User:Erdin Osmani/sandbox

= Yjet Neutronik =

Çfarë janë yjet neutronike?-Formimi i tyre
Një yll neutronik është bërthama e ngjeshur e një yli I cili para shpërthimit kishte një masë totale prej 10 deri 29 masa djellore.

Yjet neutronik kanë një rreze rreth 10 kilometra ndersa një masë rreth 1.4 masa djellore.

Rezultati nga supernova e shperthimit të një ylli masiv, e kombinar me tërheqjen gravitacionale e ngjesh bërthamën e yllit përtej densitetit të yjeve gjugja të bardhë, në densitetin e një bërthame atomike.

Pas formimit ata nuk gjenerojnë më nxehtësi, dhe ftohen me kalimin e kohës, por ata ende mund të ndryshojn me anë të përplasjes apo përshpejtimit.

Shumica e modeleve bazike të këtyre objekteve tregojnë se yjet neutronik janë të formuara plotësisht prej neutroneve, ku protonet dhe elektronet prezente në materien normale,në kushtet e yjeve neutronik  kombinohen për të formuar neutrone.

Veqoritë e yjeve neutronik dhe përhapja e tyre
Yjet neutronik që mud të vrojtohen janë shum të nxehtë kanë një temperaturë sipërfaqsore rreth 600 000 K.

Ata janë aq të dendur saqë një kuti shkrebsesh që përmban materje të yllit neutronik peshon rreth 3 bilion ton, pesha e njejt me 0.5km3 material nga sipërfaqja e tokës.

Fushat e tyre magnetike janë mes 108 dhe 1015 më të forta se fusha magnetike e tokës.

Forca e tyre gravitacionale në sipërfaqe është 2×1011 herë më e fort se fusha e gravitetit të tokës.

Yjet neutroik rrotullohen me një normë prej disa qindra herë në minutë. Ylli neutronik me rrotullimin më të shpejtë të njohur PSR J1748-2446ad, rrotullohet me një normë prej 716 herë në sekond ose 43000 herë në sekond, që i jep një shpejtësi lineare në sipërfaqe prej 0.24c.

Mendohet se janë rreth 100 milion yje neutronik në rrugën e qumshtit, por shumica prej tyre janë të vjetër dhe të ftohtë dhe nuk mund të vërehen. Yjet neutronik mund të vërehen vetëm në disa raste siq është rasti kur ata janë pulsar apo pjesë të një sistemi binar.

Yjet pulsarë
Shumica e yjeve neutronik të vrojtuar janë pulsarë.

Pulsarët janë yje neutronik rrotullues të cilët kanë pulse rrezatimi në intervale shumë të rregullta që zakonisht shtrihen prej disa milisekonda deri në disa sekonda.

Pulsarët kanë fusha magnetike shumë të forta të cilat hedhin rryma me grimca përgjat 2 poleve magnetike. Këto grimca të përshpejtuara prodhojnë rreze drite shumë të fuqishme.

Shpesh, fusha magnetike nuk përputheet me boshtin e rrotullimit, kështu që rrezet e grimcave dhe dritës e rrethojnë yllin teksa ai rrotullohet. Kur rrezja kalon nëpër vijën e vëzhgimit tonë, ne shohim një puls – me fjalë të tjera, ne shohim pulsarët duke u ndezur dhe fikur kur rrezja përfshin tokën.

Yjet magnetarë
Një tjetër lloj I yjeve neutronik janë yjet magnetarë.

Në një yll neutronik tipik, forca magnetike është me triljona herë më e fortë se forca magnetike e tokës, por në një magnetar fusha magnetike është edhe 1000 herë tjera më e fortë.

Në të gjithë yjet neutronik, korja e yllit ndodhet bashkë me fushën magnetike, kështu që qdo ndryshim në njërën ndikon në tjetrën. Korja është në një sasi shumë të madhe sforcimi, kështuqë një lëvizje e vogël e korës mund të jetë shpëthyese, por pasiqë korja dhe fusha magnetike janë të ndërlidhura, ky shpërthim valëzhet edhe përgjat fushës magnetike. Kjo ndodhi quhet një tërmet yjor.

Në një magnetar, me fushën e tij magnetike masive, lëvizjet e kores e shkaktojnë ylin neutronik të lëshoj një sasi të madhe energjije në formën e rrezatimit elektromagnetik. Një magnetar me emrin SGR1806-20 kapasur një shpërthim aq të madh ku në një të dhjëtën e një sekondi ai lëshoi më shumë energji se djelli ynë ka lëshuar në 100,000 vitet e fundit.

Yjet kuark dhe yjet e quditshme
Një yll kuark është një lloj I ngjeshur dhe ekzotik i yjeve, ku presjoni dhe temperaturat eksteme i detyrojnë grimca e bërthmës të formojnë mateje kuark, një gjendje e materjes e formuar nga kuarkset e lira.

Yjet kuark nga jasht duken njësoj sikur yjet e zakonshme neutronike.

Nëse shtypja është mjaftueshëm e madhe, disa kuarkse (kuarkse-poshtë dhe kuarkse-lartë) mund të kthehen në kuarkse të quditshme.Kjo formon materjen e quditshme, e cila është aq stabile, e cila mund të ekzistoj jashtë yjeve neutronik, dhe gjdo materje tjetër që prek e kthenë në materje të quditshme, gjë që e bënë atë materialin më të rrezikshëm në univers. Këta yje që bremda tyre përmbajnë materje të quditshme quhen yje të quditshëm.

Sistemet binare të yjeve neutronike
Rreth 5% të yjeve neutronik të njohur janë anëtarë të një sistemi binar.

Yjet neutronike janë vrojtuar në sisteme binare me yje të zakonshme, gjigand të kuq, gjugja të bardhë apo edhe me yje të tjerë neutronik.Mendohet se yjet neutronik mund të ekzistojnë në sistem binar edhe me vrimat e zeza.

Bashkësia binare e formuar nga 2 yje neutronik, apo një ylli neutronik dhe një vime të zezë janë vrojtuar me anen e emetimit të tyre ty valëve gravitacionale.

Distanca mes 2 yjeve neutronik binar është vërejtur zvoglohet përderisa valët gravitacionale emetohen. Në fund dy yjet do vinë në kontakt dhe do bashkohen. Bashkimi I dy yjeve neutronik mendohet të jetë shkaktari i shpërthimit të shkurtër të rrezeve gama. Ky event quhet kilonova.

Drita e emetuar në kilonova besohet të vijë nga shkatërrimi radioaktiv i materialit të lëshuar nga bashkimi i yjeve neutronik. Mendohet se ky material mund të jetë shkaktari i prodhimit të elementeve të rënda kmike (elementet përtej hekurit), si kundërshtim i teorisë së nukleosintezës së supernovës.

Kur 2 yje neutroik bashkohen me kilonova ata “vdesin përsëri” duke formuar një vrimë të zezë.

Pasta nukleare
Pasta nukleare është një tip i materies së degjeneruar, e cila gjendet në koren e yjeve neutronik. Emrin e merr nga struktura e saj sepse ajo I ngjason llojeve të ndryshme të pastave siq janë spageti dhe lasania.

Me densitet rreth  1014 g/cm3 pasta nukleare është materiali më i fortë në univers.