User:Harshvardhansinh zala

પાવાગઢ:


 * 1) વર્લ્ડ_હેરિટેજ_સાઈટ_પાવાગઢ_ચાંપાનેરનાં_સ્થાપત્યો

ગુજરાતનાં પંચમહાલ જીલ્લામાં હાલોલ તાલુકામાં આવેલ પાવાગઢ-ચાંપાનેરને યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરિટેજ સેન્ટરે 2004 માં વિશ્ર્વ હેરિટેજ તરીકેનો દરજ્જો બક્ષી ગુજરાતનાં ઐતિહાસિક અને સાંસ્કૃતિક વારસાને બહુમાન બક્ષ્યુ છે.

પાવાગઢ-ચાંપાનેરમાં ઘણા સ્મારકો છે જેમાં ધાર્મિક સ્થળો તથા વસવાટ અને લશ્કરી મહત્વનાં સ્થાપત્ય અવશેષો પૈકી 35 કરતા પણ વધુ સ્મારકોનું સર્વેક્ષણ સૌથી જૂના સ્મારકોમાં સ્થાન પામે છે.

આ સ્મારકોમાં મુખ્ય મહાકાળી માતાજીનું મંદિર, ભદ્રકાળી માતાજી મંદિર, લકુલીશ મંદિર, પતાઈ રાવળનાં મહેલ 'નવલખા કોઠાર' તથા 'મકાઈ કોઠાર' તરીકે જાણીતા દુર્ગ રક્ષકનું સ્થાન અને મહેલ, દિગંબર જૈન મંદિરો, તળાવો, દરવાજાઓ, મુદ્રાલય, સાત કમાનો, મસ્જિદો, કબુતરખાના, હેલિકલ વાવ વગેરે સ્મારકોનો સમાવેશ થાય છે. પાવાગઢ અને ચાંપાનેર એમ મળીને વિશાળ જગ્યામાં આ બાંધકામો આવેલા છે.

આ સ્મારકો વિશે થોડુ જાણીએ...


 * 1) મહાકાળી_માતાજી_મંદિર :-

પાવાગઢ ગુજરાતનું ત્રીજુ મહત્વનું શક્તિપીઠ છે જેમાં દેવી મહાકાળી માતાજી પુજાય છે. જેટલુ ધાર્મિક તેટલું જ ઐતિહાસિક તેમજ અર્વાચીન સમયમાં પર્યટન સ્થળ પણ ગણાય છે.

આ મહાકાળી માતાજી ચાંપાનેરમાં રાજ કરતા ખીચી ચૌહાણ રાજવંશની કુળદેવી તરીકે ઓળખાતા હતા.

આ કાલીકા માતાનાં મંદિરની બાંધણીની વાત કરીએ તો સ્થાપત્યની દ્રષ્ટિએ નાની અને સાદી છે. રંગમંડપ ઉપર ઘુમ્મટ છે. શક્તિપીઠ હોવાનાં કારણે મંદિરમાં મુખ્ય સ્થાને ગોખ પ્રસ્થાપિત કરાયો છે મૂર્તિ નહી અને કાલીકા યંત્રની પૂજા અર્ચના થાય છે. ગોખ મધ્યસ્થ સ્થાને પ્રસ્થાપિત કરાયો છે તેની જમણી બાજુએ શ્રી કાલીકા દેવી સ્વયં મૂર્તિ સ્વરૂપે, ડાબી બાજુએ શ્રી બહુચરા માતાજીની આંગી  અને ડાબે મહાલક્ષ્મી માતાજીની મૂર્તિ છે.

દુધીયા તળાવથી મંદિર નજીક આવતા બસો છવ્વીસ જેટલા પગથિયાઓ પર ચઢીને મંદિર પર જઈ શકાય છે. આ પગથિયાઓમાંથી અમુક પગથિયાઓ પર સુંદર મૂર્તિ કંડારેલી જોવા મળે છે.

પૌરાણીક કથા અનુસાર દક્ષ પ્રજાપતિએ તેમના ઘરે યજ્ઞનું આયોજન કર્યુ હતુ અને તેમાં બધા જ દેવી દેવતાઓને આમંત્રણ આપ્યુ હતુ પરંતુ પોતાની પુત્રી પાર્વતી અને તેમના પતિદેવ શંકર ભગવાનને આમંત્રણ નહોતુ આપ્યુ. છતા પણ પોતાના પતિની અવગણનાં કરીને દેવી સતી ત્યાં ગયા, જ્યાં પોતાનાં પતિનું વારંવાર અપમાન થતુ જોઈને તેઓ તે સહન ન કરી શક્યા અને પોતે અગ્નિકુંડમાં કુદી પડ્યા. આ વાતની જાણ જ્યારે ભગવાન શંકરને થઈ ત્યારે તેઓ ત્યાં પહોચીને સતીનાં બળેલા દેહને જોઈને અતિ કોપાયમાન થયાં અને તેમનાં દેહને લઈને આખા બ્રહ્માંડમાં પરિભ્રમણ કરવા લાગ્યા. શિવનાં આ રૂપને જોઈને બધા જ દેવતાઓ ખુબ જ ભયભીત થયા તેથી ભગવાન વિષ્ણુએ તેમનાં સુદર્શન ચક્ર દ્વારા સતીનાં દેહને ટુકડાઓમાં વિભાજીત કરી દીધો. સતીનાં દેહના ટુકડાઓ જ્યાં જ્યાં પડ્યા ત્યાં ત્યાં મોટી શક્તિપીઠો સ્થાપીત થઈ. આખા ભારતમાં આવી બાવ્વન શક્તિપીઠો છે. એવુ કહેવાય છે કે દેવીનાં દેહની જમણા પગની આંગળી આ જગ્યા પર પડી હતી તેથી અહિ આ શક્તિપીઠની સ્થાપના થઈ હતી.

આ ઉપરાંત એક બીજી દંતકથા અનુસાર આ પર્વત પર વર્ષો પૂર્વે વિશ્ર્વામિત્ર ઋષિએ મહાકાળીની આરાધના કરી હતી અને તેમની સ્થાપના કરી હોવાનું માનવામાં આવે છે.


 * 1) નવલખા_કોઠાર :-

પહાડની સૌથી ઉંચી 'મૌલિયા ટૂક' પર આવેલા 'રોપ-વે' ના અપર પોઈન્ટથી છાશિયા તળાવને  કિનારે પશ્ર્વિમ દિશાની પગદંડીએ જતાં જૈન મંદિરોની પાછળનાં ભાગમાં નવલખી ખીણની તદ્દન નોધારી ધાર પર આ પ્રાચીન ઈમારત આવેલી છે.

વિશાળ ગુંબજ ધરાવતા સાત ખંડોની બનેલી T આકારની આ ઇંટેરી ઈમારત સુલતાન બાદશાહોનાં શાસનકાળ દરમિયાન બંધાયેલી હોવાની સંભાવના છે. બાહ્ય લશ્કરી આક્રમણનાં સંજોગોમાં કટોકટીભર્યા અનિવાર્ય સંજોગોમાં 'અનાજ સંઘરવાનાં કોઠાર' તરીકે તે ઉપયોગમાં લેવાતી હોવાની ઐતિહાસિક નોંધ મળી આવે છે.

મૂળ સ્વરૂપે તો અગાઉનાં સમયમાં આ સ્થળ પર ચૌહાણ રાજવીઓ( પતાઈ રાવલનાં વંશજો) નો સૌથી સુરક્ષિત એવો વિશાળ રાજમહેલ હોવાની સંભાવના ઐતિહાસિક તથ્યોને આધારે નક્કી થવા પામી છે. આઠમી સદીમાં પ્રતાપી રાજા વનરાજ ચાવડા દ્વારા સ્થપાયેલુ 'ચાંપાનેર' નગર અહિ જ હતુ એવુ ઇતિહાસવિદોનું માનવુ છે. હાલનું ચાંપાનેર પર્વતની છેક નીચે છે જે મુસ્લિમ આક્રમણો બાદ નામ સ્થળાતરણ કરી દેવાયુ છે.

નવલખી ખીણની તદ્દન ધાર પર બંધાયેલી આ વિશાળ ઈમારત તેની મુલાકાત લેનાર પ્રવાસીને અચંબામાં મુકી દે છે.


 * 1) મકાઈ_કોઠાર :-

મકાઈ કોઠાર પણ નવલખા કોઠારની માફક અનાજ સંગ્રહ માટે જ બનાવાયો હતો. મૂળ 10 જેટલા દરવાજાઓથી સુશોભીત આ કોઠાર હાલ ઇતિહાસનાં અવશેષ તરીકે ઉભો છે.


 * 1) બૂઢિયા_દરવાજો_તથા_લાલી_સદનશાહ_નો_દરવાજો :-

પહાડ પરની પ્રથમ સંરક્ષણ હરોળ અંગેનો 'અટકનો કિલ્લો' અને 'માંચી હવેલી' આ બંનેની વચ્ચે ચૌહાણ રાજવીઓનાં પાટનગર ચાંપાનેરને સંરક્ષણ પુરૂ પાડતી અન્ય બે અતિ મજબૂત કિલ્લાની હારમાળાઓ પણ સંરક્ષણની વ્યુહરચનાની દ્રષ્ટિએ રચવામાં આવી હતી. એ જમાનાની સ્થાનિક પ્રજામાં ખૂબ જાણીતા અને માનીતા એવા બૂઢિયા દરવાજાવાળો કિલ્લો અને લાલી(સદનશાહ) નાં દરવાજાવાળો કિલ્લો આ બંને ગિરિદુર્ગો પહાડની સૌથી સુરક્ષિત અને અતિ મજબૂત એવા ગિરિદુર્ગોની અભેદ હારમાળા ગણાતી હતી.

કહેવાય છે કે આ દરવાજાની દોઢીમાં આંખ ગુમાવ્યા પછી વધારેમાં વધારે કર્ણેન્દ્રિયને તેજ બનાવેલ તથા અમુક પ્રકારનું શિક્ષણ આપેલ બે અંધજનોને બેસાડવામાં આવતા. શ્રવણેન્દ્રિયની આ પ્રકારની કેળવણી મેળવતા સૂરદાસોને બૂઢાપન આવી જતુ. આ દરવાજામાં થઈને પસાર થનાર કોઈ અજાણ્યા માણસનાં પગલાં આ બૂઢિયાઓ તરત જ ઓળખી જતા. અંધ બૂઢિયાઓની શ્રવણશક્તિનાં પ્રભાવથી આ દરવાજાને બૂઢિયા દરવાજા તરિકે ઓળખવામાં આવે છે.


 * 1) મુદ્રાલય_ટંકશાળ_Mint :-

ચાંપાનેરમાં એક ટંકશાળ પણ હતી અને તેની સાબિતી અહી મળી આવેલા અવશેષો પરથી મળી આવી હતી. ગુજરાત સલ્તનત માટે ચાંપાનેર એક મહત્વની જગ્યા હતી અને એટલે જ અહિ એક ટંકશાળનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યુ હતુ. અહી ચાંદી અને તાંબાનાં સિક્કા તૈયાર કરવામાં આવતા હતાં. ગુજરાતની ચાર ટંકશાળમાંથી આ એક મહત્વની ટંકશાળ હતી.


 * 1) સાત_કમાનો :-

સાત કમાનો પાવાગઢ હિલ સદનશાહ અને બૂઢિયા દરવાજા વચ્ચે આવેલી છે. બૂઢિયા દરવાજાવાળા અનેક કિલ્લા ધરાવતી હારમાળાનાં સૌથી ઉંચાઈ પર આવેલા કિલ્લાની રાંગમાં આ રળિયામણી કમાનો દૂરથી પણ નજરે પડે છે. પાંચ એકધારી આડી અને બે ઉભી કમાનો રમણીય લાગી રહી છે. ચૌહાણ રાજાઓની હકૂમત દરમિયાન રાજ પરિવારનાં સભ્યોનાં આનંદ પ્રમોદ માટે તથા મહત્વની વ્યક્તિઓ સાથે અંતર્ગત વાટાઘાટો માટેની ગુપ્ત બેઠકો યોજવા માટેનાં વિશાળ મંડપનાં એક ભાગરૂપે આ આકર્ષક કમાનો રચાઈ હોવાની સંભાવના જણાય છે. આ અતિ વ્યુહાત્મક સ્થળ પરથી બૂઢિયા દરવાજો તથા તેનાથી નીચે તરફનાં સમગ્ર પહાડ પર થતી અવરજવળનું બારીક નજરે નિરિક્ષણ પણ થઈ શકતુ હોવાથી એ પ્રાચીન જમાનામાં આ સ્થળ અનેક હેતુઓથી ઉપયોગી બની રહેતુ હોવાની સંભાવના જણાય છે.


 * 1) લકુલિશ_મંદિર :-

પર્વતની ટોચ પર આવેલા છાશિયા તળાવનાં દક્ષિણ તરફનાં કિનારે તળાવની મધ્યમાં આ પ્રાચીન મંદિર આવેલુ છે. પાવાગઢનું આ મંદિર સૌથી પ્રાચીન સ્થાપત્ય ગણાય છે. શ્રી કાલિકા માતાજીનાં પ્રમુખ ભૈરવ તરિકે પ્રસ્થાપિત કરાયેલા ભગવાન શ્રી લકુલિશનું આ પ્રાચીન મંદિર અત્યારે તો માવજત અને દેખભાળ વિનાં સાવ જર્જરિત ખંડેર હાલતમાં ઊભું છે. જો કે વિશ્ર્વ ધરોહર સેન્ટરનાં કારણે પુરાતત્વ ખાતાનાં સંભાળ નીચે છે. પ્રતિહાર શૈલીનું આ મંદિર તેની દીવાલો પરની સુંદર શિલ્પાકૃતિઓ-મૂર્તિવિધાનને બારીકાઈથી તપાસતાં લગભગ દસમી-અગિયારમી સદીનું મંદિર હોય એવુ લાગે છે.

લકુલિશ ભગવાન શંકરનો અંતિમ અઠ્ઠાવીસમો અવતાર હતા. જેઓએ પાશુપત સંપ્રદાયનું પ્રવર્તન કર્યુ. હાલનાં વડોદરાનાં કાયાવરોહણ ગામે તેમનો જન્મ થયો હતો એમ મનાય છે.

મંદિરનાં ગર્ભગૃહમાં ચામાચિડીયાઓએ ઘર કરી દીધુ છે હાલ કોઈ મૂર્તિ નથી અને ખંડેર હાલતમાં છે. મંદિરનો ઘુમ્મટ કોતરણીમય છે અને ઘુમ્મટની ફરતે સુંદર મૂર્તિઓ શોભે છે. બહાર મંદિરની દિવાલો પર બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશનાં શિલ્પો, શિવ તાંડવ, નવદુર્ગા, ગજાનંદ અને ખુદ લકુલિશ ભગવાનની મૂર્તિઓ શોભી રહી છે.


 * 1) દિગંબર_જૈન_સંપ્રદાયનાં_મંદિરો :-

શ્રી દિગંબર જૈન સંપ્રદાયનાં એકંદરે કુલ નવ મંદિરો આ સિદ્ધક્ષેત્ર તીર્થમાં નિર્માણ થયેલા છે. જેમાનાં સાત મંદિરો આ પહાડની ઉંચી ટૂક એટલે કે દુધિયા તળાવ અને છાશિયા તળાવ તથા ટકોરખાનાં વાળી સાંકડી મેદાની ટૂક પર નિર્માણ પામેલા છે.

દૂધિયા તળાવને કિનારે ત્રણ મંદિર નિર્માણ પામેલા છે.

(1) #શ્રી_સુપાર્શ્ર્વનાથ_ભગવાન_દિગંબર_જૈન_મંદિર :-

પાવાગઢ સિદ્ધક્ષેત્રખાતેનું આ સૌથી વિશાળ મંદિર છે. જેમાં મૂળ નાયક તરીકે સાતમાં તીર્થકર 1008 શ્રી સુપાર્શ્ર્વનાથ ભગવાનની અલૌકિક પ્રતિમા પૂર્વાભિમુખ દિશામાં બિરાજમાન છે. મૂળ બાવન જિનાલયની બાંધણીનો આકાર ધરાવતુ અને વર્ષો પુરાણું આ પ્રાચીન મંદિર અનેક વખત જિર્ણોદ્ધાર પામીને વર્તમાન સ્થિતિમાં દુધિયા તળાવને કિનારે ઉભુ છે.

મંદિરનો ઘુમ્મટ ઉંચો અને સુંદર કોતરણીમય લાગે છે. મંદિરમાં નાનો કોતરણીમય દરવાજો પણ પડ્યો છે જે તોરણ જેવો લાગે છે. બાજુમાં લંબચોરસ સભામંડપ ભગ્ન અવસ્થામાં ઉભો છે. જેમાં હાથી-ઘોડાઓની કોતરણી જોઈ શકાય છે અને બહારની બાજુ દિવાલ પર જૈન પ્રતિમાઓ શોભી રહી છે.

(2) #શ્રી_લવકુશ_ચરણ_દિગંબર_જૈન_મંદિર :-

ભગવાન શ્રી રામચંદ્રજીનાં પરાક્રમી રાજકુમારો શ્રી લવ અને કુશ યાને અનંગલવણ અને મદનાંકશ દીક્ષા ગ્રહણ કરીને આ પવિત્ર સ્થળે મોક્ષ/નિર્વાણની ગતિને પામ્યા હોઈ શ્રી લવ-કુશની પવિત્ર ચરણ પાદુકાઓને આ નાનકડા મંદિર(દહેરી) માં સ્થાપીત કરવામાં આવી છે.

ભગવાન શ્રી સુપાર્શ્ર્વનાથનાં મુખ્ય મંદિરની સામે જ આ પવિત્ર દહેરીનું નિર્માણ કરવામાં આવ્યુ છે. આ નાની દહેરી પણ પૂર્વાભિમુખ દિશામાં આવેલી છે.

(3) #શ્રી_શાંતિનાથ_ભગવાન_દિગંબર_જૈન_મંદિર :-

સુપાર્શ્ર્વનાથ મંદિર અને લવકુશ ચરણ પાદુકાની દહેરીની તદ્દન સામે આ સુંદર બાંધણી ધરાવતુ મંદિર નિર્માણ થયેલુ છે.

પહાડી પથ્થરોનાં વિશાળ ખડકની ગોદમાં નિર્માણ પામેલુ આ મંદિર દુરથી પણ રમણીય લાગે છે. જેમાં મૂળ નાયક તરીકે સોળમાં તીર્થકર પ્રભુ 1008 શ્રી શાંતીનાથ ભગવાનની સુંદર પશ્ર્વિમાભિમુખ બિરાજમાન છે.

(4) #શ્રી_ચંદ્રપ્રભુ_દિગંબર_જૈન_મંદિર :-

રોપ-વે નાં અપર પોઈન્ટ નજીક છાશિયા તળાવની છેક પૂર્વ દિશાએ શ્રી ચંદ્રપ્રભુ ભગવાનનું એકલુ અટુલુ આ મંદિર છે. રોપ-વે થી પહાડ પર જવાનાં મુખ્ય માર્ગ પર આવેલુ આ મંદિર પણ વર્ષો પુરાણુ છે. ભગવાન શ્રી ચંદ્રપ્રભુની સુંદર પ્રતિમાં ચમત્કારિક ગણાય છે.

પહાડની છેલ્લી ટૂક પર આવેલા કુલ સાત મંદિરોમાંથી બાકીના ત્રણ મંદિર ટકોરખાના દરવાજા પાસે સમૂહમાં ટેકરીવાળા મેદાની વિસ્તારમાં એક બીજાની આમને સામને આવેલાં છે. જેમાં (5) #શ્રી_ચિંતામણી_પાર્શ્ર્વનાથ_ભગવાન, (6) #શ્રી_પાર્શ્ર્વનાથ_ભગવાન તથા (7) #શ્રી_આદિનાથ_ભગવાનનાં મંદિરો આવેલા છે.

પ્રાચીન સમયનાં અનેક મંદિરોનાં ખંડિયેરોનાં સમૂહ વચ્ચેની સપાટ જગ્યામાં આ ત્રણેય જીર્ણોદ્ધાર પામેલા મંદિર ઉભા છે.

શ્રી દિગંબર સંપ્રદાયનાં કુલ નવ મંદિરોમાંથી બાકીનાં બે મંદિર પહાડની છેક તળેટીમાં જ વસેલા ચાંપાનેર ગામમાં આવેલા છે.


 * 1) ચાંપાનેર_પાવાગઢ_ગામનો_કિલ્લો :-

વર્તમાન પાવાગઢ(ચાંપાનેરની) ગામની ચોતરફ પથરાઈને ઊભેલો, સફાઈદાર રેતિયા પથ્થરો વડે બંધાયેલો આ પ્રાચીન કિલ્લો અતિ મજબૂત અને દૂરથી જોતા ભવ્ય લાગે છે. અત્યારનું ગામ મહદંશે આ ભવ્ય પ્રાચીન કિલ્લાની અંદર વસેલુ છે.

પૂર્વ-પશ્ર્વિમે લગભગ સવા કિલો મિટરની લંબાઈ તથા ઉત્તર-દક્ષીણે 258 મીટરની પહોળાઈ ધરાવતો લંબચોરસ આકારનો આ  ભવ્ય કિલ્લો લગભગ સરેરાશ ત્રીસેક ફૂટની ઉંચાઈ તથા 7-8 ફૂટની જાડી દીવાલો ધરાવે છે.

સને 1484માં ચૌહાણ રાજવી પતાઈ રાવલ(જયસિંહ દેવ) ને હરાવીને ચાંપાનેર જીતી લીધા બાદ સુલતાન મહેમૂદ બેગડા દ્વારા પર્વતની તળેટીમાં આધુનિક પદ્ધતિએ, સમગ્ર વિશાળ ગુજરાતનાં નવા પાટનગર તરીકેનાં આશયથી જે નવુ મહાનગર 'ચાંપાનેર' (મહેમ્મુદાબાદ) વસાવવામાં આવ્યુ તેની બરોબર મધ્યમાં, રાજગઢ-શાહી દરબારગઢ તરીકે શાહી મહેલાતોને અતિ મજબૂત સુરક્ષા પુરી પાડવાનાં મુખ્ય હેતુથી આ મજબૂત કિલ્લાનું આયોજન સને 1886 માં હાથ ધરવામાં આવ્યુ હતુ.


 * 1) મસ્જિદો :-

(1) #શહેરની_મસ્જિદ_અથવા_શાહી_મસ્જિદ :-

ચાંપાનેર ગામનાં કિલ્લાની અંદર દક્ષિણ દરવાજે થી પ્રવેશતા જ આ ભવ્ય દરવાજાની તદ્દન નજીકમાં જ આ શહેરની કે શાહી મસ્જિદ આવે છે.

સફાઈદાર રેતિયા પથ્થરોથી બનાવેલી આ મસ્જિદ મહેમૂદ બેગડાએ પોતાનાં શાહી પરિવાર માટે બંધાવી હતી.

કલાત્મક અને સુંદર એવા પાંચ મહેરાબ અને લીવાનની વચલી મુખ્ય કમાનને સાંકળીને ઊભેલા બે ભવ્ય મિનારા ધરાવતી આ સુંદર ઈમારત એકંદરે 112 સ્તંભોને સહારે ઊભી છે. આ મસ્જિદનાં લીવાનનું કદ પ્રમાણમાં થોડું નીચું હોવા છતાં એક સરખા 5 મોટા ગુંબજ અને 16 નાના ગુંબજ ધરાવતી આ પ્રાચીન મસ્જિદ, સુલતાન બેગડાનાં સમયનું એક સુંદર સ્થાપત્ય ગણાવી શકાય તેમ છે. 15-16 મી સદીમાં બંધાયેલી આ મસ્જિદ ભારતીય હિંદુ સ્થાપત્ય-ઈસ્લામિક સ્થાપત્ય એમ મિશ્રીત શ્રેણીની છે.

(2) #જામી_મસ્જિદ :-

ચાંપાનેર ગામનાં કિલ્લાની બહારનાં ભાગમાં પૂર્વ દિશાએ 'ગોધરા દરવાજો' નામથી ઓળખાતા બુલંદ દરવાજાની તદ્દન નજીકમાં જ આ ભવ્ય પ્રાચીન મસ્જિદ આવેલી છે.

પાવાગઢ-ચાંપાનેર ખાતેની તમામ મસ્જિદોમાં તેને સૌથી ભવ્ય, વિશાળ અને સ્થાપત્ય કલાની દ્રષ્ટિએ સર્વાંગ સુંદર ઈમારત ગણવામાં આવે છે. સુલતાન મેહમૂદ બેગડા દ્વારા સને 1484 થી 1509 દરમિયાન રેતિયા પથ્થરો વડે બાંધવામાં આવેલી આ ત્રણ માળી મસ્જિદ ભારત ભરની મોટી અને ભવ્ય મસ્જિદોમાં અગ્રસ્થાને છે.

સુલતાન મેહમૂદ બેગડાએ, રાજપૂત રાજવીઓનાં ચાંપાનેર પર લશ્કરી આક્રમણ કરીને લગભગ વીસ- વીસ મહિનાં સુધી વ્યાપક લશ્કરી ઘેરાબંધી કરી હતી. તે દરમિયાન પોતાનાં મુસ્લિમ સૈનિકોને સામૂહિક પણે નમાજ પઢવા માટે તથા સૈન્યમાં ધાર્મિક ઝનૂનની પ્રેરણા દ્વારા સૈનિકોનાં ઘટતા જતા મનોબળને ટકાવી રાખવા માટે બેગડાએ આ વિશાળ મસ્જિદનો પાયો નંખાવ્યો હતો, પરંતુ ત્યાર પછીથી તેને પૂર્ણ કરવામાં લગભગ 25 વર્ષ જેટલો સમય વીતી જવા પામ્યો હતો.

પૂર્વાભિમુખ સાત કલાત્મક મહેરાબ ધરાવતી આ વિશાળ મસ્જિદ તેનાં બાંધકામમાં વપરાયેલા રેતિયા પથ્થરો પર કંડારાયેલુ નકશીકામ વિખ્યાત છે.

અંદાજે 100 ફૂટની ઊંચાઈ ધરાવતા તેના બે મુખ્ય મિનારા મસ્જિદનાં લીવાન(મુખ્ય પ્રાર્થના ખંડ) ની મુખ્ય વચલી વિશાળ કમાનની આજુબાજુમાં તેને સાંકળીને, આજે પણ અકબંધ હાલાતમાં ઊભા છે.

મસ્જિદનાં લીવાનની અનેક ગુંબજો ધરાવતી વિશાળ છતને ઊંચકી રાખતા ઊંચા સ્તંભો, બારીક કોતરણીથી ભરપૂર ઝરૂખાઓ, તેમજ મસ્જિદનાં ખુલ્લા ચોકને ત્રણેય બાજુએથી સાંકળતી પહાડીઓની દીવાલોમાંની નકશીદાર વિવિધ આકૃતિઓ ધરાવતી બારીઓ તદુપરાંત કલાત્મક છત્રીઓથી સુશોભીત ચારેય પ્રવેશદાર વગેરે આ વિશાળ ઈમારતની ભવ્યતામાં ચાર ચાંદ લગાવે છે.

મસ્જિદથી થોડે દૂર ઉત્તર દિશામાં વજુ માટેનો વિશાળ કદનો અષ્ટકોણાકાર કુંડ રેતિયા પથ્થરોથી બાંધવામાં આવેલો છે.

લોક વાયકા અનુસાર આ વિશાળ ત્રણ મંજીલી મસ્જિદનાં અસંખ્ય થાંભલાની નિશ્ર્વિત ગણતરી કરવી કપરૂં કાર્ય છે પરંતુ વાસ્તવિક રૂપે જોઈએ તો આ ઈમારતનાં લીવાનની ચારેય દીવાલોને સાંકળતા વિશાળ ઊંચા સ્તંભોની સંખ્યા એકંદરે 242 જેટલી થાય છે. આમ છતાં આ સમગ્ર વિશાળ ઈમારત એકંદરે 462 જેટલા કુલ થાંભલાઓને સહારે છેલ્લા 500 વર્ષોથી અડિખમ ઊભી છે.

આ સિવાય પાવાગઢ-ચાંપાનેરમાં બીજી કેટલીક મસ્જિદો આવેલી છે જેમાં કેવડા મસ્જિદ, નગીના મસ્જિદ, કમાની મસ્જિદ વગેરેનો સમાવેશ થાય છે. જે સને 1484 થી 1537 એટલે કે લગભગ 54 વર્ષનાં લાંબા સમય ગાળા દરમિયાન બંધાયેલી છે. આ સમયગાળા દરમિયાન મેહમુદ બેગડાથી લઈને બહાદુર શાહ નાં રાજ્ય શાસનકાળ દરમિયાન ચાંપાનેર મુસ્લિમોની રાજધાની બની રહી હતી.

પાવાગઢ-ચાંપાનેરમાં આ સિવાય ઘણા પુરાતન સ્થાપત્યો આવેલા છે જે સમયનાં અભાવે નિહાળવાનાં બાકી રહી ગયા. આ સ્થાપત્યોમાં વડાતળાવ અને જળમંદિર, ત્રિવેણી કુંડ, ખાપરા ઝવેરીનો મહેલ, રાજા પતાઈ રાવલ(જયસિંહ દેવ) નો મહેલ, સક્કર તળાવ તથા રોજો, એકલ ટોડો(એક મિનાર મસ્જિદ), કબુતરખાનાં, ગેબનશાહ વાવ અને હેલિકલ વાવ વગેરે આવેલા છે.

ચાંપાનેર-પાવાગઢનાં આ તમામ સ્થાપત્યો ભારત સરકારનાં પુરાતત્વ વિભાગ દ્વારા હવે પ્રત્યક્ષ રૂપે પ્રાચીન રાષ્ટ્રીય સ્મારકોની  દેખભાળ અને જાળવણી રૂપે રક્ષિત કરાયેલા છે.

✍ ચેતનસિંહ ઝાલા.

👑ઝાલા રાજપૂતનો 👑ઇતિહાસ:શક્તિમાતા પાટડી

ટોડલા પાટડીના ભવ્ય ભૂતકાળની ગવાહી પૂરતા આજે પણ પાટડીમાં અડીખમ ઊભા છે

ધાર્મિક માહાત્મ્ય: પાટણના રાજા કરણદેવને બાબરા ભૂતનો ખૂબ જ ત્રાસ હતો. રાજા હરપાળદેવ અને શક્તિમાતાએ પાટણના રાજાને બાબરા ભૂતના ત્રાસથી બચાવીને તેને વશ કર્યો હતો. રાજા કરણદેવને આપેલા વચન મુજબ હરપાળદેવ અને શક્તિમાતાએ એક રાતમાં ૨૩૦૦ ગામોને તોરણ બાધ્યાં હતાં. જેમાં પહેલું તોરણ પાટડીના ટોડલે બાધ્યું હતું અને દી’ ઊગતા પહેલાં છેલ્લું તોરણ દિગડિયા ગામે બાધ્યું હતું.

આમ તેઓ ૨૩૦૦ ગામના ધણી કહેવાયા. બિસંતીદેવી પ્રતાપસિંહ સોલંકીનાં કુંવરી હતાં. શક્તિ માતાનું નાનપણનું નામ બિસંતીદેવી હતું. અને જ્યારે તેઓ હરપાળદેવને વર્યાં ત્યારે શરત રાખી હતી કે, પોતાનું અસલ દૈવીસ્વરૂપ લોકો જ્યારે જાણશે ત્યારે તેઓ અહીંથી વિદાય લેશે.

એવા સુવર્ણકાળમાં વિ.સં. ૧૧૫૬માં મહાપરાક્રમી હરપાળદેવે પાટડીમાં મખવાન (મકવાણા) વંશની સ્થાપના કરી હતી. હરપાળદેવ અને શક્તિદેવી બે મહાશક્તિશાળી આત્માઓનું પાટડીની ભૂમિ પર મિલન થયું હતું.

થોડાં વર્ષો પછી એક દિવસ હાથીખાનામાંથી મંગલા નામનો હાથી ગાંડો થયો અને સાંકળ તોડીને બહાર નીકળી ગયો હતો. અને રાજકુમારો સોઢાજી, માંગુજી અને શેખડોજી તથા બહેન ઉમાદેવી ચોકમાં રમતાં હતાં ત્યાં આવ્યો હતો.

મા શક્તિદેવીને થયું કે ગાંડો થયેલો મંગલો હાથી રાજકુમારોને ઇજા પહોંચાડશે એટલે ઝરૂખામાંથી બેઠાં બેઠાં હાથ લંબાવ્યો અને ચારેય બાળકોને મોટી હથેળી વડે ઝરૂખામાં ઝીલી લીધાં હતાં એ વખતે ચારણના એક છોકરાને ટાપલી મારી દૂર કર્યો હતો માટે તે ટાપરિયા અટકના ગઢવી કહેવાયા અને બીજાં બાળકોને હાથમાં ઝાલી બચાવી લેવાથી મકવાણા વંશ ઝાલા વંશના કહેવાયા.

આ પ્રસંગથી મા શક્તિદેવીનું દૈવીપણું જાહેર થઇ ગયું એટલે તેઓ ત્યાંથી ચાલી નીકળ્યાં અને વિ.સં. ૧૧૭૧ ચૈત્ર વદ ૧૩ ના દિવસે ધામા ખાતે ધરતીમાં સમાયાં હતાં. શક્તિમાતાની પ્રાગટ્ય ભૂમિ પાટડી અને સમાધિ સ્થળ ધામામાં દર વર્ષે ચૈત્ર વદ-૧૩ ના રોજ ઝાલાકુળનો વંશજ પોતાનાં પરિવારજનો સાથે પાટડી અને શક્તિધામ ધામા મંદિરમાં દર્શનાર્થે અચૂક જાય છે.પાટડીમાં જે ટોડલે શક્તિમાતાએ અને હરપાળદેવે પ્રથમ તોરણ બાધ્યું હતું એ ટોડલા પાટડીના ભવ્ય ભૂતકાળની ગવાહી પૂરતા આજે પણ પાટડીમાં અડીખમ ઊભા છે.

નિર્માણ: મંદિર પૌરાણિક છે, સમયની સાથે તેનો જીર્ણોદ્ધાર થયો છે.

●

આરતીનો સમય

સવારે 5.30

સાંજે 7.00 વાગ્યે

દર્શનનો સમય: સવારે 6.00થી સાંજે 7.30 વાગ્યા સુધી

પાટડીમાં બે મોટા ધાર્મિક સ્થળ આવેલા છે એક શક્તિ માતા મંદિર અને બીજું વર્ણિન્દ્રધામ. સુરેન્દ્રનગરથી પાટડી 59 કિમી, રાજકોટથી 163 કિમી અને અમદાવાદથી 100 કિમી છે. પોટડીમાં રેલવે સ્ટેશન છે જ્યારે નજીકનું એરપોર્ટ રોજકોટ છે.

નજીકના મંદિરો

1). વર્ણિન્દ્રધામ પાટડી 3 કિમી

2). રામદેવપીર મંદિર પીપળીધામ- 18 કિમી.

3). સ્વામિનારાયણ મંદિર મુળી- 80 કિમી

ઝાલાવાડ ક્ષત્રિય સમાજ દ્વારા શ્રદ્ધાળુઓને રહેવાની અને જમવાની સારી સુવિધા પૂરી પાડવમાં આવે છે

રહેવાની સુવિધા

સરનામું

શક્તિ માતા મંદિર, દરબારગઢ રોડ, પાટડી, જિલ્લો સુરેન્દ્રનગર- 382765

ફોન નંબર: 9624744735, 9427088584, 94281 93928