User:Eustachiusz/Sandbox2

St. Paul's Abbey, Utrecht (Paulusabdij) is a former Benedictine abbey in the city of Utrecht, founded in about 1050 by Bishop Bernold, and suppressed in 1580. After St. Adelbert's Abbey in Egmond-Binnen St. Paul's was the oldest monastery in the present Netherlands.

Location
The special position of the abbey - as the second oldest monastery of the Netherlands and the "first in rank" in relation to the many other monasteries in the town - is apparent from its position. Together with the Pieterskerk (Utrecht)|Pieterskerk]], the Janskerk (Utrecht)|Janskerk]] and the Mariakerk (Utrecht)|Mariakerk]] the church of St. Paul's Abbey - often refered to as the Pauluskerk - a cross of churches or Kerkenkruis which were built in the 11th century round Utrecht Cathedral and the Sint-Salvatorkerk / Oudmunster. Whether Bishop Bernold had any greater design in mind when he was founding these churches is debated.

St. Paul's Abbey occupied a large quadrilateral site to the south of the episcopal stronghold. The perimeter was marked with ditches and walls. Inside the site the abbot had legal power over the inhabitants. A similar immunity immuniteit belonged to the chapters of the Pieterskerk and the Janskerk. The site extended from the present Trans on the nprth side, the Nieuwegracht on the east side and the Hamburgerstraat (Utrecht)|Hamburgerstraat]] on the south side. The western boundary lay somewhat to the west of the present Korte Nieuwstraat (Utrecht)|Korte Nieuwstraat]]. In the centre stood the abbey church, to the south of which were the monks' living quarters; the abbot had his own house to the north of the church. This location seems to have been deliberately chosen because of the position of the abbot as prelate. Through a door in the surrounding wall of the monastery the abbot has direct access to the fortress of the bishop. The abbot also had his own seat in the choir of the cathedral church, right next to the bishop's throne. Also on the monastery site were various service buildings and guest accommodation.

Predecessor
The predecessor of St. Paul's Abbey in Utrecht was a monastic community founded around the year 1000 by Bishop Ansfried on a hill between Amersfoort and Leusden which in the Middle Ages was known as Hohorst, but now as Heiligenberg. Bishop Ansfried used to withdraw to this place to escape from the worldly concerns of his office and to re-dedicate himself to monastic life according to the Rule of St. Benedict. In the time of Ansfried bonds were strengthened with the German emperors, first with Otto III and later with Henry II. Ansfried, who was not only very pious but also very rich, gave the church of Utrecht five manors. He also gave a magnificent evangeliarium to the Sint-Maartenskerk (the later cathedral church) and was responsible for the construction of the Sint-Salvatorkerk. His fame was so great that the Normans, having plundered Tiel in 1006, refrained from attacking Utrecht a few years later. He dressed in a monk's habit and founded a monastery on the Hohorst. In the words of the chronicler Alpertus of Metz: "Sixteen miles from Utrecht Zestien is a hill, inaccessible on all sides. On one side a muddy river [the present Heiligenbergerbeek, on the headwaters of the Eem], on the other a very broad and unbroken swamp, which between them surround the hill, cut off all access. Here the bishop had himself set down, crossing the river by boat; and so that, in order to pray, he would be able to avoid the clamour of humanity in order to pray, he had the top of the hill levelled and the trees and bushes removed. First he had a chapel built there, then a cell for himself, and after that other cells were built, and so a monastery was created, to which he brought several monks and put them under the leadership of an abbot. Here he used to retire after meetigs with the king, after the synod andth after gaerings of all sorts. Here he put from him the wretched worry of worldly affairs and dedicated himself with all his strength to the praise nd service of God, so filled with prayer, vigils and almsgiving, that no-one can be compared with him."

It was also said of Bishop Ansfried that he and his monks looked after a group of 72 poor people, that he allowed himself to be punished by the abbey superior and that he gave everything he could spare to the poor. In the winter he made feeding places for the birds in the trees on the Hohorst.

Ansfried zou in zijn klooster op de Hohorst twaalf monniken hebben opgenomen uit Mönchengladbach; één van hen, Weriger, zou hij als abt hebben aangesteld.

Weliswaar kende het Utrechtse bisdom al “monasteria” die verbonden waren aan de kerken van Sint-Maarten en Sint-Salvator, maar die werden door kanunniken, en niet door monniken bevolkt. Het door de graven van Holland in Egmond gestichte klooster had al voor het einde van de tiende eeuw de Regel van Benedictus aangenomen. Maar het klooster op de Hohorst was het eerste dat direct verbonden was met de Utrechtse kerk.

Al tijdens het leven van Ansfried kreeg het klooster veel “goederen”, bedoeld voor het levensonderhoud van de monniken. Na zijn dood begiftigde ook bisschop Adelbold II het klooster met een reeks domeinen, afkomstig uit het vermogen van de Utrechtse kerk. De eigendommen van het klooster Hohorst werden plechtig bevestigd in een oorkonde van 1028, opgemaakt door de Duitse keizer Koenraad II tijdens een bezoek aan Utrecht. De goederen die door Ansfried en Adelbold II waren geschonken lagen verspreid over het gehele toenmalige bisdom: vooral in het Eemland, maar ook op de Veluwe, langs de IJssel, in Twente en in het rivierengebied.

Bisschop Adelbold II vroeg de hervormer Poppo van Stavelot toezicht te houden op het klooster Hohorst. Het klooster ging zodoende deel uitmaken van een grotere groep kloosters, die onder het gezag van Poppo vielen, waaronder ook vooraanstaande abdijen zoals die van Stavelot en Malmedy en de Rijksabdij Sankt Maximin in Trier.

Overplaatsing naar Utrecht
thumb|260px|De Paulusabdij in Utrecht: bewaard gebleven muur van het transept van de kerk In enkele decennia was het klooster dat Ansfried omstreeks 1000 op de Hohorst had gesticht, uitgegroeid tot een abdij met een rijke goederenschat, en gebaseerd op de voorschriften van de heilige Benedictus. Toch besloot bisschop Bernold, de opvolger van Adelbold II om het klooster te verplaatsen naar Utrecht.

De wijding van de nieuwe kloosterkerk vond plaats in 1050, dertig jaar na de wijding van de Domkerk door Adelbold II, op exact dezelfde dag, 26 juni. De kerk werd niet alleen gewijd aan Christus, Maria, de apostelen Petrus en Paulus, die ook al als patronen van de abdij van Hohorst dienden, maar ook aan Sint Maarten, aan wie de Utrechtse Dom van oudsher was gewijd.

De overplaatsing van deze gemeenschap naar Utrecht omstreeks het midden van de elfde eeuw was onderdeel van een uitgebreid stichtingsprogramma van bisschop Bernold, die dankzij uitgebreide vermogensschenkingen door keizer Hendrik III in staat gesteld werd Utrecht uit te bouwen tot een belangrijk kerkelijk centrum.

De Paulusabdij werd ten zuiden van het complex van Dom en Oudmunster gevestigd, op een terrein dat meer mogelijkheden voor verdere ontwikkeling bood dan de Hohorst. De nabijheid van de bisschoppelijke burcht (en de bewaking door krijgslieden daarvan) bood een goede bescherming. Tenslotte waren er logistieke voordelen: via de Rijn en de Vecht konden de opbrengsten van de domeinen gemakkelijk worden aangevoerd.

Behalve de verhuizing van het klooster stichtte Bernold twee kapittelkerken in Utrecht, de Pieterskerk ten oosten van de Dom en de Janskerk ten noorden van de Dom.

De romaanse kerk van de Paulusabdij was architectonisch sterk verwant aan de Pieterskerk en de Janskerk. Het was een niet overwelfde driebeukige zuilenbasiliek, gebouwd in tufsteen, met twee westtorens. Voornaamste verschillen met de andere kerken waren dat het koor niet driedelig maar vijfdelig was en dat een crypte ontbrak.

De abdij in de middeleeuwen
Na de verplaatsing van de abdij van de Hohorst naar Utrecht was de abdij de enige kloostergemeenschap in Utrecht tot aan de oprichting van een johannieterklooster in de twaalfde eeuw. Zij nam binnen de Utrechtse kerk aanvankelijk een vooraanstaande plaats in, gelijkwaardig aan die van de kapittels. Zij deelde evenredig mee in de goederenschenkingen van de bisschoppen en nam deel aan het bestuur van het bisdom.

Pas in de loop van de twaalfde eeuw, nadat de abdij zich had aangesloten bij de keizersgezinde hervormingsbeweging van Siegburg, trad er een verwijdering op tussen de abdij en de pausgezinde bisschop en verloor de Paulusabdij zijn hoge rang als onderdeel van de Utrechtse kerk.

Latere lotgevallen
thumb|260px|De Hofpoort aan de Nieuwegracht, gebouwd als oostelijke toegangspoort van de Paulusabdij Na de Hervorming in 1580 ging het snel bergafwaarts met de Paulusabdij. In 1593 werd zij opgeheven en werden de gebouwen door de Staten van Utrecht geconfisqueerd. Het kerkgebouw werd in 1595 in gebruik gegeven aan het protestants geworden kapittel van Oudmunster, waarvan de kerk, de Sint-Salvatorkerk, in 1587 afgebroken was. De abdijgebouwen werden verbouwd en in gebruik genomen door het Hof van Utrecht (provinciale rechtbank).

In 1618 werd over de westzijde van het voormalige abdijterrein de Korte Nieuwstraat aangelegd. Langs deze straat en langs de Trans en de Nieuwegracht werden nieuwe percelen uitgegeven ten behoeve van huizenbouw.

De kerk werd, op het koor na, in 1707 vrijwel geheel afgebroken. Het koor werd in 1804 alsnog gesloopt. De overige abdijgebouwen werden in 1837-1838 grondig verbouwd tot het thans nog bestaande gebouw van de voormalige rechtbank op de hoek van de Hamburgerstraat en de Korte Nieuwstraat, ontworpen door Christiaan Kramm. De Pauluspoort is rond die tijd afgebroken. Een volgende ingrijpende verbouwing vond plaats in 1953-1961. Na het vertrek van de rechtbank in 2000 vond een nieuwe verbouwing en restauratie plaats. Thans heeft een horeca-vestiging een deel van het gebouw in gebruik, een ander deel biedt ruimte aan een afdeling van Het Utrechts Archief.

Overgebleven resten
De tufstenen romaanse zuidmuur van het transept van de kerk is bewaard gebleven in de latere bebouwing en is zichtbaar vanuit de Hofpoort aan de Nieuwegracht. De muur werd in 1954 achter een pleisterlaag teruggevonden. Ook van de overige abdijgebouwen zijn verschillende resten in de latere bebouwing bewaard gebleven. Zij zijn bij de laatste restauratie zo veel mogelijk in het zicht gebracht. Een teruggevonden spitsboog, daterend van kort na een stadsbrand in 1253, is een van de vroegste uitingen van de gotiek in de Nederlandse bouwkunst.

Aan de Nieuwegracht is een fraaie toegangspoort bewaard gebleven die uit de laatste fase van het bestaan van de abdij dateert (derde kwart van de zestiende eeuw). De hardstenen poort, die kort na 1617 werd aangepast, staat bekend als Hofpoort (vernoemd naar de Hof van Utrecht).

Literatuur

 * 🇦🇹 (2007) - Utrechts oudste kloosters, van Sint-Salvator tot Sint-Paulus. Utrecht. ISBN 978-90-805772-4-4
 * 🇦🇹 (2010) - De Paulusabdij. Achter de muren van Utrechts oudste klooster. Utrecht : Uitgeverij Matrijs. ISBN 978-90-5345-360-5. 288 pgs.