User:Erion Luci/sandbox/Revolucioni Industrial

Kapitulli I

1.1. Modernizimi ekonomik dhe social.

Vetë perëndimi do të ishte alfa e revolucionit industrial, dhe kjo për shkakun e thjeshtë sepse do të kalohej nga një shoqëri agrare rurale në një shoqëri urbane industriale. Pikënisje e revolucioneve do të ishte forca e re energjitike e lëvizjes, pa të cilën nuk do të ndodhnin këto ndryshime në  fushën e prodhimit, tregtise, pokitikës,  rritjes së qyteteve etj. Kjo forcë e re energjitike lëvizëse do të ishte makina me avull e shpikur nga skocezi  Xhejms Vat  (James Watt) në vitin 1774. Pa këtë shpikje shoqëria njerëzore, vështirë se do të ecte përpara dhe nuk mund të kalohej  në sistemin e fabrikave dhe uzinave pa këtë shpikje të re, sepse deri në këtë kohë  punishtet artizanale ngriheshin në vendet  ku kishte burime energjitike ujore dhe të erës. Objekti i këtij revolucioni  industrial do të ishte  industria e hekurit,  qymyrit dhe ajo tekstile. Ky ndryshim do të vihej re edhe në sasinë e prodhuar të këtyre të mirave që do të rritej pas disa shpikjeve të reja në industri. Sasia e qymyrgurit të prodhuar që nga viti 1700 do të rritej në mënyrë gradulale dhe kjo duket edhe nga të shifrat e dhëna më poshtë.Një faktor tjetër me rëndësi do të ishte dhe  industria e hekurit e cila si pasojë e rritjes së sasisë së qymyrit do të bënte, që 1 shkencëtar anglez,  Abraham Darby ( Abraham Darbi)  në vitin 1709, në industrinë e shkrirjes së hekurit do të bënte të mundur që të mos përdorej më qymyri drurit por qymyri gurit sepse kishte fuqi djegëse kalorifike më të madhe. Gjatë kësaj periudhe do të bëheshin furrat e para të prodhimit të hekurit, gizës etj. Ndërsa po një tjetër anglez i njohur me emrin Henry Cort (Henri Kort)3 në vitin 1783-1784  do të bënte të mundur prodhimin e tubave prej hekuri dhe të lingotave të ndryshme të hekurit. Shpikja e  makinës tjerrëse nga një  anglez, Samuel Crompton ( Samuel Krompton) në vitet 1775-1779 do të ishte një arritje e madhe për kohën. Makina tjerrëse do të ishin edhe disa të tjera si : spinning jenny ( xheni tjerrëse) e shpikur në vitin 1764 nga  James Hargreaves  ( Xhejms Hargrivs)  etj.Ky revolucion do të kishte ndikim edhe në aspektin social sepse shumë gjëra të panjohura deri në atë kohë tashmë kishin dalë në dritë. Largimi nga fshatrat drejt qyteteve bënë që shumë fshatra të shpopulloheshin dhe të shkonin nëpër qëndrat urbane duke krijuar edhe qytete të reja si: Mançesteri5 që në vitin 1853 do të merrte statusin e qytetit etj. Ndryshime të tjera do të ndodhnin dhe në ndryshimin e qeverisjes së popujve, duke vazhduar deri tek luftërat e ashpra për të drejtën e votës. Edhe pse do kishte një rritje të madhe të qyteteve dhe fabrikave përsëri jeta e njerëzve do të ishte e vështirë. Por ky revolucion industrial do të çojë në krijimin e një klase të re shoqërore e cila ishte ajo e industrialistëve, biznesmenëve dhe shtresën e mesme të popullsisë e cila do të ndikonte në uljen e shtresës së fisnikërisë. Megjithëse do të kishte një farë ndryshimi në jetën e njerëzve kushtet e punës do të ishin të vështira sepse njerëzit punonin me orë të gjata ë punë dhe në kuishte shumë të vështira, përjashto faktin që edhe fëmijë të vegjël do të punonin më një pagë sa 10 %6 e një punëtori të rritur.

1.2. Revolucioni indutrial në vendlindjen e tij ( Britani)

Britania e Madhe7 njihet si fuqi e madhe ekonomike botërore. Në zhvillimin e tillë ekonomik ka ndikuar pozita gjeografike në Oqeanin Atlantik, lidhshmëria e mirë me botën, shfaqja e parë e revolucionit industrial dhe baza relativisht e mirë në pasuritë nëntokësore. Këto përparësi janë manifestuar në zhvillimin e detarisë tregtisë dhe në zgjerimin e influencës së sajë në vise të ndryshme koloniale nëpër botë, duke e sjellë Britaninë e Madhe në një pozitë të favorshme ekonomike. Në përpjekjet për koloni arrin që të konkurrojë Spanjën, Portugalnë, Holandën dhe Francën, që kanë pasur po këto aspirata, dhe të sigurojë dominimin në det, duke ushtruar kështu një ndikim në afro një të katërtën e botës. Në saje të botës koloniale, dhe shfrytëzimit të saj qindravjeçar fillon faza më e rëndësishme e zhvillimit të shtetit. Në intensifikimin ekonomik pa dyshim rëndësi të veçantë kanë pasur edhe zhvillimet e reja teknike që prodhimtarisë i kanë dhënë një dinamikë më të madhe. Procesi i industrializimit ka pasur mbështetje në pasuritë e drurit, qymyrit, mineralit të hekurit dhe lëndëve të para të sjella prej kolonive. Ecuria ekonomike, dinamika e tregut të brendshëm dhe atij të jashtëm në shekullin e XIX e afirmuan Anglinë si “punishte të botës”, duke ja bërë të mundur që të jetë edhe faktor vendimtar në ekonominë dhe politikën botërore. Në gjysmën e parë të shekullit të kaluar është nxjerrë prej xeheroreve të saj më tepër qymyr, mineral hekuri, zing, plumb dhe bakër, është prodhuar më tepër gizë, makina dhe tekstil sesa në të gjitha shtetet e botës. Në këtë fazë të zhvillimit ekonomia e Britanisë së Madhe i ofron aq shumë ekonomisë botërore sa që në një mënyrë ka përcaktuar profilin e saj ekonomik.Llojshmëria e degëve industriale, bota e gjerë koloniale, fuqia e parë detare dhe të bankave të botës janë disa nga karakteristikat themelore të ekonomisë së këtij shteti në shekullin XIX, që mund të quhet edhe shekulli anglez. Britania e Madhe për një kohë të gjatë ka qenë shteti parë industrial në botë. Kapitali i grumbulluar ka mundësuar që ajo të investojë në ekonominë e shumë shteteve dhe që këto i kanë sjellë fitime shumë më të mëdha sesa investimet e bëra. Rritja e qyteteve si në numër ashtu dhe në popullsi patën një impakt si pozitiv dhe negativ sepse përveç rritjes së qyteteve dhe zgjerimit të tyre dolën probleme të reja në pah, probleme të tipit si: mungesës ushqimit, dhe të shumë faktorëve të tjerë etj. Edhe numri i popullsisë do të rritej dhe do të ndryshonte. Në vitin 1800 Britania e Madhe kishte 10 milion banorë 8 dhe 75 vite më vonë, përkatësisht në 1875, ajo është shtuar edhe me 30 milion banorë 9. Prej vitit 1734 në distriktin kryesor financiar të Londrës, në Threadneedle Street, ndodhet Banka e Anglisë10, që njihet me emrin The Old Lady (Zonja e Vjetër). Tregtia me kolonitë krijonte mundësi për hapjen e bankave të reja në këto zona dhe sigurimin e lëndës së parë, në të njëjtën kohë kur ishte krijuar edhe tregu i madh për mallërat angleze. Bashkë me rritjen e popullsisë, gjatë fillim shekullit të 18-të, u rrit edhe fuqia punëtore, e cila u shpërngul nëpër qytete dhe hapësira të reja industriale, si dhe u krijua një shoqëri e re me gjendje krejtësisht tjetër ekonomike. Industrializimi me vete solli përparim të madh, por të kufizuar për fuqinë e re punëtore, jeta e të cilëve në minierat dhe fabrikat e thëngjillit ishte mjeruese. Londra11 gjatë kësaj periudhe u bë njëri nga qytetet më të bukur dhe më të mëdha në botë dhe ky ndryshim falë mbretëreshëss Viktoria12. Në vitin 1837, Viktoria u bë mbretëreshë e Anglisë në moshën 18 vjeçare. Periudha që ajo mbreterori quhet era Viktoriane. Transporti dhe ndriçimi u përmirësuan gjithashtu. Shumica e ndërtesave që egzistojnë sot u ndërtuan në kohen e Viktorias. Më e famshmja është Shtëpia e Parlamentit13 që u ndërtua në 1834 sepse e para qe djegur nga zjarri. Në 1840 drita me gaz përdor për herë të parë për të ndriçuar rrugët e Londrës. Metroja e parë në botë (The Tube)14 u hap në 1862. Edhe sitemi hekurudhor do të pësonte rritje si në numrin e trenave dhe gjatësisë së linjave hekurudhore të cilat do të rriteshin akoma më tepër  pas shpikjes së lokomotivës me avull nga: Richard Trevithick (Riçard Treviçik)15 në vitin 1804.