User:Earlan Sabuero

HAMUBONG KASAYSAYAN SA MGA SABUERO

Sukwahi sa gitu-ohan sa kadaghanan, ang mga Sabuero dili lumad nga Guinsilibanon kon dili gikan kini sa usa ka banay ni Rajah Siaui nga usa ka magdadagat kon “sailor”  nga taga Borneo. Sa edad nga 25 anyos siya naglawig uban sa iyang mga kagupa ug nga nahidunggo sila sa usa ka dapit sa isla (nga kanhiay wala pa mahinganli) niadtong ika napulog-upat ka siglo. Human nila masusi nga ang maong dapit may abundang tubig, isdaanong kadagatan ug ubay-ubay nga mga bulawan, sila nakahukom nga didto sa manimuyo. Sa unang higayon sa ika napulog-lima ka siglo, sa tuig 1521 ang mga Katsila, pinangulohan ni Magallanes, nahidunggo sa maong isla ug ila kining gi hinganlan ug Masawa. Sulod sa duha ka semana nakig-halobilo ang mga Katsila uban sa mga kasakupan ni Rajah Siaui, ang hari sa Isla sa Masawa ug sa iyang igsoon nga si Rajah Colambu, ang hari sa Butuan (kanhi ginganlan Zuluan). Nag pahigayon sila og casi casi ug Unang Misa sa Isla sa Masawa. Sa dihang misanay na ang iyang pamilya, sila sab ag sulongon sa mga piratang Moros  ug usa niana kahigayon, usa sa sakop sa iyang banay nabihag sa mga pirata ug gibaligya kini sa usa ka Datu didto sa lalawigan sa Lanao ug gihimong ulipon. Tungod sa kalantip sa pangisip sa nabihag, siya nahimong piniyalan sa tanang kabtangan sa iyang agalon ug gihatagan pa gayod ug kapikas sa kinabuhi isip bugti sa iyang katarong ug kaligdong ug mao kini ang hinungdan nga dunay pamilya sa mga Sabuero didtong dapita. Pag labay sa mga panahon, tuig 1544 ang ka malinawon sa ilang pag puyo nahulipan sa usa ka kasamok sa dihang mi abot pag-balik ang mga Katsila sa isla sa Camiguinin (karon gitawag nga Isla sa Camiguin). Tungod sa dili nila pag sinabtanay, ang banay ni Rajah Siaui naka hukom sa pakig bisog batok sa mga langyaw. Sila nag tuo nga gumikan sa ilang kadaghan masayon na nila pukanon ang ilang kaaway. Apan nasayop sila, wala sila mamalandong nga ang ilang tali-abot nga kaaway bisan tungod diyutay, apan, hanas na kini sa pag pakig-away ug duna pa gayo’y mga maayong ekepo alang sa gubat, busa, paglabay sa pipila lang kagutlo sa ilang pag sangka, usa ra gayod kabatan-on nga lalake sa ilang banay ang katingalahang naka ikyas gikan sa canyon ug espada sa mga Katsila nga mao si Datu Sabu. Sa pag kahingkod na sa iyang panahon, sa katapusan dapit sa ika napulog-lima ka siglo, nangabot na usab ang mga Katsila. Si Datu Sabu naminyo ug nanganak ug duha ka mga lalaki nga mao sila si Datu Manggubat ug Datu Mantigue, ug usab nangaminyo. Si Datu Manggubat dunay 14 ka mga anak nga mao kining mosunod. IGNASIO SABUERO, URBANO SABUERO, DAMIAN SABUERO, CALDO SABUERO, ITIK SABUERO, ESTEBAN SABUERO, LUIS SABUERO, AMBROCIO SABUERO, BONIFACIO SABUERO, MAURICIO SABUERO, FELICIDAD SABUERO, MALTINA SABUERO, ROTELLO SABUERO ug QUILINO SABUERO. Si Datu Mantigue naka pangasawa ug Pagalaran (ENU) ug nanganak ug 4 nga mao kining mosunod: JUAN SABUERO, SIMON SABUERO, CONCEPTION SABUERO ug ENDIT SABUERO. Tungod sa masubsub nga pagsulong sa mga piratang moros kaniadtong panahona, sila nakahukom sa pagtukod ug usa ka Kota ug kini ilang ginganlan ug Guinsil-ipan kon Sil-ipanan. Ang kagamitan sa pagtukod sa maong Kota susama ra sa mga butang nga gigamit sa mga Katsila sa pagtukod nila sa pader sa ilang mga simabahan ug kini atua mahimutang luyo gayod sa Guinsiliban Central School. Maadlaw ug magabii, adunay mga tawong gipahimutang nga magpuli-puli pag bantay sa tore aron sila maka pangandam kon ugaling dunay katingalahang Bangka nga mag-utaw-utaw sa kadagatan. Tungod niana, ilang nasumpo ang pag panulong sa mga pirata. Sukad niadto sila misanay ug nanimuyo nga malinawon ug mauswagon apan sa makadyot nakasinati ug kasub-anan sa dihang mipanaw ngadto sa laing kalibutan ang ilang Amahan, si Datu Sabu, sa pangidaron nga 121. Siya mipanaw nga nag bilin og duha ka buhing handumanan nga dili ug dili gayod mahikalimtan. Ang unang butang mao nga ang dapit nga iyang gitikad sukad sa iyang paghidunggo nahimo nang usa ka lungsod nga mao ang Lungsod sa Guinsiliban. Ang ikaduha mao nga ang pulong Guinsiliban gikan kini sa ngalan sa Tore nga iyang gitukod nga gi nganlan ug Guinsil-ipan kon Sil-ipanan. Usa kahigayon niana, ang kamalinawon sa ilang pag puyo nahulipan sa dili ikaasoy’ng kaguliyang sa dihang mibuto ang Mount Vulcan kaniadtong petsa 13 sa Mayo 1871 sa may alas sais sa sayong kahaponon. Ang tibuok isla mi kurog tungod sa ang bulkan mibuga ug aso nga nagkalayo nga may kainiton nga 800 degree celcius nga makita bisan sa gilay-on nga 160 kilometros nga bisan unsay gidak-on sa kahoy kon balay nga maagi-an sa asong nag kalayo ma ugdaw ug ma-abo gayod. Tungod niana, ang tanang lumulopyo isig paningkamot sa pag-ikyas gikan niiining makalilisang nga katalagman. Uban sa mga naningkamot sa pagtakas gikan sa maong katalagman mao ang mga anak ni Datu Mantique. Sila midali pag sakay sa ilang Bangka ug milawig paingon ngadto sa dakung yuta sa Mindanao ug nahidunggo sa lapyahan sa Bulua, Cagayan de Misamis apan mibalik paglawig sa dihang ilang nakita nga ang yuta sa maong lugar dili maayo sa pag-uma ug nahidunggo na usab sa baybayon sa Dela Paz, Jimenez, Misamis Occidental human nila masusi nga ang dapit maayo umahon, sila nag katag katag sa pagpuyo aron duna sila’y igong gilapdon sa yuta nga ilang paga tikaron. Sa samang paagi ang mga anak ni Datu Manggubat mikagiw usab paingon ngadto sa Mindanao ug nahidunggo ngadto sa lain-laing dapit sa Misamis Oriental. Human nila madawat ang balita nga ang ilang dapit wala diay malakip sa maong katalagman, pipila sa ilang mga igsoon namauli balik sa Guinsiliban, apan ang uban nagpabilin sa maong lugar. Karong panahona, ang mga apo sa kaapo-apohan ni Rajah Siaui misanay na sa hilabihan kadaghan, nagmauswagon ug nanimuyo sa nagkalain-laing dapit sa kalibutan apan ang kadaghanan niini atua manimuyo sa lalawigan sa Camiguin, Misamis Oriental ug Misamis Occidental.