User:Jitendra bhavsar 123

 स्वातंत्र्यवीर सावरकरांचे भगूर येथील स्मारक 

स्वातंत्र्यवीर विनायक दामोदर सावरकर यांचा जन्म भगूर येथे १८८३ साली झाला. त्यांचे मोठे बंधू बाबाराव सावरकर व लहान बंधू डॉक्टर नारायणराव सावरकर यांचाही जन्म भगूर येथे झालेला आहे. इयत्ता ४ थी पर्यंतचे सर्वांचे शिक्षण भगूर येथे झाले. ते ज्या शाळेत शिकले ती शाळा आजही चांगल्या अवस्थेत भगूर येथे आहे. इयत्ता ४ थी च्या पुढे शिक्षणासाठी नाशिक येथेच जावे लागत होते आणि म्हणून सर्व सावरकर बंधू 1894-1895 साली नाशिक येथे शिक्षणासाठी गेले. तरीसुध्दा त्यांचे कुटूंबियांचे वास्तव्य्‍ भगूर येथे कायमस्वरूपी होते. शाळेचा सुट्टीचा सर्व कालावधी त्यांचा भगूर येथेच जात असे. भगूर येथे त्यांचे अनेक सवंगडी होते. विशेष म्हणजे त्यांच्या सवंगड्यांमध्ये सर्व जातीपंथाचे मित्र होते व त्यासर्वांशी त्यांचे अत्यंत मित्रत्वाचे व जिव्हाळ्याचे संबंध होते. परंतू त्यांनी भगूरमध्ये कुठल्याही प्रकारची सामाजिक संघटना स्थापन केली नाही.

नाशिक येथे शिक्षणासाठी गेल्या नंतर माध्यमिक शिक्षण घेतांना त्यांनी मित्रमेळा या संघटनाची स्थापना केली व भारताला स्वातंत्र्य मिळावे यासाठी आपल्या मित्रांना प्रेरणा देण्याचे काम त्यांनी सुरू केले होते. याच संघटनाचा पुढे त्यांनी क्रांतीकार्यासाठी उपयोग केला व अनेक क्रांतीकारक त्यातून उभे राहिले. जॅक्सन वधातील सर्व क्रांतीकारक हे त्यांच्या मित्रमेळाचे सभासद होते. या मित्रांकडेच त्यांनी थेट इंग्लडवरून पिस्तूले पाठविली होती व बॉम्ब तयार करण्याची माहिती त्यांना पुस्तकातूंनच दिली होती. जॅक्सनच्या वधानंतर हे क्रांतीकारक पकडले गेले व त्यामुळे स्वातंत्र्यवीर वि. दा. सावरकर यांनाही काळेपाणीची शिक्षा झाली होती. स्वातंत्र्यवीर वि. दा. सावरकर व बाबाराव सावरकर हे दोघेही अंदमानात काळ्यापाण्याची शिक्षा भोगत असतांना त्यांना आतोनात कष्ट व त्रास सहन करावा लागला. तिथे त्यांना कष्टाची कामे करावी लागत असत. तेल काढण्यासाठी बैलाने ओढावयाचा घाणा त्यांना स्वत:ला ओढाावा लागत असे. व दिवसभरातून एक डबाभरून तेल काढून त्यांना ते जेलरला द्यावे लागत असे. दिवसभर घाणा चालवण्यात किती कष्ट असू शकतात याची कल्पना आपण करू शकत नाहि. नारळाची साले काढून ती कुटून त्याच्यापासून काथ्या तयार करण्याचे काम त्यांना करावे लागत असे आणि त्यामुळे त्यांच्या हातातून रक्त निघत असे. अशी कष्टाची कामे अंदमानमध्ये राहणाऱ्या कैद्याकडूंन करून घेतली जात असत. आणि त्याशिवाय जेलरकडून छळ होत असे. जेलरकडून होणारा छळ, कष्ट, अपमान याला कंटाळून अनेक जनांनी आत्महत्या केलेल्या आहेत. तेथील जेवणही अत्यंत निकृष्ट दर्जाचे असे. अनेक रोग व आजार हे कायम कैद्यांच्या सोबतीला असत. अशा त्रासामध्ये स्वातंत्र्यवीरांनी ११ वर्षे काढली. त्यानंतर त्यांना रत्नागिरी येथील जेलमध्ये हलविण्यात आले व त्यानंतर ते रत्नागिरी येथेच स्थानबध्द राहिले. त्यांचा जेलमधील कालावधी २० ते २२ वर्षांचा होता.

देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी लढतांना एवढा त्रास घेतलेला एकही बॅरीस्टर जगाच्या पाठीवर झालेला नाही. त्यांच्या या कष्टाची, त्रासाची या देशामध्ये कदर झाली नाही. सन्मान झाला नाही. स्वातंत्र्यासाठी सहा महिन्यासांठी जे जेलमध्ये गेले त्यांचा या देशामध्ये सन्मान झाला त्यांचे सत्कार झाले. त्यांना मानापानाच्या पदव्या मिळाल्या. स्वातंत्र्य सैनिक म्हणून त्यांची वाह वाह झाली त्यांच्या मुलाबाळांना नोकऱ्या मिळाल्या. स्वातंत्र्यसैनिकांना केंद्र सरकार व राज्य सरकारकडून पेन्शन मिळाल्या. तसे पाहिले तर स्वातंत्र्यवीर सावरकरांइतके कष्ट कुणाच्याही वाट्याला आले नाही. परंतू एवढे कष्ट भोगल्यानंतरही स्वातंत्र्यवीरांची या देशात उपेक्षा झाली. देशाला स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर स्वातंत्र्यवीर सावरकरांचा कोणताही मानसन्मान झाला नाही. केंद्रात आणि राज्यात सत्तेवर आलेले काँग्रेसचे सरकार स्वत:ला निधर्मी म्हणून घेऊ लागले आणि हिंदूत्ववादी विचाराच्या सावरकरांची अनेक प्रकारे उपेक्षा झाली. इतकेच नव्हे तर महात्मा गांधीच्या खुणामध्ये त्यांचे नाव गोवले गेले व त्यांना पुन्हा दिड-दोन वर्षे जेलमध्ये जावे लागले. त्यांना अनेक प्रकाराने अपमानित करण्यात आले.

स्वातंत्र्यवीर सावरकरांना ज्यावेळेस दोन जन्मठेप ( ५० वर्षे ) काळेपाण्याची शिक्षा झाली तेंव्हा त्यांचे घर, दार, जमीन जुमला इंग्रज सरकारने जप्त केला. व त्याचा लिलाव करून स्थावर मालमत्ता विकण्यात आली. सावरकरांच्या मुलाबाळांना घरदार सोडून बाहेर आश्रय घ्यावा लागला व बायका मुलांना काबाड कष्ट करून जीवन जगावे लागले. नाशिकच्या रामकुंडावर पिंड दानातले पिंडाचे अन्न खाऊन त्यांना पोटाची खळगी भरावी लागली. अनेक वेळेला उपासमारही सहन करावी लागली. स्वातंत्र्य मिळाले नंतर सावरकरांचे हे घर-दार, जमीन, जुमला आपल्या सरकारने पुन्हा ताब्यात घेऊन स्वातंत्र्यवीर सावरकरांना परत करणे न्याय व योग्य होते. परंतू काँग्रेस सरकारने तसे केले नाही. उलट त्यांचे नामोनिशाण नष्ट कसे होईल असाच सर्वोतपरी प्रयत्न केला.

१९६४ साली त्यावेळेच्या मुख्यमंत्र्यांनी भगूर येथे सावरकरांचे कोणतेही स्मारक करण्याचे सरकारचा विचार नाही असे विधानसभेमध्ये स्पष्ट केले आणि त्याप्रमाणे अनेक दिवस सावरकरांच्या स्मारकासाठी त्यांचे घर ताब्यात मिळणेसाठी म्हणून सरकारकडून कोणतेही सहकार्य मिळाले नाही. भगूर येथील राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाचे कार्यकर्ते मधुकरराव मोहिनीराज जोशी यांनी सावरकरांचे घर राज्य संरक्षीत व्हावे म्हणून १९६४ सालापासून सुरू केला होता. राज्य सरकारच्या प्रत्येक मंत्र्याला व मुख्यमंत्र्याला ते भेटत असत व स्वातंत्र्यवीर सावरकरांचे घर स्मारक म्हणून जाहीर करा अशी विनवणी करत होते. परंतू त्यांना कुणी दाद देत नव्हते. मधुकरराव जोशी हे अत्यंत तळमळीचे व चिकाटीचे कार्यकर्ते होते. त्यांनी सरकारचा पिछा सोडला नाही. विधानसभेच्या प्रत्येक अधिवेशनात आमदारांना हाताशी धरून सारवरकरांच्या स्मारकांचा विषय काढण्यासाठी म्हणून ते प्रयत्न करत होते. अखेर स्वातंत्र्यवीर सावरकरांचे घर राज्य संरक्षित करण्याचे राज्य सरकारने तत्वत: मान्य केले. सरकराच्या मान्यतेचा आधार घेऊन पुरातत्व विभागाकडे जोशी यांनी प्रकरण नेले व स्वातंत्र्यवीर सावरकरांची दोन मोठी घरे ही सावरकरांच्या मालकीची आहे हे त्यांनी पुरातत्व विभागाकडून मान्य करून घेतले.

स्वातंत्र्यवीरांची दोन घरे भगूर येथीलच चव्हाण कुटुंबियांच्या ताब्यात होती. त्या दोन घरांचे वाटप करुन त्यांनी त्याची तिन घरे कागदावरच तयार केली. व तसे रेकॉर्ड कागदोपत्री तयार केले. त्या तिनपैकी 424 या क्रमांकाच्या घरात स्वातंत्र्यवीर सावरकरांचा जन्म झाला होता हे तेवढेच घर सरकारने ताब्यात घ्यावे असा आग्रह चव्हाण कुटूंबिय करत होते. सरकारला स्मारक करण्यात उत्साह नव्हताच. त्यामुळे ३ घरे की एकच घर असा वाद सुरू झाला. आणि तो १५ ते २० वर्षे चालला. मधुकरराव जोशी यांनी हे तिनही घरे सावरकरांचीच आहे व ऐका घरात त्यांचा जन्म झालेला असला तरी त्यांचे लहानपण हे तिनही घरात गेलेले आहे आणि म्हणून तिनही घरे सरकारने ताब्यात घ्यावी असा आग्रह धरला व तसा प्रयत्न सतत चालू ठेवला. चव्हाण कुटुंबियांनी नंतर शिवसेनेबरोबर संधान साधले व शिवसेनेच्या मार्फतसुध्दा एकच घर ताब्यात घ्यावे असा प्रयत्न सुरू केला. व त्यावेळच्या शिवसेनेच्या आमदार, खासदार यांनी प्रत्यक्ष मा. बाळासाहेबांना सांगून एकच घर सरकारने ताब्यात घ्यावे असा आग्रह सरकारकडे धरला. आणि त्यामुळे स्मारकाच्या कामाला मोठा अडथळा निर्माण झाला. या स्मारकासाठी जिवाचे रान करणारे मधुकरराव जोशी यांचे १९८९ साली दु:खद निधन झाले. मधुकरराव जोशींचे स्वप्न अपुर्ण राहीले. त्यांचे स्वप्न पुर्ण करणे आवश्यक होते. सावरकरांचे घराचे स्मारक होणे ही अत्यंत महत्वाची गोष्ट होती. जोशींच्या दशक्रियेच्या दिवशी त्यांच्या पिंडाला कावळा शिवेना तेंव्हा त्यांची अपूर्ण इच्छा पुर्ण करण्यासाठी कुणीतरी प्रयत्न करणे आवश्यक होते आणि म्हणून श्री एकनाथ सहादराव शेटे हे त्यांचे नातेवाईक नसतांनाही त्यांचे पिंडावर पाणी सोडून स्वातंत्र्यवीर सावरकरांचे स्मारक पुर्ण करण्याची शपथ घेतली आणि मधुकरराव जोशींचा आत्मा मुक्त झाला. त्यांच्या पिंडाला कावळा शिवला. 1989 नंतर जोशी यांच्या आत्म्याला शांती मिळणेसाठी आता स्वातंत्र्यवीर सावरकरांचे स्मारक बनविण्याची जबाबदारी शेटे सरांवर नियतीने सोपवली होती.

मधुकरराव जोशींच्या जवळील सर्व कागदपत्रे, स्मारकासंबंधीत केलेला पत्रव्यवहार हे सर्व जेंव्हा श्री एकनाथ शेटे यांचे कडे आले तेंव्हा हे काम किती अवघड आहे याची पुसटशी कल्पनाही त्यांना नसावी. 1964 पासून ते १९८९ पर्यंत सतत 20 ते २५ वर्षे जोशी यांनी स्मारकासाठी अत्यंत कष्ट केले होते हे त्यांच्या कडून केलेल्या पत्रव्यवहारातून स्पष्ट होत होते. या पत्रव्यवहाराचे पुरावे आजही श्री शेटे सरांकडे उपलब्ध्‍ आहे. एखाद्या वेड लागलेल्या माणसासारखे ते स्वातंत्र्यविरांच्या स्मारकासाठी धडपडत होते. आणि आता त्यांच्या नंतर स्मारकाची जबाबदारी शेटे सरांकडे आली व त्याकरीता त्यांनी जोमाने प्रयत्न सुरू केले.त्यांच्या प्रयत्नाला मदत झाली ती माननीय ना. स. फरांदे सर, स्व. सुधीर बाबुजी फडके, श्री प्रकाशजी जावडेकर, स्व. बिंदू माधव जोशी यांचे मला खुप सहाय्य झाले आणि शेवटी प्रयत्नांना यश आले. 1989 नंतर 1993 पर्यंत प्रयत्न करतांना त्यावेळचे मुख्यमंत्री मा. सुधारकरराव नाईक यांनी स्वातंत्र्यवीर सावरकरांचे तीनही घरे ताब्यात घेण्याचा आदेश पुरातत्व खात्याला दिला. आणि पुरातत्व खात्याने तीनही घरे ताब्यात घेण्याचा निर्णय करून तशी कार्यवाही केली. त्यावेळचे घरमालक श्री चव्हाण यांना 18 ते २० लाख रुपये घराच्या किंमतीपोटी मिळाले. आणि स्वातंत्र्यवीर सावरकरांचे घर राज्य संरक्षित स्मारक झाले. 1993 साली स्व. सुधीर फडके यांचे उपस्थितीत घर ताब्यात घेतल्याचे जाहीर झाले. त्यासाठी बाबुजी स्वत: मुंबईहून भगूर येथे आले होते. भगूर येथील सावरकरप्रेमी अशा अनेक मित्रांनी शेटे सरांना या कामात सहकार्य केले त्यात पुंजाजी मास्तर गायकवाड, शिवाजीराव करंजकर, विलास कुलकर्णी, मिलींद पाटणकर, कैलास गायकवाड, माधवराव भागवत, भाऊसाहेब गायकवाड, ज्ञानेश्वर गायकवाड, मधुकरराव कापसे, रा. मु. आंबेकर सर, मदन मोतीलाल लाहोटी व भगूर नगरपालिका यांचा विशेष उल्लेख ते करतात.

त्यानंतर महाराष्ट्रामध्ये युतीचे सरकार आले. आणि त्यामुळे स्वातंत्र्यवीर सावरकरांच्या घराची सुमारे 12 लाख रुपये खर्च करून डागडुजी करण्यात आली. त्यासाठी मा. आमदार बबनराव घोलप यांनी विशेष प्रयत्न केले. आता घर अत्यंत चांगल्या सुस्थितीत झाले आहे. त्यात काही सुधारणा करण्याचे काम नव्याने सुरू झाले आहे.

स्वातंत्र्यवीरांचे घर स्मारक झाल्यापासून त्यांच्या स्मारकाला भेट देण्यासाठी भारत भरातून तसेच विदेशातून सुध्दा स्वातंत्र्यवीर सावरकरांचे भक्त येत आहे. आणि ती संख्या दिवसेंदिवस वाढत आहे. ती रोज वाढतच जाणार आहे. स्वातंत्र्यवीर सावकरांनी देशाच्या स्वातंत्र्यासाठी केलेल्या कष्टाची दखल त्यावेळेच्या सरकारी पक्षांनी घेतली नसली तरी ज्यांना ज्यांना सावरकरांच्या जीवनाची माहिती होते ते ते लोक भगूर येथील स्मारकाला भेट देऊन तेथील माती कपाळाला लावण्यात धन्यता मानत आहे. सरकारने उपेक्षा केलेले स्वातंत्र्यवीर सावरकर देशभक्तांचे मेरूमणी म्हणून देशभर श्रध्दा, भक्ती, आदरपात्र होत आहे. आणि ही संख्या दिवसेंदिवस वाढत आहे. स्वातंत्र्यवीर सावरकरांच्या स्मारका संदर्भात केलेल्या पत्रव्यवहाराचे सर्व पुरावे आजही श्री शेटे सर यांनी जपुन ठेवले आहेत हे जाणीवपुर्वक येथे सांगावे लागेल.

=== श्री. जि. प. भावसार ===