User:Ermin masic

Radula- tipični organ Mekušaca (Tip Mollusca)

U usnoj duplji Gastropoda,Cephalopoda,,Aplacophora, Monoplaco-phora i Polyplacophora nalazimo tipičan organ Radulu, koja ima primarnu funkciju u sitnjenju, odnosno struganju hrane sa čvrste podloge. Budući da se večina Mollusaca hrani biljnom hranom, osim Cephalopoda koji mogu da napadaju i manje životinje, poput rakova, riba itd. i osim Bivalvia koje se hrane filtriranjem u vodi suspendiranih čestica i to planktonom i rastvorenim organskim materijama. Tako kad govorimo o radularnom sistemu, govorimo o jednoj visoko specijaliziranoj kutikularnoj tvorevini koja leži u usnoj duplji i koja stoji u vezi sa digestivnim sistemom. Radula je ustvari pokretni sistem za struganje  hrane sa čvrste podloge. Pokretljivost Radule omogućavaju prije svega mišići Retractori i Protractori ,a koji su usto vezani i za jednu hrskavičavu ploču koja daje potporu radularnom sistemu. Zahvaljujući tim mišićima i hrskavici koja služi kao potpora Raduli, ona je vrlo pokretna i u mogučnosti je da se izvlači iz usne duplje. Ta pokretljivost je bitna da bi ona mogla da vrši svoju osnovnu funkciju u struganju hrane, algi itd. Morfološki izgled radule dosta varira u različitih grupa Mekušaca ali bitno je naglasiti da osnovni plan građe ostaje isti u svih pripadnika ove velike grupe organizama. Radula je izgrađena od kutikularnih zubića koji su različite veličine i oblika, a svi zajedno čine jedan savršen kompleks. Sa anatomskog aspekta osnovu radule čini jedan centralni niz zubića čiji broj zavisi od individue pripadnika ove ogromne skupine. Oblik centralnog zubića varira kod mužijaka i ženke. Oblik zubića podsjeća na blago povijene prste ruke prema osnovi šake, s tim da se istiće jedan centralni koji po svojoj veličini znatno nadmašuje ostale. To znači da je ploćica radule sa 13 malih zubića na njoj (♂ Hidrobia truncata) ili 10 ( ♀ Hidrobia truncata) okrenuta prema usnoj duplji. Pored centralnog niza zubića u anatomskom pogledu možemo još da razlikujemo i dva niza lateralnih zubića ili kutikularnih pločica koji su različitog oblika. Prvi lateralni niz je blago ukošen prema centru i građen je iz jednog dijela, dok drugi lateralni niz sadrži dvije pločice koje su ukloplene jedna u drugu tako da formiraju oblik slićan latiničnom  slovu  V. Osobitost lateralnog niza ploćica jeste da su one međusobno uklopljene u jednu kompleksnu strukturu i tako uklpoljene i čvrsto vezane  prestavljaju odlično sredstvo  za struganje hrane sa čvrste podloge, , najčešće sa kamene ploče. Oblik zubića jako varira. Uvidjeli smo ranije da pored osnovnih, glavnih ili medijalnih ili još centralnih postoje i dva niza lateralnih ili bočnih zubića. Svi su zubići svojim završnim krajem okrenuti prema usnoj duplji. Zubići su kutikularne prirode i oni se svakodnevno troše, međutim dok se na prednjem (proksimalnom) kraju radulini zubići troše na zadnjem (distalnom) oni su već formirani ili se formiraju i kao takvi se laganim pokretom pomjeraju prema proksimalnom dijelu radule. Sada kada smo opisali anatomsku strukturu, odnosno građu radule, možemo opisati i sam mehanizam njenog pokretanja, odnosno struganja hranjivih materija sa kamena, te njenog ponovnog uvlačenja u usnu duplju i predavanje hrane u usnu duplju  i dalje peristaltičkim pokretima jednjaka u prednje pa u srednje crijevo  gdje  hranjive materije podliježu procesu varenja u soku srednjeg crijeva, tj. pod dejstvom enzima, (Biokatalizatora).

Mehanizam uzimanja hrane pomoću radule opisat ćemo kod vinogradskog puža Helix pomatia.

slika 1. Helix pomatia i generalizirana anatomija

slika 2. Radularna struktura i varijacije pronadwne kod puževa

Vinogradski puž Helix pomatia je izraziti biljojed, što znaći da unosi sasitnjenu hranu pomoću radule. Kad se vinogrdski puž nađe u sredini koja je bogata hranjivim materijama dostupnim ovom organizmu on jednostavnim pokretima izvlačenja i uvlačenja radule struže hranu i tako tako je ujedno usitnjava i pokretima muskulature ždrijela dalje ih unosi u crijevnu duplju. Kad nervnim podražajem ili nekim drugim stimulansom, taktilnim pomoću ticala i vizuelnim pomoću jednostavnih očiju, životinja ustanovi da ima hrane ona radom protraktornih mišića povlači radulu prema naprijed. U tom trenutku životinja se priljubi za objekat sa kojeg će strugati hranu, a u istom času radula se sve više povlaći prema naprijed dok se ne zauzme pravi položaj da bi mogla da struže hranu. Radula je građena od ogromnog broja kutikularnih pločica, a svak pločica je dodatno snadbjevena poput noža šiljatih malih zubića. Ti zubići se zabadaju u biljni materijal, a radom mišiča Retraktora radula se povlači prema usnoj duplji, a zahvaljujući ogromnom broju zubića, u toku samo jednog izbacivanja radule između njih se nakupi ogromna količina hrnjivih materija. Kad je radula u potpunosti uvućena u usnu duplju pod utjecajem pljuvačnog soka koji dolazi od pljuvačnih žlijezda i to dva para koje naliježu na proksimalni dio prednjeg crijeva, sasitnjeni biljni materijal se spira zahvaljujući pokretranju usne mukulature  i pljuvačnog soka koji je bogat mucinima koji daju viskoznost hrnjivim materijama  i vlaži usnu duplju  te se tako hrana dalje prebacuje  u kratki oesophagus i dalje pod utjecajem peristaltičkih pokreta niz crijeva na dalju obradu. Značaj radule Kada pogledamo mekano tijelomekušaca, zamislimo na koji način bi se to oni mogli hraniti? Apsorpcijom nutrijenata preko površine tijela, naravno da dio potrebnih neorganskih supstanci voda ulaze difuzijom preko površine tijela. Ali zahvaljujući radularnom kompleksu, skupina malih zubića koji su ukomponovani u jednu cjelinu tako da prestavljaju jedan savršen sistem idealan za mekušce, koji im omogučava  da se hrane i čvrtim hranivima i to posebnim načinom njezinog kretanja, naprijed – nazad. Tokom duge evolucije ove životinje su se vrlo uspješno prilagodile, prije svega razvile su zaštitne ljušture /osim Aplacophora /, sistem za disanje, prilagodile su se  načinu i u vodi i na kopnu, ovi na kopnu su razvili brojne sluzne žlijezde  koje im omogučavaju lakše kretanje po čvrtoj podlozi, tzv. Klizanje, a još su razvile i poseban sistem za uzimanje čvrste hrane struganjem, pomoću radule. Kada pogledamo morfološku strukturu radule pada nam u oči i bitna karakteristika, a to je položaj kutikularnih pločica prema unutra, tj. prema usnoj duplji. To olakšava znatno samo uzimanje hrane, laganim pokretom po podlozi zubići se prilagođavaju neravnoj ili ravnoj podlozi, a pomjeranjem radule prema nazad tj. prema ustima zubići tada vrše svoju funkciju, oni se kače za neravne podloge i tako stružu alge i otkidaju čvrsti biljni materijal. Kada bi zubiči bili postavljeni suprotno radula bi bila beskorisna. Broj zubića varira između različitih vrsta, što služi i u taksonomske svrhe, za determinaciju vrsta, ali se razlikuju i u okviru istog roda, pa čak i vrste, a sve je to uslovljeno načinom ishrane, te intezitetu uzimanja hrane, što zavisi i od metabolizma jedinke, a razlikuje se i u mužijaka i u ženki. Razlike u zubićima možemo vrlo dobro uočiti na komparativnom prikazu jednog mužijaka i jedne ženke iz Roda Hydrobia, i to H.truncata. Posebno obratiti pažnju na izgled i veličinu centralnog i lateralnih zubića. Slika 2.

Zakljucak Pored brojnih prilagodbi na razlicite uvjete zivota, Mollusce su razvile i prilagodbu u nacinu i uzimanju hrane, razvili su posebnu strukturu, nazvanu Radula. Radula je kompleks kutikularnih zubica koji pomazu u struganju hrane sa cvrste podloge, i pri tom se prilagodavajuci neravnim površinama. Radula je za mollusce od neprocjenjive vaznosti, tj. ona je od vitalnog znacaja, jer on pomaze da se ove mekane zivotinje hrane i cvrstim hranjivim materijama. Posebnie pokret radule omogucavaju i mišici i tanka potporna hrskavica za koju se vezu misici i koja prestavlja veoma cvrstu strukturu. Pokreti radule naprijed – nazad omogucavaju lagano skidanje hrrane sa cvrste hrnjive podloge. Bitno je naglasiti da su zubici kutikularne prirode i da se stalno obnavljaju, tj. dok se na proksimalnom kraju zubici troše vec se na distalnonom stvaraju novi koji ce te potrosene uskoro zamjeniti. U ustima mekušaca su se takoder razvile i pljuvacne zlijezde koje nalijezu na proksimalni kraj prednjeg crijeva i koji imaju ulogu da vlaze i spiraju dolazecu hranu, ali i ritmicki pokreti usne duplje i prednjeg crijeva takoder imaju ulogu u skidanju hrane sa radule. Radula moluskama obezbjeduje dovoljne kolicine svjeze hrane, narocito kad se nadu u sredini koja je bogata hranjivim materijama i oni bez nje nebi mogli nikako opstati. Velike prednosti radule jesu njena pokretljivost, potporna hrskavica, kutikularni zubici i njihov polozaj te njihohva velika sposobnost regeneracije i prilagodavanja na odredene uslove hrane.