User:GayaneArm/sandbox

ԱՎԱՆԻ ՀՆԱՄՅԱ ԵԿԵՂԵՑԻՆԵՐԸ
Երևանի հյուսիս-արևելյան թաղամասում` Ավանում գտնվում են դարերի խորքից մեզ հասած եկեղեցիներ, որոնց մասին հայ հասարակությունը քաջատեղյակ չէ: Ավանում են գտնվում 6-րդ դարում կառուցված Ավանի տաճարը կամ Ավանի Կաթողիկե եկեղեցին, 10-13-րդ դարերում կառուցված Սուրբ Աստվածածին մատուռ-եկեղեցին, և Սուրբ Հովհաննես եկեղեցին: Ավանում պահպանվել են 5-րդ դարի եկեղեցու, իսկ շրջակայքում կիկլոպյան ամրոցի ավերակներ, դամբարաններ:

Ավանի Սուրբ Կաթողիկե Ծիրանավոր եկեղեցի/Ավանի Կաթողիկե Սուրբ Հովհաննես եկեղեցի
Ըստ հայ պատմիչ Սեբեոսի` Սուրբ Կաթողիկե Ծիրանավոր եկեղեցին կառուցվել է 6-րդ դարում : Մի ժամանակահատված, երբ Հայաստանը բաժանված էր Պարսկաստանի և Բյուզանիայի միջև: Բյուզանդացիները կամենում էին կաթոլիկություն տարածել Արևելյան Հայաստանում: Այդպիսով կառուցվում է Կաթողիկե եկեղեցին, որտեղ էլ հիմնվում է կաթողիկոսարանը: Այդ մասին է վկայում եկեղեցու բակում հայտնաբերված կաթողիկոսարանի հիմքերը: Կաթողիկոսարանը Հովհան Բագարանցի կաթողիկոսի (591-601թթ.) նստավայրն է եղել: Վերջինս կոչվել է հակաթոռ կաթողիկոս` բյուզանդամետ լինելու պատճառով:

Ըստ Հայկական սովետական հանրագիտարանի` այն ունի «դրսից` ուղղանկյուն, ներսից` քառաբսիդ աղոթասրահ, չորս անկյուններում շրջանաձև հատվածքի սենյակներ և այդ սենյակները աղոթասրահի հետ կապող նույն հատվածքի խորշեր ունեցող կառույց է: Եկեղեցու կենտրոնական մասը և անկյունային սենյակները ծածկված են եղել գմբեթներով: Ըստ Թորոս Թորամանյանի, կաթողիկե եկեղեցու հինգ գմբեթն էլ դրսից տեսանելի են եղել: Ավանի եկեղեցին կառուցվածքով սեյսմակայուն, բարդ տարածական համակարգ է, որտեղ գմբեթի ու գմբեթարդների սեղմող ուժերը փոխանցվում են ութ որմնամույթերին, իսկ հրող ուժերը փոխադարձաբար մարում են միմյանց և մասամբ փոխանցվում պատերին: Ավանի կաթողիկեն ունի ասռիճանավոր պատվանդան, տուֆակերտ պատեր, համեստ հարդարանք» <Հայկական սովետական հանրագիտարան, հատոր Ա, էջ 603>:

Եկեղեցու ներսում` մուտքի վերնամասում ձկան տեսքով վիշապաքար է տեղադրված: Եկեղեցին կառուցվել է ծիրանագույն տուֆ քարից և դասվում է Հռիփսիմեատիպ եկեղեցիների շարքին: Այն միակ եկեղեցին է, որն ունի բոլորակաձև ավանդատներ:Եկեղեցու բակում գտնվում են տապանաքարեր և հնագույն խաչքարերի բեկորներ:Եկեղեցին ենրկայումս խոնարհված է, բայց չի դադարում հիացմունք պատճառել հայորդիներին: Այն հայոց պատմության դժվարագույն ժամանակաշրջանի լուռ վկան է: Այն այնքան բան ունի մեզ պատմելու, իսկ դարերը մենք կարդում ենք խոնարհված եկեղեցու պահպանված պատերի և քարե բեկորների վրա:

Եկեղեցու պատին արձանագրություն է թողել Իվանե Զաքարյանը, ըստ որի` «Ով տեր լինի այս տարածքին, թող հող և ջուր ավելացնի ավանցիներին» :

Եկեղեցու տարածքում կատարված պեղումների արդյունքում հայտնաբերվել է մի ծածկագիր երկլեզոու արձանագրություն, որը գրված է հայերեն և հունարեն լեզուներով: Երկլեզվյան ծածկագիր արձանագրությունը կարելի է կարդալ այսպես. «ՏԷՐ ԵԶՐ ՀԱՅՈՑ ԿԱԹՈՂԻԿՈՍ ՃՇՄԱՐԻՏ ԾԱՌԱՅ ԱՍՏՈՒԾՈՅ: ՍԱՄէՂ ՍԱՌԱՅ ՔՐԻՍՏՈՍԻ»: 1945թ.-ին հայտնի հնագետ Կ. Ղաֆադարյանը հրատարակել է Ավանի երկլեզվյան արձանագրությունը վերնագրով հոդված, որում մանրամասն քննության է առել ծածկագիր արձանագրությունը: Արձանագրությունը ներկայումս պահվում է Հայաստանի պատմության թանգարանում: Ենթադրվում է, որ Սամէղ բառը Սամուել անվան հնչյունական տարբերակ է և Սամէղն էլ արձանագրության գրողն է <Խաչիկ Հարությունյան, www.armenianart.org/nyuter/Ծածկագրությունը.pdf>: Ավանի կաթողիկեն իր ճարտարապետական հորինվածքով նման է Արամուսի Ծիրանավոր, Էջմիածնի Հռիփսիմե, Սիսիանի Ս. Հովհաննես, Գառնահովիտի Ս. Գևորգ, Այգեշատի Թարգմանչաց վանքերին: Բայց և այնպես, թվագրված եկեղեցիներից այն հնագույնն է <Հայկական սովետական հանրագիտարան, հատոր Ա, էջ 603>: Ավանի կաթողիկե եկղեցին հետագայում վերանվանվել է Սուրբ Հովհաննես եկեղեցի:

Ավանի Սուրբ Հովհաննես Եկեղեցի
Սուրբ Հովհաննես եկեղեցին միանավ թաղածածկ եկեղեցի է <Հայկական սովետական հանրագիտարան, հատոր Ա, էջ 603>: Եկեղեցու շուրջբոլորը վանականների տապանաքարեր են: Վերջինս վկայում է այն մասին, որ եկեղեցին վանական համալիր է եղել միջնադարում: Ենթադրվում է, որ եկեղեցին ավելի վաղ է կառուցվել` 5-րդ դարում և 12-13-րդ դարերում վերակառուցվել է հին եկեղեցու հիմքերի վրա:Ուշագրավ է եկեղեցու խորանը, որը եզակի ճարտարապետական հորինվածք ունի: Պատկերված է կլոր գունդ, որի երկու կողմերում արծիվներ են պատկերված: Արծիվները պոչերով ամուր հենված են կլոր գնդին: Գունդը խորհրդանշում է իշխանությունը, իսկ արծիվները` ուժը: Ամենայն հավանականությամբ,դա որևէ իշխանական տան զինանշանն է եղել, որի մեկենասությամբ էլ վերանորոգվել է եկեղեցին: Չի բացառվում,որ այն պատկանի Ավանշահին, որն էլ օժանդակել է եկեղեցու վերանորոգման աշխատանքներին: Եկեղեցու բակում ծիրանագույն տուֆից հոյակերտ և հրաշագեղ խաչքար է տեղադրված: Ենթադրվում է, որ Սուրբ Հովհաննես եկեղեցին խոնարհվել է 1679 թվականի ահեղ երկրաշարժից և մինչ օրս չի վերանորոգվել: Խոնարհված վիճակում եկեղեցին վեհորեն կանգնած է մեր առջև` իր գեղեցիկ ճարտարապետական հորինվածքով, եզակի խորանով ու խաչքարերով: Այն անցյալի ու ներկայի սահմանագծում հայոց պատմության լուռ վկան է:

Սուրբ Աստվածածին եկեղեցի
Ավանի Սուրբ Հովհաննես եկեղեցուց փոքր-ինչ հեռու վեր է խոյանում խոնարհված Սուրբ Աստվածածին եկեղեցին, որը փոքր եկեղեցի-մատուռ է ծառայել 10-12-րդ դարերում: Եկեղեցին խոնարհվել է թաթար-մոնղոլական արշավանքների և երկրաշարժի պատճառով: Եկեղեցու աջ կողմում կանգնեցված է եղել խաչքար, որի բեկորներն ընկած են գետնին, իսկ սյունաձև բազմաստիճան պատվանդանով կոթողը խրոխտ հառնում է մեր առջև: Քարերի նման ճարտարապետական շարը բնորոշ է եղել 5-7-րդ դարերում կառուցված կառույցներին: Հետևաբար, կարելի է ենթադրել, որ խաչքարը շատ ավելի վաղ է կառուցվել: Նմանօրինակ յունաձև բազմաստիճան պատվանդան կոթող նույնպես պահպանվել է Սուրբ Հովհաննես եկեղեցուց Սուրբ Կաթողիկե տանող ճանապարհին: Հուշարձանի վրա թևավոր խաչ է տեղադրված եղել, որը չի պահպանվել:

ԳՐԱԿԱՆՈՒԹՅԱՆ ՑԱՆԿ
1. <Հայաստանի սովետական հանրագիտարան, Հատոր Ա, 1974, էջ 603:>

2. 

3.

4. 

5. 

6.

7. 

8. 