User:Er.Samir Shah/sandbox/22 parisah

૨૨ પરિષહ
પરિ: સમસ્ત પ્રકારે, સહ: સહન કરવું પણ ધર્મ માર્ગનો ત્યાગ ન કરવો તે પરિષહ કહેવાય. તે ૨૨ પરિષહમાં દર્શન પરિષહ અને પ્રજ્ઞા પરિષહ એ ૨ પરિષહ ધર્મનો ત્યાગ ન કરવા માટે છે અને ૨૦ પરિષહ કર્મની નિર્જરા કરવા માટે છે.

"चर्या नैषेधिकी शय्या, आक्रोशो वधो याचना"

અર્થાત્: ક્ષુધા – પિપાસા (તૃષા), શીત, ઉષ્ણ, દંશ, અચેલક, અરતિ, સ્ત્રી, ચર્યા, નૈષેધિકી (સ્થાન), શય્યા, આક્રોશ, વધ અને યાચના પરિષહ.

ક્ષુધા પરિષહ: અશાતા વેદનીયથી ઉદ્ભવતી તમામ અશાતાઓમાં ક્ષુધા વેદનીય સહુથી અગ્રેસર છે, તેથી આ પરિષહ સહુથી પ્રથમ ગણાયો છે. તીવ્ર ભૂખને પણ સહન કરવી, પરંતુ અશુદ્ધ આહાર ગ્રહણ નહીં કરવાથી તેમજ આર્ત્તધ્યાન નહીં કરવાથી ક્ષુધા પરિષહ જીત્યો કહેવાય.

પિપાસા પરિષહ: પિપાસા એટલે તૃષાને પણ સમ્યક્ પ્રકારે સહન કરવી, પરંતુ સચિત અથવા મિશ્ર જળ પીવું નહીં. સંપૂર્ણ ૩ ઉકાળાવાળું ઉષ્ણ જળ આદિ અને તે પણ સિદ્ધાંતમાં કહેલી વિધિ પ્રમાણે નિર્દોષ પ્રાપ્ત થયું હોય તો જ પીવું, તે તૃષા પરિષહ.

શીત પરિષહ: અતિશય ટાઢ પડવાથી અંગોપાંગ અકડાઈ જતાં હોય તો પણ સાધુને ન કલ્પે તેવા વસ્ત્રની ઈચ્છા અથવા તાપણાએ તાપવાની ઈચ્છા માત્ર પણ ન કરે, તે શીત પરિષહ.

ઉષ્ણ પરિષહ: ઉનાળાની ઋતુમાં તપેલી શીલા અથવા રેતી ઉપર ચાલતા હોય અથવા તાપ સખત પડતો હોય તે વખતે મરણાંત કષ્ટ આવે પણ છત્રની છાયા અથવા વસ્ત્રની છાયા અથવા વીંઝણાનો વાયુ કે સ્નાન વિલેપન આદિની ઈચ્છા માત્ર પણ ન કરે, તે ઉષ્ણ પરિષહ.

દંશ પરિષહ: વર્ષા કાળમાં ડાંસ – મચ્છર – જૂ – માંકડ ઈત્યાદિ ક્ષુદ્ર જંતુઓ ઘણાં ઉત્પન્ન થાય છે, તે જંતુઓ બાણના પ્રહાર સરખા ડંખ મારે તો ત્યાંથી ખસી અન્ય સ્થાને જવાની ઈચ્છા ન કરે, તેઓને ધુમાડા આદિ પ્રયોગથી બહાર કાઢે નહીં, તેમજ તે જીવો ઉપર દ્વેષ પણ ચિંતવે નહીં, પરંતુ પોતાની ધર્મની દૃઢતા ઉપજાવવામાં નિમિત્તભૂત માને, તે દંશ પરિષહ જીત્યો કહેવાય.

અચેલ પરિષહ: વસ્ત્ર સર્વથ, ન મળે અથવા જીર્ણ પ્રાય: મળે, તો પણ દીનતા ન કરે, તેમજ ઉત્તમ બહુ મૂલ્યવાળું વસ્ત્ર ન ઈચ્છે, પરંતુ અલ્પ મૂલ્યવાળું જીર્ણ વસ્ત્ર ધારણ કરે, તે અચેલ પરિષહ. અહીં અચેલ એટલે વસ્ત્રનો સર્વથા અભાવ અથવા જીર્ણ વસ્ત્ર એમ બે અર્થ છે. જીર્ણ વસ્ત્ર ધારણ કરવું તે પણ પરિગ્રહ છે, એમ કહેનારા અસત્યવાદી છે, કારણ કે સંયમના નિર્વાહ પૂરતું જીર્ણપ્રાય: વસ્ત્ર મમત્વરહિત ધારણ કરવાથી પરિગ્રહ ન કહેવાય, એ જ શ્રી જિનેન્દ્ર વચનનું રહસ્ય છે.

અરતિ પરિષહ: અરતિ એટલે ઉદ્વેગભાવ. સાધુને સંયમમાં વિચરતાં જયારે અરતિનાં કારણ બને, ત્યારે સિદ્ધાંતમાં કહેલાં ધર્મસ્થાનો ભાવવા, પરંતુ ધર્મપ્રત્યે ઉદ્વેગભાવ ન કરવો, કારણ કે ધર્માનુષ્ઠાન કંઈ ઈન્દ્રિયોના સંતોષ માટે નથી, પરંતુ ઈન્દ્રિયોના અને મનના દમન માટે છે, તેથી ઉદ્વેગ ન પામવો; તે અરતિ પરિષહનો જય કર્યો કહેવાય.

સ્ત્રી પરિષહ: સ્ત્રીઓને સંયમમાર્ગમાં વિઘ્નકર્ત્તા જાણીને તેમને સરાગ દ્રષ્ટીએ ન જોવી, તેમજ સ્ત્રી પોતે વિષયાર્થે આમંત્રે તો પણ સ્ત્રીને આધીન ન થવું, તે સ્ત્રી પરિષહનો વિજય કહેવાય, તેમજ સાધ્વીને પુરુષ પરિષહ આમાં અંતર્ગત સમજવો.

ચર્યા પરિષહ: ચર્યા એટલે ચાલવું, વિહાર કરવો, અર્થાત્ મુનિએ એક સ્થાને અધિક કાળ ન રહેતાં માસકલ્પની મર્યાદા પ્રમાણે (૮ શેષકાળના અને ૧ વર્ષાકાળના ચોમાસાનો એ રીતે) નવકલ્પી વિહાર કરવો, પણ તેમાં આળસ ન કરવી, તે ચર્યા પરિષહનો વિજય કહેવાય.

નૈષેધિકી પરિષહ: શૂન્ય ગૃહ, સ્મશાન, સર્પબિલ, સિંહગુફા ઈત્યાદિ સ્થાનોમાં રહેવું અને ત્યાં પ્રાપ્ત થતા ઉપસર્ગોથી ચલાયમાન ન થવું અથવા સ્ત્રી, પશુ, નપુંસક આદિ રહિત અને સંયમના નિર્વાહ યોગ્ય સ્થાનમાં રહેવું, તે નૈષેધિકી પરિષહ છે. પાપ અને ગમનાગમનનો નિષેધ જેમાં છે, તે નૈષેધિકી એટલે સ્થાન કહેવાય. આનું બીજું નામ નિષધા પરિષહ અથવા સ્થાન પરિષહ પણ છે.

શય્યા પરિષહ: ઉંચી – નીચી ઈત્યાદિ પ્રતિકૂળ શય્યા મળવાથી ઉદ્વેગ ન કરે તેમજ અનુકુળ શય્યા મળવાથી હર્ષ ન કરે તે શય્યા પરિષહ.

આક્રોશ પરિષહ: મુનિનો કોઈ આજ્ઞાની મનુષ્ય તિરસ્કાર કરે તો મુનિ તે તિરસ્કાર કરનાર પ્રત્યે દ્વેષ ન કરે; પરંતુ તેને ઉપકારી માને તો આક્રોશ પરિષહ જીત્યો ગણાય.

વધ પરિષહ: સાધુને કોઈ અજ્ઞાની પુરુષ લાકડી, ચાબુક આદિથી આકરા પ્રહાર કરે, અથવા વધ પણ કરે, તો પણ સ્કંધક સૂરિના ઘાણીમાં પિલાતા ૫૦૦ શિષ્યોની જેમ વધ કરનાર ઉપર દ્વેષ ન કરતાં ઉલટો મોક્ષમાર્ગમાં મહા ઉપકારી છે, એમ માને એવી ભાવના ભાવે કે, “કોઈ જીવ મને (મારા આત્માને) હણી શકતો નથી, પુદ્ગલરૂપ શરીરને હણે છે, અને તે શરીર તો મારાથી ભિન્ન છે, શરીર તે હું નથી અને હું તે શરીર નથી, તથા મને આ પુરુષ જે દુઃખ આપે છે, તે પણ પૂર્વે બાંધેલા કર્મનો ઉદય છે. જો તેમ ન હોય તો એ પુરુષ મને છોડીને બીજાને કેમ હણતો નથી ? આ હણનાર તો કેવળ નિમિત્તમાત્ર છે, ખરું કારણ તો મારા પૂર્વભવનાં કર્મ જ છે.” ઈત્યાદિ શુભ ભાવના ભાવે. તે વધ પરિષહ જીત્યો કહેવાય.

યાચના પરિષહ: સાધુ કોઈ પણ વસ્તુ (તૃણ, ઢેફું ઈત્યાદિ) માંગ્યા વિના ગ્રહણ કરે નહીં, એવો તેમનો ધર્મ છે, તેથી હું રાજા છું, ધનાઢ્ય છું, તો મારાથી બીજા પાસે કેમ માંગી શકાય ? ઈત્યાદિ માન અને લજ્જા ધારણ કર્યા વિના ઘેર ઘેર ભિક્ષા માંગવી, તે યાચના પરિષહ જીત્યો કહેવાય.

"प्रज्ञा अज्ञानं सम्यक्त्वमिति द्वाविंशति: परिषहा:"

અર્થાત્: અલાભ – રોગ – તૃણસ્પર્શ અને સત્કાર પરિષહ – પ્રજ્ઞા – અજ્ઞાન અને સમ્યક્ત્વ એ પ્રમાણે ૨૨ પરિષહો છે.

અલાભ પરિષહ: માન અને લજ્જા છોડીને ઘરે ઘરે ભિક્ષા માંગવા છતાં પણ વસ્તુ ન મળે તો, “લાભાન્તરાય કર્મનો ઉદય છે અથવા સહેજ તપવૃદ્ધિ થાય છે.” એમ સમજીને ઉદ્વેગ ન કરવો, તે અલાભ પરિષહનો જય કહેવાય.

રોગ પરિષહ: જ્વર (તાવ), અતિસાર (ઝાડો) આદિ રોગ પ્રગટ થતાં જિનકલ્પી આદિ કલ્પવાળા મુનિઓ તે રોગની ચિકિત્સા ન કરાવે, પરંતુ પોતાના કર્મનો વિપાક ચિંતવે અને સ્થવિર કલ્પી (ગચ્છવાસી) મુનિ તે આગમમાં કહેલી વિધિ પ્રમાણે નિર્દોષ ચિકિત્સા કરાવે, તેથી રોગ શાંત થાય અથવા ન થાય, તો પણ હર્ષ કે ઉદ્વેગ ન કરે, પરંતુ પૂર્વ કર્મનો વિપાક ચિંતવે, તે રોગ પરિષહ જીત્યો કહેવાય.

તૃણસ્પર્શ પરિષહ: ગચ્છથી નીકળેલા જિનકલ્પ આદિ કલ્પધારી મુનિને તૃણનો (ડાભ આદિ ઘાસનો ૨|| હાથ પ્રમાણ) સંથારો હોય છે, તેથી તે તૃણની અણીઓ શરીરમાં વાગે તો પણ વસ્ત્રની ઈચ્છા ન કરે તથા ગચ્છવાસી (સ્થવિર કલ્પી) મુનિને વસ્ત્રનો સંથારો હોય છે, તે પણ પ્રતિકૂળ પ્રાપ્ત થયો હોય, તો દીનતા ધારણ ન કરે. તે તૃણસ્પર્શ પરિષહનો વિજય ગણાય.

મલ પરિષહ: સાધુને શૃંગાર – વિષયના કારણરૂપ જળસ્નાન હોય નહીં, તેથી પરસેવા વગેરેથી શરીરે મેલ ઘણો લાગ્યો હોય અને દુર્ગંધ આવતી હોય, તો પણ શરીરની દુર્ગંધ ટાળવા માટે જળથી સ્નાન કરવાનું ચિંતવન પણ ન કરે, તે મલ પરિષહ જીત્યો ગણાય.

સત્કાર પરિષહ: સાધુ લોકોમાં પોતાનો ઘણો માન – સત્કાર થતો જોઈ મનમાં હર્ષ ન પામે, તેમજ સત્કાર ન થવાથી ઉદ્વેગ ન કરે, તે સત્કાર પરિષહ જીત્યો કહેવાય.

પ્રજ્ઞા પરિષહ: પોતે બહુશ્રુત (અધિક જ્ઞાની) હોવાથી અનેક લોકોને પ્રશ્નોના ઉત્તર આપી સંતુષ્ટ કરે અને લોકો તે બહુશ્રુતની બુદ્ધિની પ્રસંશા કરે, તેથી તે બહુશ્રુત પોતાની બુદ્ધિનો ગર્વ ધરી હર્ષ ન કરે, પરંતુ એમ જાણે કે, “પૂર્વે મારાથી પણ અનંતગુણ બુદ્ધિવાળા જ્ઞાનીઓ થયા છે, હું કોણ માત્ર છું ?” ઈત્યાદિ ચિંતવે, તે પ્રજ્ઞા પરિષહ જીત્યો કહેવાય.

અજ્ઞાન પરિષહ: સાધુ પોતાની અલ્પ બુદ્ધિના કારણે આગમ વગેરેમાં તત્વ ન જાણે, તો પોતાની અજ્ઞાનતાનો સંયમમાં ઉદ્વેગ ઉપજે એવો ખેદ ન કરે કે, “હું આવી ઉગ્ર તપશ્ચર્યાદિ સંયમવાળો છું. તો પણ આગમતત્વ જાણતો નથી, બહુશ્રુતપણું પ્રાપ્ત થતું નથી.” ઈત્યાદિ ખેદ – ઉદ્વેગ ધારણ ન કરતાં મતિજ્ઞાનવરણીયનો ઉદય વિચારી સંયમભાવમાં લીન થાય, તે અજ્ઞાન પરિષહ જીત્યો ગણાય.

સમ્યક્ત્વ પરિષહ: અનેક કષ્ટ અને ઉપસર્ગ પ્રાપ્ત થવા છતાં પણ સર્વજ્ઞભાષિત ધર્મની શ્રદ્ધાથી ચલાયમાન ન થવું, શાસ્ત્રોના સૂક્ષ્મ અર્થ ન સમજાય તો વ્યામોહ ન કરવો, પરદર્શનમાં ચમત્કાર દેખી મોહ ન પામવો, ઈત્યાદિ સમ્યક્ત્વ પરિષહનો જય કહેવાય.