User:Gracenamatovu/sandbox

EBBAGO LY'OKUKWANAGANYA EBISOMESEBWA MU GGULAMA,OBUKODYO AWAMU NE TEKINOLOGIYA BYA NAMATOVU GRACE 15/U/10163

EBINNYONNYOLA BY'ENGENDA OKUSOMESA(CONTENT)

EKIKOLWA N'EKIBUUZO KYA KY'ERINNYA,NAKASIGIRWA NE NAKONGEZALINNYA ( THE VERB AND THE NOUN PRONOUN ADJECTIVE QUESTION)

EKIKOLWA(VERB) Ekikolwa kye kigambo ekiraga omukozi(subject) ky'akola okugeza;wandiika,zannya,soma,Lima,lya,samba n'ebirala. Ebikolwa tubyawulamu emirundi ebiri; 1.Ebyemala Bino bisobola okwetengerera byokka ate ne biwa amakulu.Kyokka ate era wansi w'ebikolwa bino tulinamu bino wammanga; a) Ebyetaaga erinnya erikolebwako(transitive verbs) Ebikolwa ebyekika kino birina okubeera n'erinnya erikolebwako,olwo bisobole okuwa obulungi amakulu n'okumalawo okubuusabuusa okugeza; ekikolwa okuvuga tosobola kuwandiika/kwogera sentensi nga eno Kato avuga. Omuntu asigala tamatidde era nga yeebuuza avuga ki? mmotoka? ggaali? Kipiira? n'olwekyo ebyo ebimenyeddwa g'emannya agakolebwako. Ebyokulabirako Maama musanze akuba bijanjaalo Akalenzi kalunda buliga Kimuli akubye omwana

b)Ebiteetaaga linnya likolebwako(intransitive verbs) Ebikolwa bino bye biggyayo amakulu obulungi wadde nga erinnya erikolebwako terigattibbwako era nga muno mulimu; fuluuta,seka,fa,tunula,nyiiga,lumika Ebyokulabirako.

Omuwala tumusanze atunula Lekeraawo okwebaka Tumulese asumagira

2.Ebikolwa ebiteemala Ebikolwa bino bikolanga ebikolwa ebiyambi era tebisobola kwetengerera byokka ne biwa amakulu.(auxiliary/helping verbs) Bino biyambako buyambi ekikolwa ekirala ekyemala mu mboozi era ebimu Ku bikolwa ebyengeri eno mulimu; -tera, -jja, -kanda, -gira, -lyoka, -ba n'ebirala Okugeza Baakanda kulinda nga buteerere Eryokanga n'etonnya ne tulaba ensiisira bwe zeenkanya emyoyo Omwana atera okuzuukuka ekiro

Etteeka; Emboozi okubaamu ekikolwa ekiyambi,erina okubaamu ekikolwa ekirala ekyemala olwo omulimu gw'ekikolwa ekiyambi ne gulabisibwa bulungi.

Oluusi ebikolwa ebiyambi bisobola okukola mu mboozi nga ebyemala singa biba biteekeddwa byokka mu mboozi. Okugeza; Taata abeera Kampala Emmotoka y'esookawo bulijjo Kamoga ava Nabweru

Etteeka; Emboozi gonna eteekeddwa okubeera n'omukozi era nga y'akulembera ekikolwa olwo amakulu ne gavaayo bulungi Teriiyo mboozi esobola kubaamu kikolwa nga tekirina mukozi!

EKIBUUZO KY'ERINNYA,NAKASIGIRWA NE NAKONGEZALINNYA

Mu ggulama w'olulimi oluganda,waliwo embeera ezimu nga erinnya likoze nga nakongezalinnya oba nakongezalinnya nga ekoze nga erinnya mu mboozi. Ebyokulabirako; Twasanga omulenzi omuwanvu Mu mboozi eyo waggulu,tulaba nga "omulenzi" kikoze nga erinnya okusinziira Ku mbeera n'okutegekebwa kwakyo. Naye ate bwogamba nti Nakaye yazaala omwana omulenzi. Mu mbeera eno,ekigambo "omulenzi" kikoze nga nakongezalinnya okusinziira Ku mbeera n'ekifo mwekiri era nga kye kinnyonnyola erinnya "omwana".

Kyokka era tulina embeera endala nakongezalinnya bwekolanga erinnya ate awalala ne kolanga nakasigirwa. Ebyokulabirako mu mboozi eno wammanga;

Omuti omunene gugudde Omuti-- linnya Omunene- nakongezalinnya

Emboozi eyo waggulu oyinza okugikyusa,n'osoosa nakongezalinnya,erinnya omuti ne livaawo olwo ekigambo "omunene" ne kikolo emirimu ebiri; nga nakasigirwa ate nga erinnya. Ekyokulabirako;

Omunene gugudde Omunene ne kifuuka erinnya Ate era ne kikola nga nakasigirwa eesigidde erinnya omuti.

Etteeka; Ekigambo kyonna okukyusa omulimu gwakyo mu mboozi,kisinziira Ku "kifo" mwekiteekeddwa kwekugamba,awasooka,awookubiri awookusatu oba ewasemba okusinziira Ku bigambo ebikoze emboozi eyo. Singa erinnya eryolukale likulemberwa erinnya eddala lyonna oba ekigambo ekirala,awo liba terikyakola nga linnya mu mboozi eyo wabula nga lifuuse nakongezalinnya Okugeza; Omulenzi muwanvu bwe kifuuka; Omwana omulenzi

Olwo omulenzi liba terikyali linnya mu mboozi eyookubiri.

Ate singa ekigambo ekikoze nga nakongezalinnya mu mboozi kisoosebwa Ku ntandikwa,omulimu gwakyo gukyuka olwo ne kifuuka erinnya oba naksigirwa okugeza; Omuti omunene gugudde bwe kifuuka; Omunene gugudde,kiba kifuuse linnya oba nakasigirwa kubanga ekifo mwekiri kikyuse.

OKUNNYONNYOLA OBUKODYO BW'OKUSOMESA(PEDAGOGICAL KNOWLEDGE)

KANNAKWETABA MU BISOMESEBWA(ROLE PLAY) Kannakwetaba mu bisomesebwa linnya erigunje eritegeeza "role play" eky'olungereza. Kano ke kakodyo akazingiramu okweyambisa bayizi b'osomesa nga ekyokulabirako okusobola okulaga bannabwe abalala ebisomesebwa basobole okwejjulula mu mbeera y'obutategeera bisomesebwa. Mu kakodyo kano,omusomesa afuba okulaba nga asembereza abayizi be ebyo byasomesa okumpi n'entegeera zaabwe baleme kuyigira Ku "butakwatwako"(abstract) Abayizi wano bbo bennyini be bakozesebwa okuzannya mu kifo ky'ebyo ebisomesebwa. Akakodyo kano kasobozesa abayizi okwezuulira ebisomesebwa,okufuna obuvumu,okwongera Ku bumanyi bwabwe ssaako n'okuteeka ebisomesebwa mu nkola. Kannakwetaba mu bisomesebwa kakodyo akatera okuluubirira obutundu okusingira ddala mu ggulama w'olulimi oluganda. Oluusi kayinza okwetaaga abayizi bonna okwetaba mu byogenda okusomesaako oba nga weetagayo batono okusinziira Ku bwetaavu. Ku bye"ng"enda okusomesaako;ebikolAsumagira ekiyo abayizi mukaaga mu kibiina ookunnyambako okulaga bannaabwe enjawulo eriwo wakati w'ebikolwa ebyemala ebyetaaga erinnya erikolebwako ssaako n'ebyemala nga tebyetaaga linnya likolebwako. Wano,ebikozesebwa omuli ekipiira,amazzi mu kikolo,olweyo mbiteeka mu maaso g'ekibiina. Olwo ne mpitayo abayizi abasatu abasooka okwetaba mu kunnyonnyola kuno. Omuyizi asooka(mulenzi) Akwata ekipiira n'atandika okukivuga olwo nze n'embuuza ky'akola(abayizi mbasuubira okuwanika emikono nga buli omu awa endowooza ye) I) avuga kipiira

Omuyizi owookubiri(muwala) Akwata ekikopo ekirimu amazzi n'atandika okunywa.Ekibuuzo kye kimu era kibuuzibwa abayizi about,buli omu n'asobola okwefumiitiriza ku kkikolwa ekyo ii) omuwala anyway amazzi

Omuyizi owookusatu Atandika okwera mu maaso g'ekibiina Abayizi babuuzibwa kuluno ekika ky'ekikolwa ekyo mwe kigwa. iii) omulenzi ayera ekibiina -kikolwa ekyemala nga tekirina kikolebwako.

Mu kinnyonnyolwa ekyokubiri,abaana abalala basatu,nabo bagenda mu maaso g'ekibiina ne mbalagira okukola ebikolwa ebyemala ebiteetaga kikolebwako.

Asooka. Asumagira Olwo abayizi bange bekkaanya ekikolwa ekyo ne mbabuuza nti "asumagira ki? Wa? nga tebalina Bya kuddamu,olwo nga mmpuunzika nti ekyo kibeera kikolwa ekyemala nga tekyetaaga kikolebwako.

Owookubiri Omuyizi owookubiri akola ekikolwa eky'okuseka. Abayizi mbabuuza munnaabwe kyakola era ne baddamu. Toyinza kubuuza nti aseka ki? Kubanga kimanyiddwa wonna nti enseko ze baseka.

Owookusatu Omuyizi asembayo akola ekikolwa ky'okwebaka. Omuwala yeebase. Abayizi era mbabuuza muyizi munnaabwe kye yeebase,mpulire bwebagamba. Tuwunzika nti "okwebaka" kikolwa ekiteetaaga kikolebwako kuba kyemalirira.

Okusomesa ebikolwa ebiteemala. Abayizi mbateeka mu bibinja era ne mbawa omulimu ogw'okulondamu ebikolwa ebiyambi/ebiteemala. Wano akakodyo kano kaba keetabiddwamu abayizi bonna. Era mu bibinja byabwe,muli muyizi aba alina ky'asobola okwogerako oba okuleeta endowooza ye mu bayizi banne. Omulimu ogwo gulabika bwe guti; Mu mboozi zino wammanga,mulimu ebikolwa bya mirundi ebiri;ebyemala n'ebiyambi.londamu ebiyambi era obisazeeko. 1.Tuula wansi olyoke ofune emirembe 2.Kimuli atera okuzuukuka ekiro 3.Tuli mu kulya kya misana 4.Nzija kugendayo 5.Ka tusooke okusoma 6.Bava kuzannya 7.Muteekwa okundaba nga obudde tebunnaziba 8.Ndyose ne nzija 9.Yali ayoza ngoye ze 10.Tatera kwosa nnyo

Omulimu ogwo,abayizi bagukolera mu bibinja byabwe era olumala,ne bawa byebazudde bbo bennyini,nze ne ntereeza ensobi ezeetagisa sings zibeerawo.