User:Jayaji paikrao/sandbox

जनतेसच्या विकाससाठी सदैव कार्यरत असणारे समाजसेवक जयाजी पुरभाजी पाईकराव आज जाणून घेऊयात आशा समाज सेमाजसेवका बदल ज्याचे कार्य पाहून आपल्याला लक्षात येईल कि समाजसेवा म्हणजे नेमक काय आहे ते........

ग्रामीण व शहरी भागातील जनतेचा विकास करण्याच्या उदेशाने सदैव कार्यरत राहण्याचे कार्य अविरतपणे करण्याचे स्वप्न उराशी घेऊन उगम ग्रामीण विकास संस्था हि संस्था जयाजी पाईकराव यांनी १९९६ रोजी उमरा या छोट्याशा गाव मध्ये उभी केली. विरोधाने थकून न जाता किवा मिळालेल्या यशाने शेफारून न जाता सातत्याने कार्यरत राहून त्यांनी प्रेरणादायक अनेक उपक्रम व योजना राबवल्या आहेत. जयाजी पाईकराव हे मुळ चे हिगोली जिल्हातील कांजरा या गावचे रहाणारे आहेत. त्यांनी मुंबई ला जाऊन M.A.S.W हि पदवी मेधा पाटकर यांच्या मार्गदर्शनाखाली टाटा सामाजिक विज्ञान संस्था नामांकित संस्थेतून १९७९-८१ या वर्षात पदवी संपादन केली. व त्या नंतर काही विशेष कामगिरी करण्याची धडपड त्यांना शांत बसू देत नव्हती. यांनी मुंबई येथे दीड ते दोन वर्ष समाजकल्याण अधिकारी या पदावर नोकरी केली. पण केवळ नोकरीत राहून कार्य करण्यापेक्षा आपल्या जन्म गावी कांजरा इथे जाऊन आपल्या जनतेसाठी काही कार्य करावे हि इच्छा त्यांना स्वस्थ बसू देत नव्हती. त्यांनी १९८२ ला यांनी कांजरा येथे कयाधू ग्राम विकास प्प्रतिष्ठानच्या माधमातून वेगवेगळ्या योजना राबून १०० मजुरांना एकाच वेळेश टीकास, तोपल ,खोरे ,घमेले, इत्यादी वस्तू संस्थे कडे उपलब्ध करूब ते मजुरांना मोफत पुरून त्यांच्या रिकाम्या हाती काम देऊन त्यांचा आर्थिक प्रश्न सोडविला. जयाजी पाईकराव यांची पत्नी सुशीलाताई पाईकराव यांची यांना समर्थ साथ होती. आणि ग्रामीण भागात कार्य करताना ग्रामीण भागातील अडीआडचणी त्यांचे प्रश्न पाहून त्यांना मदत करण्याचा विचार मनात येणे स्वबाविक झाले होते. म्हणून ग्रामीण भागातील विकास हा खर्या अर्थाने  करायचा असेल तर ग्रामीण भागात केवळ एकच काम डोळ्या समोर ठेऊन त्याच त्याच विषयात काम केले तर ग्रामीण लोकांचे जीवन सुधारेल आसे वाटत न्हवत. म्हणून त्यांच्या सर्वांगीण विकास करण्याचा उदेश डो‌‍ळ्यासमोर ठेउन कंजरा, नांदापूर जामगव्हान व कयाधु नदीच्या काठावरील. सभोवतालच्या कयाधुनदीच्या पाणलोट क्षेत्रातील ५० ते ६० गावात वेगवेगळ्या योजना व सेवा पुरवण्याचा निश्चय केला व काही काळातच तीथे, आरोग्य सेवा, शोषखडे, निर्धूर चुली, महिला साथी मोफत कायदे विषयी सल्लाकेंद्र, जन अकुश परिषद युवक नेतृत्व विकास प्रशिक्षण शिबीर, मराठवाड्यातील पहिले महिला चालवत असलेली धुध संकलन केंद्र, अवषन पर्वणक्षेत्र विकास कार्यक्रम (DPAP) हातपंप दूरूस्ती व देखभाल प्रशिक्षण, पशुवेदकिय उपचार, वृक्षरोपण, काम्पोष्ट खत निर्मिती इत्यादी प्रकल्प यशश्वीपणे राबवले. व त्यात त्यांनी यशस्वीतरित्या विविध सामाजिक क्षेत्रात तज्ञ म्हणून कार्यकर्त्यांची फळी उभी कली त्यात  त्याचा मोलाचा वाट आहे. सामाजिक काम करताना अनेक अडचणीना समोरे जावे लागते व त्यात चढउतार येतच असतात. या येणाऱ्या अडचणीवर समस्यावर त्यांनी मत करून यांनी १५ जाने १९९६ साली उगम ग्रामीण विकास संस्था उभी केली. आणि पुन्हा जोमाने व नव्या उमेदीने समाजसेवेत लागले. त्यांनी उभी केलेलं हे छोटस रोपट वाढायला लागल व बघता बघता उगम ने सामाजिक शेत्रात २० वर्ष पूर्ण केले. उगम ग्रामीण संस्थे अंतर्गत MRGES Social Audit हि प्रक्रिया संपूर्ण जिल्हात राबीवली. उगम अंतर्गत २०० हून अधिक गाव सूक्ष्म नियोजन  प्रक्रिया राबण्यात आली व त्या माधमातून गाव आराखडा तयार करण्यात आला, त्याच बरोबर उगम ने दुष्काळ हटवु न माणूस जगवू पदयात्रा काढून लोकांना दुष्काळा बदल जन जागृत करण्याचे काम केले. आत उगम ग्रामीण विकास संस्था ने २१ व्या वर्षात पदार्पण केले व सद्य परीस्थित उगम ग्रामीण संस्था हि हिगोली जिल्हा मध्ये ३०० ते ३५० एवढ्या गाव मध्ये काम करते, उगम ग्रामीण विकास संस्था हि वेगवेगळ्या घटकांवर काम करते प्रमुख्याने भूमिहीन महिला, शेतकरी, युवक, युवती, विध्यार्ती, इत्यादी घटकान सोबत उगम काम करत आहे. त्याच बरोबर उगम संस्था राबवत असलेल्या  (SPMBT) सावित्रीबाई फुले बेनिफिट ट्रस्ट यांच्या माधमातून ४००० महिला सोबत काम करते व गरजू महिलांना कर्ज वाटप करून त्यांना स्व:ता चा व्यवसाय करण्यास मदत करते. यस मुले महिलांना कोणावर अवलबून रहाण्याची गरज पडू नये. व त्या स्वत स्वावलंबी व्हाव्यात या उदेशाने उगम हा प्रकल्प राबवत आहे. उगम ग्रामीण विकास संस्था हि सेंद्रिय शेती बदल लोकांन मध्ये जागरूकता निर्माण करण्यासाथी गेल्या ८ वर्ष पासून काम करत आहे. उगमने हिगोली जिल्हामध्ये सेंद्रिय भाजीपाला बाजार उभा केला आहे. तिथे सेंद्रिय भाजीपाला च विकल्या जातो. ज्या बाजारातून १० ते १५ शेतकरी आपला भाजीपला विकण्यासाठी येतात. हा बाजार मराठवाड्यातील एकमेव सेंद्रिय बाजार आहे. व ह्या मधून उगम णे आपली नवीन ओळख निर्माण केले आहे. उगम MGब प्रकल्प अंतर्गत हिगोली जिल्हा मधून वहात असलेल्या कयाधु नदी च्या थडी वर विशेष प्रकारच्या गवताचे सवर्धन करते. पवना, जोधळी,गजरा,मारवेल या गवताचा समावेश आहे हा प्रकल्प कयाधू नदी च्या काठा वरील १२ गाव मध्ये राबविला जातो. व या मध्ये प्रामुख्याने नदी कठा वरील ५७६ शेतकर्याचा समावेश आहे. उगम णे नुकतेच हाती घेतलेल्या प्रकल्प बदल सागायचं झाल तर कयाधू नदी पुन्नरर्जीवीत करण्याच काम हाती घेतल आहे. या प्रकल्प अंतर्गत उगम कयाधु नदी जिवंत करण्यासाठी काम करत आहे. कयाधु नदीची लाबी हि ८० किमी आहे. या मध्ये सुमार ५५७ गावांचा समावेश आहे. कयाधु नदीला येऊन मिळणाऱ्या ओढ्यांची लाबी हि हि सुमारे १५०० कि मी एवढी आहे. सध्या हि नदी 4 महिने वहाते उगम ने केलेय कामा नंतर हि नदी ८ ते १० महिने वाहेल. कयाधु नदी पुन्नरर्जीवित करायची हि संकल्पना जयाजी पाईकराव यांनी एका भाषणात बोलतानी सागितले होती, कि जेव्हा ते कांजरा गावा मध्ये रहायचे तेव्हा ते या नदी मध्ये मे ते जून महिन्या मध्ये पोहायला जात होते पण आता च्या या परिस्थितीत या नदी ला फ्ह्क्त पावसाळ्यात  च पाणी रहात. हि आठवण त्यांच्या मनाला कुठे तरी डिवचत होती. व त्या मुळे त्यांनी या नदी ला जिवंत करण्याचा निचय केला. म्हणून ते नेहमी त्यांच्या भाषणात सागतात कयाधू नदी पुन्नरर्जीवीत करण हा त्यांच्या साठी प्रकल्प नसून ते उघड्या डोळ्यांनी पाहिलेलं  स्वप्न आहे.. जयाजी पाईकराव यांच्या या समाजकार्याला मी दिशांत सलाम करतो. आणि हो मला अभिमान आहे मी या महापुरुषाच्या पोटी जन्माला आलो. आणि यांच्या या कार्यात फुल नाही पण फुलाची पाकळी देऊ शकलो. शेवटी एवढच सागतो हे कार्य भूतकाळात चालू झाले होत, वर्तमानात चालू आहे आणि नक्कीच भविष्यात चालू राहील. to be continue..............................................................................