User:Gövhər Həsənova/sandbox

Yaponiyada kitabçılıq işi

Yapon kitabının qədim tarixi var, bu tarix 8-ci əsrdən başlayır ( 768-770 ). Edo dövründə ( 1603-1837) taxta oyma çap üsulu müqayisəli və əlverişli olanadək kitabların əksəriyyəti əl ilə köçürülürdü. Hərəkətli çap üsulu 16-cı əsrdən bəri istifadə edilsə də müxtəlif estetik və praktiki səbəblərdən əl ilə köçürülmə və taxta oyma çap üslubu üstünlüyünü qoruyub saxladı. Yaponcadan “kitab” 本 (hon) və  書籍 (shoseki) sözlərinin qarşılığından əmələ gəlib. Bu keçmiş termin cildlənmiş kitablara aid idi, lülə şəkilli kitablar buna daxil deyildi. Sonda isə çap üsullu kitablar üçün istifadə edildi. 書物 (shomotsu) terminindən ümumilikdə konstruksiyasından asılı olmayaraq yazılı və ya çap şəklində bir araya toplanmış kitablar üçün istifadə olunurdu.

Yaponiya kitabları ənənəvi olaraq “washi” dən, yəni Yaponiya kağızından düzəlirdi. Bu davamlı lifli kağız illər keçsə də asanlıqla saralmır nə də ki, tez cırılmırdı və bununla da illərlə kitablar qoruna bilirdi. Meiji ( 1868-1912 ) dövründən başlayaraq qərb üsulu taxta lətli kağızlar üstünlük təşkil etdi,İndilərdə isə Yaponiyada “washi” nadir hallarda çap üçün istifadə edilir.

Yaponiya əlfəcinləri dövründən və əl ilə köçürülmüş, çap olunmuş kitablardan asılı olaraq əla çeşid ilə müxtəlif üsullarla kitablarda istifadə olunurdu.

• Kansubon (巻子本), Makimono (巻物) “ lülə şəkilli”- qərbin lülə şəkilli kitabına oxşar olan bu forma tikili kitabların ilkin versiyasıdır. “Kansubon” formalı kitablar təkcə tikilmirdi, bir neçə vərəqlərin ard-arda düzülüşündən əmələ gəlirdi, daha doğrusu şaquli tərəfdən kənarına qədər yapışdırılır və üfüqi şəkildə vərəqləri bir araya düzülərək hazırlanırdı. Bu tikmə üsulu demək olar ki, əl ilə köçürülmüş xüsusi əlyazmalarda, indilərdə isə nadirən istifadə olunur.

•Orihon (折本) və ya “açılan, bükülən kitab” deməkdir. “Orihon” “Kansubon” a oxşardır, bununla onlar üfqi şəkildə düzülərək, yapışdırılmış vərəqlərdən ibarət olmağına baxmayaraq, yuvarlanmış şəkildə saxlanılmır, “akordion stili”ndə tikilən kitablardır. Bu bükmə üsulu ümumilikdə əl ilə köçürülən əlyazmalarda istifadə edilsə də, müəyyən bir neçə müasir, çap üsullu kitablarda da “orihon” stilindən istifadə edilir. Bu birgə cildləmə üsulu lülə şəkilli kitabdan daha əlverişli idi və bu isə özlüyündə Hindistan və Çindən ticarət yolu ilə gəlmiş “xurma yarpaqlı” kitablardan ilhamlanmışdı. Ənənəvi olaraq yapon “orihon” üsulu Buddistlərin müqqədəs kitablarında tək tərəfində mətn və şəkillərlə birgə istifadəsi xüsusiyyət kəsb edirdi. Hərçənd, bəzi “orihon” üsullu kitablar kaliqrafiya və rəsm əsərlərinin hər iki tərəfə yapışdırılması ilə istifadə olunurdu.

Cildli kitablar
Detchōsō (粘葉装), ya da “ yapışqanlı kitablar”- bu kitabları düzəltmək üçün mətbəələr iki qat geniş kağız hissələrini götürüb şaquli istiqamətdə qatlayaraq tək halına salırlar, birləşdirilmiş kağız parçalarının dörd tərəfi də çap oluna bilir. Bir neçə qat qatlanmış vərqlər daha sonra bir yerə yığılır və qatlanan kənarlar yapışdırılaraq birləşdirilir, ön və arxa vərəq olmaqla qurğu vastəsi ilə bir çox vərəq yapışdırılır və üz qabığı düzəldilir. Bu cildləmə metodu əvvələr əl ilə köçürülən əlyazmalar üçün istifadə olunurdu.

Tetsuyōsō (綴葉装), ya da “ tikilmiş kitablar” deməkdir. Kleylənmiş kitablar kimi, bu tikilmiş kitablar da iki qat kağızların qatlanaraq tək halına salınmasından ibarətdir. Yapışqanlı kitabalardan fərqli olaraq, tikilmiş kitabaları düzəltmək üçün təxminən beş qat kağızın qatlanaraq birləşməsi ilə düzəlirdi. Bir neçə qatlanmış kağız bağlamaları daha sonra birlikdə birləşdilərək tikilirdi. Əlavə üz qabığı isə kitabı davamlı olmasına və tikişlərinin gizlətmək üçün tətbiq olunurdu; müvafiq informasiyalar isə onun ilk və son vərəqlərində yazılırdı. Bu stildən əvvəllər əl ilə köçürülmüş əlyazmalar üçün istifadə olunurdu.

Fukuro toji (袋綴じ), ya da "cildlənmiş-paketlənmiş kitablar" deməkdir. Cildlənmiş-paketlənmiş kitablarda iki qat kağızın fərdi olaraq qatlanmış yığma vərəqlərdən düzəlir, amma yapışdırılmış və tikilmiş kitablardan fərqli olaraq,yığma vərəqlər boş olan kənarlarını əksinə büzüşdürülərək ya ip ilə ya da bir-birinə bərk şəkildə birləşdirilib, tikilərək cildlənir. Ön və arxa üz qabığları cildlənmədən əvvəl tətbiq olunur. Bu cildləmə metodu o deməkdir ki, iki qat kağız hissələrinin dörd olmaqdansa, sadəcə iki çaplamaq üçün səthləri var, amma bu ortadan qaldırmaq iki tərəfindən oxunaqlı olması üçün ehtiyac yaradır, cildlənmiş-paketlənmiş kitablar naşirlərə imkan verir ki, yapıdırılmış və tikilmiş kitabalardan daha çox, əhəmiyyətli dərəcədə nazik kağızlardan istifadə edilir. Bu cildləmə stili digər cildlənmiş kitabların əksinə geniş şəkildə müxtəlif çeşiddə görünüş imkanı verir, vərəqlər müvafiq olaraq ya ənənəvi, ya da ki görkəmli şəkildə tikilir. Fukoro toji cildləməsi əvvəllər çap olunan kitablar üçün istifadə olunurdu. Edo dönəminin kitablarının təxminən 90% kitabları bu üsulla cildlənirdi.

KİTAB ÖLÇÜLƏRİ
Edo dövrünün kağızlarının bir neçə standart ölçüləri var idi; müvafiq olaraq və standart. Hərçənd, bunlar şübhəsiz ki, istisna idi, ümumi olaraq böyük kitablar daha rəsmi, ciddi şəkildə saxlanılırdı, halbuki kiçik kitablar nisbətən az rəsmi və ciddi şəkildə saxlanılırdı. Misal olaraq bir çox dərs vəsaitinin mətnləri əl yazma halında, kopyaları ōbon ölçülərində tapılıb, hərçənd satirik hekayələr tez-tez kiçik ölçülərdə istehsal olunurdu. • Ōbon (大本, "böyük kitablar")- təxminən 25sm x 18sm, chūbon (中本, "orta ölçülü kitablar") təxminən böyük ölçülü kitabların yarısı boyda, Mino kağızından düzəlir, hansı ki, təxminən 25sm-33sm x 33sm-43sm ölçülərində olurdu. • Hanshi-bon (半紙本, "yarım kağız kitablar") təxminən 23sm x 15sm ölçülərində və kobon (小本, "kiçik ölçülü kitablar") təxminən 15sm x 13sm ölçülərində olur, təxmini 23sm-25sm x 33sm-36sm ölçülərində olan kağızdan düzəlir. • Yotsuhanbon (四半本, "dörddə bir kitablar") bəlkə də ən ümumi ölçüdür, kitabalar ¼ ölçülərində olan tam kağızlardan düzəlir • Mutsuhanbon (六半本, "altıda bir kitablar") masugata-bon (枡形本, "square books") olaraq da tanınır, 1/6 ölçülərində tam kağızlardır və bağlananda dördkünc formada olur. • Yokohon (横本, "üfüqi kitablar") 1/8 ölçülərində tam kağızlardan ibarət olur, bağlananda isə ¼ ölçülərində olur. Digər formatlardan fərqli olaraq, yokohon daha enli və uzundur.

ÇAPIN TARİXİ
Yaponiyada çapın uzun tarixi var, buraya müxtəlif çeşiddə metodlar və texnologiya daxildir, amma Edo dövrünə qədər bir çox kitablar hələ də əl ilə nüsxələri çoxaldılırdı. Burada bir çox çap tipləri var: taxta blok çapı ən məşhur dərc etmə üsulu idi, əl ilə kopyalanan çaplar isə nisbətən az məşhur olmaqları ilə bərabər həm də şəxsi kitablarda hərəkətli çap üsuluna nəzərən daha az tanınırdı. Daha sonralar çaplama sadəcə akademik və Buddist nəşrləri üçün istifadə olunmağa başlandı və taxta blok çapı qadağan olundu. Meiji dövründən əvvəl çaplama kana hecasında olurdu, sonra əl ilə yazılan kalleoqrafiya stilini yamsılaması nəzərdə tutuldu və nəticədə isə mükəmmələ yaxın təqlid yarandı ki, əl ilə kopyalanmış işlərin arasında fərq tapıla bilmirdi. İlk çaplanmış kitab Briliant Sutra kitabı olmuşdur.

Nara dönəmi (710-794)
Yaponiyada çaplama texnikası Nara dövründə, Buddist materiallarında diqqətə layiq yer tutaraq yarandı, bunlar Hyakumantō Darani (百万塔陀羅尼) ya da Milyon Dharni Qalaları adlanırdı. İmperatriçə Koken Buddist dini nəğmələrinin bir milyon nüsxəsini 764-770 illər arası hörmətə layiq çap elətdirdi və onları fərdi şəkildə taxtadan düzəldilmiş “pagoda” (Uzaq Şərq ölkələrində dini xarakterli tikili) da yerləşdirdi. O, daha sonra bütün Yaponiyada pagodalardan tutmuş məbədlərə kimi dağıtdı, hansı ki, sədaqətli məqsədlə xidmət edirdilər. Bu dini nəğmələr sadə taxta blok vastəsi ilə çap edilirdi, Çindən Buddist rahibləri gətirtmişdilər və bunlar seihanbon (整版本) adlanırdı. Bu çətin işin maliyyəti böyük idi və hətta kiçik ölçülü kitabların çoxalmasına belə imkan vermirdi. Nəticədə kitabları istehsal etmə və ləğv etməyə gəldikdə əl ilə kopyalanan əlyazmalara çox iş düşürdü.

Heian (794-1185) və Kamakura (1185-1333) dönəmləri
Bu dönəmlərdə çaplama texnologiyasında kiçik yüksəliş oldu, amma seihanbon taxta blok çaplama üsulu müqayisəli şəkildə əlverişli və geniş ərazilərəyayılmışdı. Böyük Buddist məbədlərində rahiblərin dua etməsinə görə mürəkkəb şəkildə dini nəğmələrini kopyalayaraq çap edirdilər. Dini nəğmələr sehanbon çap növünün xüsusi variantı olan kasugaban (春日版, Kasuga nəşirləri) ilə çap edilirdi, Nara dövrünün yüksəlişindən sonra məşhur Buddist dağı Mt.Kasuga adlandı. Yamato ştatında yerləşən Kofuku məbədi demək olar ki, ən çox bu dokumentləri istehsal edirdi, amma digər məbədlər də oxşar dərəcədə bu mətnləri istehsal edirdilər. Əvvələr bu metodla çap etmə işinin mailiyyəsi əlçatmaz idi, bununla da bu məbədlərdən başqa kiçik müəsisələr və insititutlar kitabları əl ilə kopyalayaraq çoxalda bilirdilər.

Muromachi dönəmi (1336-1573)
Muromachi dövründə əvvəlcədən davamlı şəkildə nəşr edilən çap əsərlərinə rast gəlinirdi, bunlar Heian və Kamakura dövrünün Kasuga nəşirləri idi. Kitablar seihanbon taxta blok çaplama üsulu ilə dərc edilməyə davam edirdi, bu çaplar az miqyasda dini nəğmələr və dini mətnlərdən ibarət olaraq böyük məbədlərdə olan rahiblərə kömək məqsədilə buraxılırdı. Çaplama sistemində ən mühüm variant Gozanban (五山版, Beş dağ nəşri) dövrü ilə gəldi. Bu nəşirlərin adı Kyoto (Kenchō-ji 建長寺, Enkaku-ji 円覚寺, Jufuku-ji 寿福寺, Jōchi-ji 浄智寺, və Jōmyō-ji 浄妙寺) da, beş məbədlərdə olan möhtəşəm çaplama təcrübəsindən gəlir, bunlar Muromachi dövləti tərəfindən seçilmişdi. Çaplama bu dönəmdə əhəmiyyətli dərəcədə əlverişli olmadığından yenidən böyük məbəd müəsisələrində az sayda dərc edilməyə başlandı.

İlk modern çaplama dövrü
Yaponiyaya 16-cı əsrin sonu və 17-ci əsrin əvvəllərində iki fərqli, təzə çaplama metodu gəldi, texnikaları fərqli mənşələrdən gəlirdi və müxtəlif səbəblər üçün istifadə olunurdu. Bu metodlardan biri Chōsen kokatsuji (朝鮮古活字, Qədim Koreya tipi) adlanırdı və ilk olaraq Goryeo da inkişaf edib, Joseon xanədanlığından Toyotomi Hideyoshi ordusunun işğalı ilə ölkəyə gətirilib (1592-1597). Bu texnikada sıx şəkildə qablaşdırılmış qumdan olan səthlərin üstündə xarakterlər oyulmuşdu. Bu qəliblər təəccüblü şəkildə uzun ömürlü idi və onların içinə qurğuşun doldurulur, bərkidikdən sonra asanlıqla çıxarılıb çapda istifadə edilirdi. Çaplama texnologiyasında bu yenilik çapın qiymətini kəskin şəkildə azaltdı, çünki bu materiallar bir neçə dəfə təkrar istifadə edilə bilirdi; qum təzədən yığılaraq üstü oyula bilirdi, həmdə yumuşaq qurğuşun əlverişli olaraq yenidən əridilib zəruri şəkildə istifadə edilə bilirdi.

Çaplama indi əvvəlkindən daha əlverişli idi, amma lazımi materialların alışı zəruri idi və bu texnika ilə işləyən adam tapa bilmək kitabların əksəriyyəti qanuna uyğun çap elətdirməklə, rəsmi olaraq imperator və shogunların tapşırığını yerinə yetirmək deməkdir. Bu insanlar bədii əsərlərə və digər şübhəli mənəvi işlərə pullarını və vaxtlarını sərf etməkdə istəksiz idilər. İmperator Goyozenin (後陽成天皇) nəşri olan Nihon Shoki (日本書紀)(Yaponiyanın ikinci qədim tarix kitabı) 1599-cu ildə olan kitabalarından biricisidir, daha sonra Tokugawa Ieyasunun  (徳川家康) 1616-cı ildə çıxardığı Gunsho chiyō (群書治要) əsəri.

1549-cu ildə katolik missionerlərin gəlişi ilə Yaponiyada uzun müddət effektli kitablar düzəldilməyə başlandı, bu missionerlər kifayət qədər Quttenberqin çaplama metoduna agah olmaqla yanaşı, onları Yaponiyada çoxaltmağa başladılar. St.Fransiz Xavierin İsa cəmiyyətinə bağlı olan missionerlər 16-cı əsrin sonlarında Quttenberq texnikası ilə kitablar istehsal edirdilər, nə az, nə çox Chosen kokatsuji nəşrləri ilə çağdaş idilər. Quttenberqin metodu ilə dərc edilən kitablara Kirishitanban (キリシタン版,Xristian nəşrləri) adlandırırdılar. Chosen kokatsujiyə oxşayan bu metod nisbətən daha əlverişli və uzun müddətli idi. Hərçənd ixtisaslaşmış bu bilik zəruri və yaxından xristianlıq ilə əlaqəli idi deyə geniş şəkildə yayılmadı. Bu metodla dərc edilən ilk kitab missionerlər tərəfindən yaxşıca bilinən qərb əsərlərindən Yapon əlifbası ilə tərcümə edilmişdir. Yapon dilini öyrənməkdə bu üsul dəyərli idi, bununla da mürəkkəb yapon orfoqrafiya sisteminə qarışmadan agah olmaqlarına imkan verirdi. İlk kitab 1593-cü ildə çıxarılmış “Aesopun nağılları” tərcümə əsəridir. Bu çap işi həddən artıq təsirli idi, həm Yaponiyada çıxarılmış ilk ədəbiyyat, həm də ölkənin qərb ədəbiyyatına ilk girişi idi. Yaponiyada ilk yerli hərəkətli çap texnikası qısa zamanda iki vacib çaplama texnikasının ölkəyə gəlməsindən sonra yarandı. Son dərəcə varlı olan Kyoto rayonu Suminokura Soan (角倉素庵, 1571–1632) adlanırdı, qabaqcıl şəxslərdən biri olan sənətkar Hon'ami Kōetsu (本阿弥光悦, 1558–1637) və onun şagirdləri əl ilə oyulmuş taxta hərəkətli çap texnikasının istifadə bacarığı ilə məşhurlaşmışdılar. Sagabon (嵯峨本, Saga kitabları) adlanan kitablar Yaponiya çap tarixində ən gözəl tərtibata malik kitablar idi. Onların bəziləri çox nadir idi, hərçənd Suminokura öz əyləncəsinə görə bu texnika ilə kitabları geniş şəkildə istifadə olmasına görə olmasa da çox sayda onları kopyalayırdı. Bu kitablara böyük qayğı ilə tetsuyoso tikmə kitab üzləmə texnikasının əlyazma stili ilə düzəlirdi. Saga kitabları karakami (唐紙, Çin kağızı) dekorativ kağızlarla istifadə edilərək düzəlirdi, hansı ki, yeganə gözəlliyinə görə töhmət verirdi. Kitabların çoxaldılmasında üstün olan bu metod əlyazmaların kopyalanmasında seihanbon taxta blok çaplama texnikasına yerini verdi, bununla belə ticarət müəssisələri öz mətbəələrini açmağa başladılar.

Meiji dövrü (1868-1912) və sonrası
Naşirlər əlverişli qərb üsulu, hərəkətli çap texnologiyasından istifadə etməyə başlamaqla Meiji dönəminə qədər taxta blok çaplama üsulu əsas olaraq qaldı. Meiji dönəmində naşirlər qərb kitablarını istehsal etməkdə idraklı efort sərf edirdilər, Yapon milli adətləri və ticarət nizamınının əksəriyyətini tərk etdilər, hansı ki, washidən istifadə etmək, klasik cildləmə texnikası və kalleoqrafiya stilli çaplama idi. Bu kitab stilinin yaranması ilə mahiyyətcə milli yapon kitabını aradan qaldırdı, hərçənd kiçik ölçülü tarixi çoxaldılmalar üçün hələ də köhnə texnikalardan istifadə edilirdi.[1]

Müasir zaman
Yaponiya nominal ÜDM-ya görə dünyanın ən güclü 4-cü, alıcılıq gücünün tarazlığına görə isə dünyanın ən güclü 3-cü iqtisadiyyatına malikdir. Dövlət həm də dünyanın ən böyük 5-ci ixracatçısı və dünyanın ən böyük 5-ci idxalçısıdı. Yaponiya böyük gücdür, bununlada məlumdur ki, yeni və müasir zamana uyğun qurğular ixtira edir. Mətbəələr də bu müasir qurğularla gözəl tərtibatlı və uzunömürlü kitablar dərc etdirirlər.[2] Müasir Yapon kitabları qərb kitablarının konstruksiyasından az da olsa fərqlənir. Hərçənd kitabların çoxu yuxarıdan aşağıya oxunur və sağdan sola yazılaraq çap edilir, buraya mangaları daxil etmək olar, hansı ki, indilərdə Yaponiya mədəniyyətinin bir hissəsi sayılır. Müxtəlif texniki kitablarda və mətn kitablarının tərtibatı müstəsna dərəcədə görkəmə layiqdir, hansıki qərb modeli çaplara meyil etdiklərinə görə soldan sağa oxunur və yuxarıdan aşağı yazılır.[1]

İstinad
• https://en.wikipedia.org/wiki/Japanese_books • https://az.wikipedia.org/wiki/Yaponiya