User:JosebaAbaitua/sandbox/References/HDum2021/SUÁREZ ALCORTA, Garazi

Esan genezake hizkuntza bakoitzaren garapena bi indar desberdinen eraginpean dagoela: barne-eboluzioa batetik (indar bateratzaileen eta banatzaileen arteko borrokan, Saussurek aipatzen zuen bezala) eta hizkuntza ukipenaren ondorioz, kanpotik eragindako aldaketak bestetik. Euskarak ere, bi indar horien eraginpean eboluzionatu du, aldatu da eta ari da aldatzen. Indar horien nondik norakoak azaltzeko, ordea, ezinbestekoa da hizkuntza komunitateen historia politiko eta sozio-ekonomikoa aztertzea.

Euskarari gagozkiolarik, bere bilakaera eta euskalkien banaketa sakonki aztertu dituen Koldo Zuazok dioen bezala: “Euskal Herriaren zatiketa administratiboa eta euskararen ofizialtasunik eza” izan dira euskararen batasuna eragotzi eta elkarrengandik urrunduriko euskalkiak sortu izanaren arrazoi nagusiak.

Euskalkien arteko urruntze-prozesua azkartu duten beste faktoreen artean, orografia, bideak eta komunikabideak eta harreman-sare ekonomiko eta sozialak aipa genitzake. Funtsean, hizkuntza-komunitate bat, harreman-sare bat da, eta faktore horiek dira harreman-sare horien sorrera eta bilakaera esplikatzen dutenak. Horregatik, gaur egun, harreman-sare horiek eratzeko baldintzak aldatzen ari diren neurrian aldatuko dira hizkuntzak eta hizkerak.

Gure historiak garbi erakutsi digu kanpoko politika erasokorren eraginari, bertoko klase agintarien utzikeria, eta kasu batzuetan, era- bateko bazterketa gehitu behar zaizkiola. “Erdara ez zen bakarrik kapaz, euskarak lagundu dio” zioen Txirrita bertsolariak. Gai honen inguruan galderak pilatu nahi dituenarentzat irakurketa kitzikagarriak suertatuko zaizkio, Koldo Mitxelenaren beraren idazkiak, edo José María Larrea edo Patxi Salaberri bezalakoen lanak. Merezi du, azken honek atonduriko liburua arretaz irakurtzea, ohartzeko, euskal idazleek bertoko agintarien zabarkeria salatu dutela batez ere; “kanpokoen” erasoak nahikoa berandu hasten direlarik aipatzen.

Euskarak biziraun badu ere, galera eta gainbehera sentimenduak konstante bat izan dira gure literaturan eta hizkuntzaz arduratu direnen artean. Ia mende bateko aldea duten bi aipamen ekarriko ditut gogora. Lehenengoa,“Genio y lengua” euskal soziolinguistikaren obra aitzindaritik jasoa da: “En cualquiera de nuestras poblaciones hoy bilingües que no lo fuesen hace treinta o cuarenta años, escójase una familia de la clase normal, en la que los padres pertenezcan a la generación netamente euskaldun y los hijos a la del período de transición; y anótense, lápiz en mano, las palabras y formas verbales, giros y modismos, que, abundando en el lenguaje de los primeros, no los usan ya (aunque los entiendan), los segundos. Nosotros tenemos dedicado un mes entero a este ensayo y podemos ofrecer datos abrumadores”.