User:Junelyn E. Quinajon/sandbox

KILUSANG PROPAGANDA

Jose P. Rizal Marcelo H. del Pilar Mariano Ponce

Nakikilala mo ba ang mga nakasulat sa itaas? Kinikilala ang mga tauhang ito sa kasaysayan bilang mga ilustrado at propagandista. Ang ilustrados ay mga "naliwanagang" kabataan na nakatanggap ng liberal na edukasyon bunga ng pagiging mayaman ng kanilang pamilya. Ang propagandista ay tumutukoy naman sa mga kasapi ng Kilusang Propaganda.

MGA PROPAGANDISTA AT ANG KANILANG PLUMA Propagandista ang tawag sa mga taong naglunsad ng Kilusang Propaganda. Karaniwan silang binubuo ng mga ilustrado. Talino at hindi dahas ang ginamit ng mga propagandista upang ipaglaban ang hinahangad na mga pagbabago. Para sa kanila, reporma at hindi ang pagtiwalag ng Pilipinas mulas sa Spain ang lulutas sa mga suliranin nito. Gamit ang pluma ay ipinarating nila ang kanilang mga hinaing sa hari ng Spain. Gumamit ang mga propagandista ng mga sagisag-panulat o alyas upang hindi sila mahuli ng mga Espanyol. Halimbawa, "Plaridel" ang ginamit na alyas ni M. H. del Pilar, "Laong Laan" at "Dimasalang" ni Rizal; "Taga-Ilog" ni Antonio Luna; "Tikbalang", "Naning" at "Kalipulako" ni Mariano Ponce. Tunghayan ang ilang propagandista at ilan sa kanilang ambag sa kilusan.

JOSE RIZAL -
 * Nag-akda ng Noli Me Tangere (1887) at El Filibusterismo (1891)
 * Nagtatag ng La Liga Filipina
 * Mga kontra naratiba o sanaysay: Amor Patrio (Pagmamahal sa Bayan), Hinggil sa katamaran ng Filipino, Anotasyon kay Morga (Sucesos de las Islas Filipinas)

MARCELO H. DEL PILAR
 * Nag-akda ng La Soberania Monacal en Filipinas (1889). "Sagot ng Espanya sa Hibik ng Pilipinas (1889). "Dasalan at Tocsohan" (1889) at La Frailocracia Filipina (1889)
 * Tagapaglimbag at patnugot ng Diariong Tagalog
 * Naging patnugot ng La Solidaridad
 * Konsepto ng praylokrasya

GRACIANO LOPEZ-JAENA
 * Ipinanganak sa Iloilo noong Disyembre 18, 1856.
 * Isinulat niya ang Fray Botod (Big-bellied friar) na naglalaman ng pag mamalabis ng mga prayle noong panahon ng mga Espanyol.
 * Nakapagsulat siya para sa iba't ibang pahayagan tulad ng Los Dos Mundos at España en Filipinas

JUAN LUNA
 * Gumawa ng mga ilustrasyon para sa Noli Me Tangere ni Jose Rizal.
 * Ipinakita ang nasyonalismo sa pamamagitan ng pagpapatunay na ang mga Filipino ay maaaring manguna sa iba't ibang larangan.
 * Nagpinta ng obrang Spoliarium na nagsilbing simbolo ng kalagayan ng mga Filipino, nagpahatid ng kanilang damdamin, at gumising sa kanilang diwang makabayan.

DIARIONG TAGALOG

Taong 1882 nang itinatag ni Marcelo H. del Pilar ang Diariong Tagalog. Ito ang unang lokal na arawang pahayagan sa Pilipinas. Inilathala ito sa Spanish at Tagalog. Naglalaman ang Diariong Tagalog ng mga artikulong makabayan at ng mga pagtuligsa laban sa pang-aabuso ng mga prayle. Nailathala sa pahayagan ang sanaysay ni Rizal na "El Amor Patrio" na isinalin naman ni Del Pilar sa Tagalog. Nagtagal lamang ang operasyon ng Diariong Tagalog nang hanggang limang buwan.

CIRCULO HISPANO-FILIPINO

Noong Abril 20, 1882 itinatag ang Circulo Hispano-Filipino sa Madrid, Spain. Pinangunahan ito ni Juan Atayde, isang retiradong Spanish army officer na ipinanganak sa Pilipinas. Sa simula ay isa lamang social club ang samahan. Nagbago ito nang magtungo si Jose Rizal sa Madrid upang mag-aral ng medisina. Ninais ni Rizal na gamitin ang samahan upang pagkaisahin ang mga Filipino.

Noong Oktubre 29, 1882, nagsimula ang pangkat na maglathala ng biweekly na pahayagan, ang Revista del Circulo Hispano-Filipino. Hindi tahasang tinuligsa ng pahayagan ang pamahalaang Espanyol. Bagkus ay maaaring naging midyum ito upang igiit ang pagkakakilanlang Filipino. Ipinahayag din dito ang saloobin at mga hinaing ng mga Filipino.

Taong 1883 nang tuluyang mabuwag ang samahan at pahayagan. Dulot na rin ito ng kawalan ng suportang pinansiyal at pagkakawa tak-watak ng mga kasapi nito.

LA SOLIDARIDAD

Itinatag noong Disyembre 13, 1888 sa Barcelona, Spain ang La Solidaridad. Binuo ang samahang ito ng mga ilustrado at mga Filipi nong liberal na ipinatapon sa Spain. Ang pinsan ni Rizal na si Galicano Apacible ang tumayong pangulo nito. Si Rizal, na nasa London nang itatag ang samahan, ay tinanghal na honorary president ng samahan.

Ang opisyal na pahayagan ng samahan ay tinawag ding La Solidaridad. Noong Pebrero 15, 1889 inilabas ang kauna-unahang isyu nito. Inilathala ang pahayagan dalawang ulit sa isang buwan. Layunin nito ang:


 * isiwalat ang kalagayan ng mga Filipino sa ilalim ng pamamahala ng mga Espanyol;
 * palaganapin ang liberal na mga kaisipan; at
 * humingi ng mga repormang panlipunan at pampolitika.

Nagmula ang pondo ng La Solidaridad mula sa mga makabayang Filipino sa Spain at Pilipinas. Inilathala ang huling isyu ng pahayagan noong Nobyembre 15, 1895.

ASOCIACION HISPANO-FILIPINA

Enero 12, 1889 nang pasinayaan ng pangkat ng mga Espanyol at Filipino ang Asociacion Hispano-Filipina sa Madrid, Spain. Ang Espanyol na si Miguel Morayta, propesor ng kasaysayan sa Universi dad Central de Madrid, ang nagtatag at tumayong pangulo nito. Ilan sa isinulong na reporma ng samahan ang:
 * pagtuturo ng Spanish sa lahat ng paaralan.
 * pagtatatag ng civil register at register of deeds;
 * pagsugpo sa hindi makataong pagpaparusa sa mga bilanggo, at
 * pagtanggal ng diezmos prediales (buwis na katumbas ng 1/10 ng ani) at sanctorum (buwis para sa Simbahan).

Ikinampanya rin ng samahan ang representasyon ng Pilipinas sa Spanish Cortes at ang pagsasabatas ng Maura Law upang maisulong samantalan ang repormang pang-edukasyon sa Pilipinas.

Kasapi ng samahan sina Graciano Lopez-Jaena, Marcelo H. del Pilar, Jose Rizal, Antonio Luna, Mariano Ponce, Jose Ma. Panganiban, sa mga kat Eduardo de Lete, at ilan pang Filipino na nagkaroon ng pagkakataong makapag-aral sa Spain. Isa ring kilalang kasapi ng pangkat ang Espanyol na manunulat na si Felipe de la Corte.

Hinati ang samahan sa tatlong seksiyon. Ito ay upang mas epektibo nitong maisulong ang hinihiling na mga reporma. Pinangunahan ni Del Pilar ang seksiyong pampolitika; ni Ponce ang seksiyong pampanitikan; at ni Arejola ang seksiyong pang-isport.

Bagama't naging susi ang samahan sa pagsasabatas ng ilang re porma para sa Pilipinas, tulad ng Maura Law at pagtuturo ng Spanish sa mga paaralan, hindi naman naipatupad ang mga ito bunsod na rin ng isyung pampolitika sa Spain.

LA LIGA FILIPINAS

Noong 1892, itinatag ni Jose Rizal ang isa pang samahan sa Maynila. Tinawag itong La Liga Filipina. Layunin ng pangkat:


 * na pag-isahin ang buong kapuluan,
 * ang pagtutulungan sa oras ng pangangailangan at sa bawat mithiin,
 * mapangalagaan ang lahat mula sa karahasan at kawalan ng katarungan;
 * mapaunlad ang edukasyon, agrikultura, at kalakalan, at
 * ang pag-aaral at pagsasakatuparan ng mga reporma.

Bagama't mapayapa ang layunin ng samahan, itinuring itong banta ng mga Espanyol sa pamahalaang kolonyal dahilan upang dakpin at ipatapon nila si Rizal sa Dapitan. Hindi naging matagumpay ang Kilusang Propaganda sa pagkamit ng mga reporma. May tatlong salik na itinuturong dahilan dito. Ito ay ang sumusunod:

Bagama't hindi nagtagumpay ang mga propagandista sa mga hinihingi nilang reporma, napukaw naman ng kanilang mga akda at obra ang damdaming makabansa ng mga Filipino-tulad ng kay Andres Bonifacio, ang tinaguriang "Ama ng Himagsikang Filipino."
 * may suliraning panloob na kinaharap ang Spain noong panahong iyon kaya hindi nito napagtuonan ang hiling na mga reporma ng mga propagandista;
 * nahirapang tuligsain ng mga propagandista ang mga prayle sapagkat ang mga prayle rin ang may tangan ng kapangyarihan sa Spain;
 * kapos sa pondo at makinarya ang kilusan upang maisulong ang mga adhikain. Maraming propagandista rin ang nawalan ng tiwalang matutupad ng kilusan ang mga layunin nito, at
 * nagkaroon ng alitan sa pagitan ng ilang propagandista, dahilan upang magkawatak-watak ang samahan.