधी समाजात ते दिसत नाही.सर्वच भटक्या जमातीत हीच पद्धत आहे. मात्र कातकरी आदिवासी जमातीमध्ये तर स्त्रीच सर्व निर्णय घेते.ती सतत नवऱ्याबरोबर असते. ४.जातपंचायत फासेपारधी समाजात महत्वाची आहे. ५.फासेपारधी जमात ही देवावर श्रध्दा आणि अंधश्रद्धा पाळणारी आहे. ६.ग्रामीण बोली व फासेपारधी बोलीचा वापर आत्मकथनामध्ये आढळतो.

<संदर्भ >

१.नलगे चंद्रकुमार – गंगाधर पानतावणे (संपा.), दलित आत्मकथन, सुरेश एजन्सी, पुणे,जानेवारी १९८६, पृ.क्र.नाही. २.बनसोडे हिरा, नवशक्ती मराठी वृत्तपत्र. ३.गायकवाड लक्ष्मण, उचल्या, श्रीविद्या प्रकाशन, पुणे,२००९, प्रस्तावना. ४.लिंबाळे शरणकुमार, (डॉ), दलित आत्मकथन एक आकलन, दिलीपराज प्रकाशन, पुणे, २०१४, पृ.क्र.१०६. ५.पवार अशोक, चोरटा, आत्मकथन, पृ.क्र.२२. ६.तञैव, पृ.क्र.८३. ७.तञैव, पृ.क्र.६७. ८.तञैव, पृ.क्र.३५. ९.तञैव, पृ.क्र.६. १०.तञैव, पृ.क्र.३. ११.तञैव, पृ.क्र.४. १२.तञैव, पृ.क्र.१६. १३.तञैव, पृ.क्र.७२.