User:Hrishikesh Jagdale

बौद्ध धर्माचा इतिहास
बौद्ध धर्म हा भारताच्या मातीत जन्मलेला धर्म आहे इ.स. पू. सहाव्या शतकात बौद्ध धर्माचा उदय झाला असे इतिहासकार मानतात. बौद्ध धर्माचा इतिहास म्हणजे एकतृतियांश मानवजातीचा गेल्या अडीच हजार वर्षातल्या सुधारणेचा इतिहास आहे. तरी देखील ते काम अत्यंत महत्त्वाचे गणले गेले असते.पण बौद्ध धर्माचा इतिहास हा केवळ भरतखंड, तिबेट, नेपाळ, चीन,जपान ,सयाम ब्रह्मदेश व सीलोन या देशांचाच नसून, बौद्धधर्मप्रचारकांनी ज्या ज्या देशांतून त्या धर्माचा प्रसार केला त्या त्या अवांतर देशांच्या म्हणजे अफगाणिस्तान, अमेरिका, जाव्हा वगैरे देशांच्या इतिहासाशीही त्याचा संबंध येतो. कित्येक पाश्चात्त्य पंडितांच्या मते तर धर्म आणि नीती यांची सुरेख सांगड घालून देणारा, धर्मतत्वांना व्यावहारिक रूप देणारा उदारमतवादी व अर्वाचीन शास्त्रीय तत्वांच्या कसोटीस पूर्णपणे उतरणारा असा हा पहिलाच धर्म आहे आणि म्हणून बौद्ध धर्माची योग्यता विशेष आहे. या संबंधाने प्रसिद्ध ग्रंथकार मि. पॉल कॅरस यांचे मत आहे :- " Buddhism was the first prophet to proclaim the importance of morality in religion;at the same time it was the first positivist,the first radical free thinker,the iconoclast,and the first prophet of the religion of science." मि. पॉल कॅरस [अर्थ : धर्मसंबंधांत नीतीचे महत्त्व जाहीर करण्याचे कार्य प्रथम बौद्ध धर्माने केले त्याचप्रमाणे प्रत्यक्षवादी लोकांत, ईश्वरप्रणित ग्रंथासंबंधी अश्रद्धा बाळगणार्यांत, मूर्तिभंजकांत आणि शास्त्रनियामक तत्वांचे निरूपण करणाऱ्यांत, तो अग्रगण्य होता ] -मि. पॉल कॅरस (Buddhism and its christian critics )

बौद्ध धर्माचे स्वरूप आणि वैशिष्टये
बौद्ध धर्म हा वैदिक धर्मापेक्षा वेगळा आहे. बौद्ध धर्म हा भारताच्या मातीत जन्मलेला धर्म आहे जो भारतीय श्रमण संस्कृतीतील धर्म आहे.

"भारत देशांत दोन प्राचिन संस्कृती आहेत १) वैदिक (हिंदु धर्म) २) श्रमण (बौद्ध आणि जैन धर्म)"

बौद्ध धर्माच्या तत्वचिंतकाच्या दृष्टिपुढे तर सगळे वैदिक धर्माची वाड्मय होते व वैदिक धर्माची सर्व परंपरा होती.वैदिक धर्मातील त्रुटी त्यांना जाणवल्या म्हणून तर त्यांना नवीन धर्म पंथाच्या स्थापनेची आवश्यकता भासली.

बौद्ध सण
१) वैशाखी पौर्णिमा या दिवशी शाक्यमुनी तथागत गौतम बुद्ध यांचा लुंबिनी येथे जन्म झाला होता, या दिवशी समस्थ पृथ्वीतलावरील बौद्ध बुद्ध जयंती साजरी करतात.

२) ज्येष्ठ पौर्णिमा : या दिवशी भगवान बुद्ध यांनी कपिलवस्तू मध्ये महासमय-सुत्त चा उपदेश दिला होता.

 ३) आषाढी पौर्णिमा : या दिवशी बोधिसत्व ने महाराणी महामाया देवी यांच्या गर्भात प्रवेश केला अशी कथा आहे. या दिवशी महाभिनिश्क्रमन केला होता आणि याचं दिनी ऋषीपतन मृगदाय(=सारनाथ) येथे धर्मचक्रप्रवर्तन केले. याच दिवशी भिक्षु वर्षावास चे अधिष्ठान करतात, तीन महिने पर्यंत एकच स्थानी राहून व्रत ग्रहण करतात.

 ४) आश्विन पौर्णिमा : याच दिवशी भगवान बुद्ध तावतींस देवलोक मध्ये आपली माता महामाया आणि देवतांना उपदेश देऊन तीन महिन्याच्या पश्चात शंकास्य नगर मध्ये पृथ्वीवर उतरले होते (अशी कथा आहे) आजच्याच दिवशी भिक्षु वर्षवास समाप्त करून प्रवारणा करतात. बौद्ध देशांत या दिवशी मोठ्या धूमधडाक्यात (उत्साहात) प्रवारणोत्सव साजरी केला जातो.

 ५) माघ पौर्णिमा (माघी पूर्णिमा) : याच दिवशी भगवान बुद्धांनी वैशाली येथे सारंदर चैत्य मध्ये आयु-संस्कार चा त्याग केला.आणि घोषणा केली की - आज पासून तीन मास च्या कार्यकाळात तथागतांचा परिनिर्वान होईल.

 ६) नाग पंचमी : हा उत्सव श्रावण शुक्ल ५ ला साजरी होतो.यह भारतवर्षाचा प्राचिन इतिहास-प्रसिद्ध सुसभ्य नाग समुदायाचा उत्सव आहे. नाग समुदायाचे लोक भगवान बुद्ध यांचे मोठे अनुयायी होते. या दिवशी खीर ने भगवान बुद्धांची पूजा करतात . (बौद्ध देशांत केले जाते, नविन बौद्ध परंपरे नुसार खीर करून साजरी करतातच असे नाहीं ). शील ग्रहण करतात, धम्म श्रवण करतात. भिक्षूंना भोजन दान देणे तथा आनंद साजरे करतात.

 ७) विजयादशमी : हा सण आश्विन शुक्ल १० ला साजरी करतात. या दिवशी चक्रवर्ती सम्राट अशोक यांनी कलिंग विजय करून ही प्रतिज्ञा केली होती की "आता मी शस्त्राच्या द्वारे हिंसात्मक विजय न करता धर्म प्रचाराच्या द्वारे अहिंसात्मक विजय करेल. " हिंसापूर्ण युद्धाने पीडित जनता महान बौद्ध सम्राट अशोक यांच्या या घोषणा ऐकून खूप आनंदित हर्षित झाले आणि या ऐतिहासिक दिनाला सदैव स्मरण करण्यासाठी यादिवसाला पर्व बनवले गेले.

८) दीपावली (बौद्धांचा दिपदानोत्सव दिन) : हा सण कार्तिक कृष्ण अमावस्याला असतो, हा ऋतू पर्व आहे , वर्षा (पावसाळा) समाप्त झाल्यावर घरांची साफ सफाई केली जाते. बुद्ध पूजा , शील ग्रहण आणि भोजन दान केले जाते. रात्री बौद्ध विहार ,घर बोधिवृक्ष आणि चैत्य जवळ दिवा - दीपक प्रज्वलित करून दीपदानोत्सव (दीपावली) साजरी केली जाते. ( दीपावली संदर्भात मतमतांतर आहेत , काही ठिकाणी साजरी केला जातो तर बहुतांश ठिकाणी वेगळा मतप्रवाह असल्याने साजरी केला जात नाही , या दिवशी बौद्ध भिक्षुंची हत्या झाल्याचा इतिहास असल्याने हा दिवस साजरी न करण्याचा मतप्रवाह आहे. ) जेथे साजरी केला जातो तिथे फक्त दीप प्रज्वलित करून साजरी केला जातो, फटाके वाजवून हिंसात्मक आनंद साजरी करने बौद्ध तत्वज्ञानाच्या विरूद्ध आहे. फटाके वाजवल्याने प्रचंड हिंसा होते , प्राण्यांना, मानवाला आवाजाने त्रास होतो , निसर्ग नियमाच्या विरूद्ध आहे , निसर्गाचे नुकसान होते. व इतर प्राणी पक्षी यांना प्रचंड वेदना आणि ईजा पोहचते.

 ९) वसंत : हा उत्सव माघ शुक्ल ५ ला असतो . हा सुद्धा ऋतू पर्व आहे.या दिवशी मोहरी (सरसो) च्या पिवळे फुल आणि खीर याने बुद्ध पूजा केली जाते. भिक्षूंना केसरी रंगाची खीर व भोजन दान देतात.बुद्ध पूजा ,शील ग्रहण आणि धम्म श्रवण करून आनंद साजरा केला जातो.

तीर्थस्थान
१) लुंबीनी :येथे तथागत यांचा जन्म झाला होता. २) बुद्धगया : येथे तथागतांना बुद्धत्व प्राप्त केले. ३) कुशीनगर :येथे तथागतांचा महापरिनिर्वाण झाला ४) सारनाथ : येथे तथागतांनी धर्मचक्रप्रवर्तन केले.

बिहार - राजगृह, वैशाली नालंदा

उत्तरप्रदेश - कोशांबी, पावा, शंकास्य , श्रावस्ती

नेपाळ - कपिलवस्तू

विंध्यप्रदेश- भरहुत

मध्यभारत - उज्जैन, बाघ, घमनार महिष्मती.

भोपाळ - सांची, भेलसा , ललितपूर.

मुंबई- कार्ला, भाजा, कान्हेरी

हैदराबाद औरंगाबाद- अजंठा, एकौरा.

आंध्र - नागार्जूनी कोंडा, अमरावती

मद्रास - कांजीवरम ,नागपट्टम, श्रीमूलवासम

सौराष्ट्र - जुनागढ, घंक , सिद्धसर , तलजा ,सनाह , बलभी

गुजरात- काम्पील्य

पश्चिम पाकिस्तान- तक्षशिला, पेशावर.

पुस्तके
बौद्धपर्व - वा गो आपटे

बौद्ध आणि तत्वज्ञान - प्रा डॉ सिंधू डांगे.