User:Jwan taha/sandbox

ناوی ئەبوبەكر كوڕی حاجی مەلا فەندی مەلا فەندی هەولێر

ئەربیلی كوڕی عەلامە ئەبوبەكری دووەمی

بەناوبانگ بە (كچك مەلا) كوڕی عوسمان

ئەفەندی كوڕی ئەبوبەكری یەكەمە. بە مەلافەندی

ناسراوە.

ساڵی 1865 لە قەڵای هەولێر و لە خانەوادەیێكی

زانستپەروەرو لە ڕووی ئاینی و كۆمەڵایەتییەوە

دیار لە دایك بووە.

لە بچووكیەوە چۆتە حوجرەو فێری خوێندن و نووسین

و قورئانی پیرۆز بووە، ئینجا زانستە شەرعییەكانی

خوێندووە، تا گەیشتۆتە دوا قۆناغی خوێندنی

حوجرەو لەبەر زیرەكی و لێهاتوویی خۆی، لە

تەمەنی بیست ساڵیدا ئیجازەی عیلمیی وەرگرتووە.

دوای تەواوكردنی خوێندن، بووەتە مامۆستاو

خەتیب و ئیمامی مزگەوتی گەورەی قەڵا، ئیدی

تەواوی ژیانی خۆی وەكو مامۆستاو مەلای

ئەو مزگەوتە بەسەربردووە، دەنگوباسی زانست و

لێهاتوویی و زیرەكییەكەی هەر زوو بە كوردستان و

ناوچە ئیسلامیەكانی دیكەی دەوروبەر بڵاوبۆتەوە،

بەمە ژمارەیێكی زۆری قوتابی لە ناوچە

جیاجیاكانەوە هاتوونەتە خزمەتی و وانە شەرعی

و زانستە جۆراوجۆرەكانی حوجرەیان لا خوێندووە،

ئیجازەی عیلمیی داوەتە زیاتر لە سێسەد و پەنجا

قوتابی، كە دواتر ئەوانیش بوونەتە خەتیب و ئیمام

و مامۆستای مزگەوتەكانی كوردستان و بە

گەرمیان و كوێستانی ئەو وڵاتەدا بڵاوبوونەتەوەو

زانای زۆر گەورەیان لێ دەرچووە، لەوانە: شێخ

محەمەدی خاڵ و شێخ مستەفای نەقشەبەندی و

هیبەتوڵڵا ئەفەندی موفتی ئاكرێ و زانای ناودار

مەلا صالحی كۆزەپانكەیی...

لەبەر ئەمانە مەلا فەندی چ لە لای خەڵك و

چ لە لای زانایان و چ لە لای حكومەتە یەك لە

دوای یەكەكانی بەغداشدا پایەیێكی زانستی و

ئاینی و كۆمەڵایەتی گەورەی هەبووە، لە هەموو

فەرهەنگی ئەدەب و ڕۆشنبیری زاراوە و کەسایەتی 585

لایێكەوە بە ڕێزو خۆشەویستی بۆی ڕووانراوە.

مەلافەندی زانایێكی خواناس و دەوڵەمەندێكی

دەستكراوە بوو، ڕێزی زۆری لە زانستە شەرعیەكان

و قوتابیانی دەگرت، بە دڵسۆزییەوە خزمەتی

بە ئاینەكەی و بە موسڵمانان دەكرد، هەموو

ئەو قوتابیانەی لە خزمەتی ئەو دەیانخوێند،

خەرجیەكانیانی دەگرتە ئەستۆی خۆی، هەروەها

بەشداری دەكرد لە بنیاتنان و درووستكردنی

مزگەوت لە گوندەكان و كە تەواو دەبوون قوتابیەكی

خۆی تیادا وەكو ئیمام و خەتیب دادەمەزراند، زۆر

جار نەفەقەی ئەو مەلایانەشی دەكێشا.

مەلا فەندی بەم كارانەی و بەو پێیەی جێگرەوەی

ئەو بنەماڵە ئاینی و كۆمەڵایەتیە دێرینەش بوو،

بووبووە یەك لەو كەسایەتییە دیارانەی هەولێر، كە

بۆ كێشە كۆمەلایەتیەكان و سیاسیەكانیش پرس و

ڕای پێدەكراو ئاشتەواییەكان لە ڕێگەی ئەوەوە بۆ

كێشە ئاڵۆز و ناخۆشەكان ئەنجام دەدرا.

جگە لەمە پیاوە سیاسی و دیپلۆماسییە

گەورەكانی وڵات پەیوەندییان لەگەڵ دەبەست و كە

دەهاتنە هەولێر میوانی ئەو دەبوون، سەرچاوەكان

دەڵێن: هەریەكە لە مەلیك فەیصەلی یەكەم و

مەلیك غازی و وەزیر و ڕاوێژكارانی دیكەو شێخ

مەحمودی مەلیكی كوردستان، هەموو ئەوانە

پەیوەندییان لەگەڵ مەلا فەندی هەبووەو ڕێزیان

لێگرتووە.

لە ڕووداوەكانی ساڵی 1941 ی ڕەشید عالی

گەیلانیش، كە نائارامی بەسەر بەغدادا هات

و ژیانی خانەوادەی پاشایی لەو شارەدا كەوتە

مەترسی، خانەوادەی پاشا بەرەو هەولێر هاتن و

لە ڕۆژی 28 / 5/ 1941 تا 3/حوزەیرانی 1941 لە

ماڵی مەلا فەندی و لە كۆشكی باداوە میوانداری

كران، ئەوانەی هاتبوون بریتیبوون لە: مەلیكە

عالیەی ژنی مەلیك غازی، مەلیكە نەفیسەی

دایكی، مەلیك فەیصەلی كوڕی )كە بە فەیصەلی

دووەم دەناسرێ(، سێ خوشكەكانی: عابیدەو

بەدیعەو جەلیلە، لەگەڵ ئەمیرە صالحەی پوری.

لە ڕووی ڕۆشنبیرییەوەش مەلا فەندی زمانزانێكی

باش بوو، هەر چوار زمانی كوردی و عەرەبی

و توركی و فارسی بە باشی دەزانین و شتیشی

پێ دەنووسین، گرنگی زۆری بە كتێب دەدا،

كتێبخانەیێكی گەورەی لە باوانەوە بۆ مابووەوە،

ئەو كتێبخانەیە پڕ بوو لە كتێبی ئاینی بەنرخ و

دەگمەن، لە نێویان دانەیێكی كتێبی )صەحیحی

بوخاری( بوو، كە لە لایەن سوڵتان عەبدولحەمیدی

دووەمەوە بە دیاری درابووە خانەوادەكەیان، خۆیشی

بەردەوام نووسینەكانی خۆی و سەرچاوەی دیكەی

زانستیی بۆ ئەو كتێبخانەیە دێنا، بەڵام بەداخەوە

لە تەموزی 1958 هەندێ نەزان و دڵڕەش ئەو

كتێبخانەی مەلا فەندییان، كە لە كۆشكی باداوەیدا

بوو، سووتاندو زیانێكی گەورەیان لە بەشێكی باشی

كتێبەكانی دا.

مەلا فەندی جگە لە هەموو ئەو كارو ئەركانەی،

وەكو زانایێكی دڵسۆز و بە غەم بۆ ئاین و

میللەتەكەی، شاعیریش بوو، شیعرەكانی بە هەر

چوار زمانی كوردی و عەرەبی و توركی و فارسی

دەنووسی، گەلێ كتێبیشی لە توركی و فارسییەوە

وەرگێڕاوەتە سەر زمانەكانی كوردی و عەرەبی،

حاشیەشی لەسەر ژمارەیێك كتێبی زانستی

نووسیوە، دانراوی تایبەتی خۆیشی هەیە.

سەرەنجام گەلێ كاری زانستی بەپێزی لە

586 فەرهەنگی ئەدەب و ڕۆشنبیری زاراوە و کەسایەتی

بووارەكانی تەفسیر و زانستەكانی دیكە لە دوای

خۆی جێهێشتووە.

مەلا فەندی دوای خزمەتێكی زۆر لە تەمەنی

حەفتاو حەفت ساڵی، لە ساڵی 1943 لە هەولێر

كۆچی دوایی كردوو بە لە دونیا دەرچوونی

ئەو بەڕێزە، هەولێر و هەولێریەكان و مزگەوت و

زانستە شەرعیەكان و زانایانی ئەو شارەو ناوچەكە،

زیانێكی گەورەیان لێ كەوت، كە پڕ كردنەوەی ئەو

بۆشاییەی درووستی كرد ئاسان نەبوو و كەسێكی

وەكو خۆی نەیتوانی جێگەی بگرێتەوە.

لە کتێبی (فەرهەنگی ئەدەب و ڕۆشنبیری زاراوە و کەسایەتی)

لە بڵاوکراوەکانی #نوسینگەی_تەفسیر